KOSOVA - REGRESI DHE PERSPEKTIVA

Kryetari Hashim Thaēi, nė Institututin Amerikan pėr Paqe

Zonja dhe zotėrinj,

Nuk kam nevojė t’i pėrkujoj asnjėrit nė kėtė sallė atė qė ka ndodhur pesė vite mė parė nė Kosovė. Qė atėherė, ne kemi bėrė njė rrugė tė gjatė. E di qė kemi ende rrugė pėr tė bėrė, dhe jo gjithēka do tė jetė e lehtė. Por, ėshtė me rėndėsi se asnjė pjesė e kėsaj rruge qė na pret nuk mund tė jetė mė e vėshtirė se ajo qė tashmė e kemi kaluar.

Nė Kosovė flitet me tė madhe pėr standardet dhe dialogun. Unė pėrkrahė kėto nisma dhe besoj se tė gjithė ne duhet tė jemi tė pėrkushtuar pėr tė punuar drejt pėrmbushjes sė standardeve. Sidoqoftė, ėshtė koha qė ne tė kalojmė pėrtej kėtyre nismave dhe tė fillojmė diskutimin lidhur me atė qė do tė pasojė realizimin e tyre.

Sot para jush dua ta paraqes vizionin pėr tė ardhmen e vendit tim - Kosovės: shtet i pavarur e demokratik, nė tė cilin tė gjitha pakicat do tė gėzojnė tė drejtat e tyre, shtet i cili do tė jetė nė marrėdhėnie tė mira me tė gjitha vendet fqinje dhe anėtar i Unionit Evropian.

Unė ndjehem krenar qė po e mbajė kėtė fjalim nė Institututin Amerikan pėr Paqe - sepse, besoj qė propozimet e mija do t’i ndihmojnė dhe kontribuojnė paqes dhe stabilitetit nė rajonin ende tė brishtė tė Ballkanit.

Para se tė paraqes vizionin tim nė dhjetė pika pėr pėr Kosovėn e pavarur, do tė doja t’i them disa fjalė.

Qė nga viti 1999 statusi i Kosovės ka qenė i paqartė. Beogradi nuk ka juridiksion mbi ne. Kosova ka institucionet e zgjedhura nė mėnyrė demokratike, por megjithkėtė, asnjė ligj nuk mund tė hyjė nė fuqi pa miratimin e Misionit tė Kombeve tė Bashkuara nė Kosovė.

Ne jemi njė vend nė tė cilin kosovarėt e zgjedhur nė mėnyrė demokratike nuk e kanė pushtetin real, por ky pushtet qėndron nė duart e ndėrkombėtarėve tė pazgjedhur nga vota, por tė emėruar. Pėr mė tepėr, ndėrkombėtarėt na mbajnė neve pėrgjegjės, ndonėse pushtetin real e mbajnė ata. Kosova ka institucionin e Kryetarit dhe atė tė Kryeministrit, por megjithatė, asnjėri prej tyre nuk mund tė flas, apo, pėr mė tepėr, as tė marrė pjesė nė mbledhjet e OKB-sė, kur debatohet pėr Kosovėn.

Jam plotėsisht i vetėdijshėm se shqiptarėt e Kosovės i kanė borxh tė madh Perėndimit, NATO-s, e sidomos SHBA-ve. Po tė mos ishte rezistenca kosovare, e pasuar nga ndėrhyrja ushtarake e Perėndimit, nuk do tė kishte njė Kosovė nė tė cilėn shumcia e popullsisė do tė ndieheshin tė sigurt. Ne do tė ishim tė spastruar etnikisht. E keqja do tė ngadhėnjente mbi tė mirėn. Por, Pėrendimi reagoi.

Pa SHBA-nė, Kosova sot do tė ekzistonte vetėm nė zemrat e Diasporės. Pėr kėtė, ne kemi qenė, dhe do t’u jemi gjithnjė mirėnjohės. Siē do tė mund tė ketė vėrejtur secili vizitor amerikan nė Kosovė, ne nuk do ta harrojmė kurrė atė qė ju bėtė pėr ne. Por, ėshtė e ardhmja jonė, ajo pėr tė cilėn dua ta bisedoj sot me ju.

Vitin e ardhshėm do tė duhej tė fillojė zgjidhja e ēėshtjes sė statusit final tė Kosovės. Ndėrkombėtarėt duan qė tė negociojnė njė marrėveshje nė mes tė Prishtinės dhe Beogradit.

Ne e duam vendin tonė, me kufijtė ekzistues. Nuk besoj qė dėshira e Beogradit pėr njė Kosovė autonome ėshtė po aq e fuqishme sa vullneti dhe e drejta e qytetarėve tanė pėr njė Kosovė tė pavarur. Tė drejtėn pėr pėr vetėvendosje nuk e kemi shpikur ne.

Gjithashu jam i vetėdijshėm se ekziston njė dallim mes gjenerateve nė Serbi. Shumė tė rinj janė tė gatshėm tė pranojnė ndarjen e Kosovės nga Serbia. Por, asnjė politikan nė Beograd nuk do tė pėrkrahė publikisht pavarėsinė e Kosovės. Zoran Gjingjigj, kryeministri i vrarė i Serbisė, pat deklaruar se nuk dėshiron tė hyjė nė histori si njeriu qė hoqi dorė nga Kosova.

Unė i kuptoj dilemat e tyre. Por, ne nuk duhet tė lejomė qė paralizimi i Serbisė ta mbajė Kosovėn nė pranga dhe nė paqartėsi. Ne nuk jemi mė pjesė e Serbisė, pavarėsisht se ēka thuhet nė dokumente teknike.

Qė nga viti 1999, qyetari ynė filloi pėr herė tė parė ta pėrjetojė se ēka do tė thotė tė jetosh pa shtypje dhe pa frikė policore. Qytetarėt tanė mė nuk kanė frikė tė trokasin nė dyert e stacioneve tė policisė. Tė kujtojmė: para vitit 1999, ata qė do tė ktheheshin, do tė vinin tė pėrgjakur e tė keqtrajtuar.

Me gjithė pėrparimin qė ėshtė bėrė, Kosova nuk ėshtė parajsė; shkalla e papunėsisė ėshtė shumė e lartė; shumė qytetarė jetojnė nė varfėri tė skajshme; shumė familje janė tė varura finaciarisht nga ndihma e tė afėrmve tė tyre qė jetojnė nė diasporė. Por, me rėndėsi ėshtė se mė nė fund po e ndiejmė se kemi njė vend qė ėshtė yni.

Nuk do tė lejojmė kthim prapa, skenat me ushtarė e policė nė rrugė duke terrorizuar qytetarė nuk do tė pėrsėriten kurrė mė.

Ju tė gjithė e kuptoni rrugėn e gjatė qė kemi bėrė qė nga viti 1999. Qė atėherė, Kosova ka pėrjetuar shumė ndryshime pozitive. Ajo ka sistemin ligjor, Parlamentin etj. Jemi duke zhvilluar sistemin tonė tė edukimit dhe shėndetėsisė. Tani qytetarėt e Kosovės paguajnė taksat e tyre pėr Kosovėn, jo pėr Serbinė.

Nuk jemi provincė e ndonjė vendi tjetėr. As nuk veprojmė si e tillė. Nuk ka mė kthim mbrapa.

Ndonjėherė rastisė tė dėgjojmė se pėrcaktimi ynė pėr pavarėsi na qenka kėrcėnim pėr rajonin. Unė absolutisht nuk pajtohem me kėtė qėndrim. Unė theksoj se pavarėsia e Kosovės ėshtė qelės pėr stabilitet nė Ballkan.

Pėrderisa statusi i Kosovės tė jetė i pazgjidhur, nuk mund tė ketė qartėsi. Vetėm qartėsia mund tė sjellė stabilitet nė rajonin tonė. Qartėsia do t’i ndihmojė forcat demokratike nė Serbi, nė Mal tė Zi, nė Maqedoni. Por mbi tė gjitha, pa qartėsim tė statusit final, Kosova mund tė bėjė fare pak progres.

Njė vėshtėrsi tjetėr me tė cilėn ballafaqohemi ėshtė fakti se serbėt e Kosovės, pėr zgjidhjen e problemeve tė tyre, nuk kėrkojnė pėrgjigje nga Prishtina, por nga Beogradi. Partitė serbe nė Parlamentin e Kosovės udhėhiqen nga Beogradi. Ata nuk mund tė vendosin pėr tė ardhmen e tyre nė mėnyrė tė drjetė, sepse ende ushqejnė shpresėn se njė ditė gjithēka do tė jetė si mė parė, kur pakica sundonte shumicėn.

Nė tė njėjtėn kohė, ka edhe shqiptarė tė pakėnaqur nė Maqedoni, Preshevė dhe tani, si duket, edhe nė Maqedoni. Pėrderisa nuk ka qartėsi, ata do tė vazhdojnė tė propagojnė pėr ndryshimin e kufijėve nė favor tė tyre.

Ata duhet ta kuptojnė se Mali i Zi, Maqedonia dhe Serbia kanė kufij qė nuk do tė ndėrrohen , ashtu siē nuk do tė ndėrrohen kufijtė e Kosovės.

Pėr hirė tė paqes dhe sigurisė nė rajon, nuk duhet tė ketė kompromise me ēėshtjen e kufijve dhe nuk duhet tė lejohet copėtimi i Kosovės. Nėse OKB-ja do tė vendoste nė favor tė copėtimit tė Kosovės, atėherė nė ēdo vend tė Ballkanit do tė zgjoheshin interesat nacionaliste dhe apetitet territoriale, dhe secili prej tyre do tė kėrkonte qė tė rifillojė edhe njė herė shqyrtimi i ēėshtjes sė tyre kombėtare.

Gaboheni nėse mendoni se nė mesin e tyre do tė jenė vetėm shqiptarėt e Serbisė Jugore dhe tė Maqedonisė - nė njė rast tė tillė do tė duhej tė ballafaqoheshim me serbėt nė Republikės Serbe, madje madje edhe Sllovenėt do tė kėrkonin nga Kroacia mė shumė territor nė bregdet. Ēdo kontest territorial nė Ballakn do tė hapej sėrish.

Andaj duhet tė merret vendim pėr stautsin final tė Kosovės, e ky vendim duhet tė jetė vetėm pavarėsia e Kosovės. Dhe pėr hirė tė vendit tonė dhe tė rajonit, ky vendim do tė duhet tė merret shpejt, nė mėnyrė qė tė gjithė ne tė pėrfitojmė nga qartėsia dhe stabiliteti.

Nė njė artikull tė botuar nė Washtington Post mė 7 Mars 2000, Sekretari i Pėrgjithshėm i OKB-sė, Koffi Annan, pati shprehur brengėn e tij se UNMIK-u po vepronte “pezull”, pėr shkak se statusi politik i Kosovės nuk ėshtė definuar qartė. Dhe ja tani 4 vjet pas asaj deklarate vazhdojmė tė jemi nė amulli.

Pėr hirė tė paqes dhe sigurisė, statusi politik i Kosovės nuk duhet tė vazhdojė tė mbetet nė amulli dhe i paqartė. Mė herėt thash se vizioni im ėshtė pėr njė Kosovė - shtet shumėetnik.

Dhe unė e kam me gjithė mend. Siē mund ta dini shumė prej jush, verėn e kaluar kam inicuar njė letėr, pėrmes sė cilės, tė gjithė liderėt shqiptarė tė Kosovės sė bashku me pakicat jo serbe, u bėjnė ftesė tė gjithė refugjatėve nga Kosova qė tė kthehen nė vendlindjen e tyre.

Unė e di se nuk mund tė jemi shtet serioz dhe i sė drejtės, nėse nga tė qenėt tė shtypur prej serbėve, shndėrrohemi nė shtypės tė tyre.

Siē do tė shihni nė Dhjetė Pikat e mia, Kosova do tė jetė vend shumėetnik nė tė gjitha nivelet. E garantuar me Kushtetutėn tonė, e cila do tė shkruhet, do tė jetė e drejta e tė gjithė qytetarėve tė Kosovės qė tė jetojnė nė paqe, tė jenė tė gjendje tė lėvizin lirshėm nė tėrė territorin e Kosovės, ta pėrdorin fenė e tyre dhe tė flasin gjuhėn e tyre.

Nė fakt, ėshtė ėndrra ime qė Kosova njė ditė tė mburret me shumėllojshmėrinė etnike, ashtu siē mburret Amerika. Dhe qė secili prej nesh tė pranojė kontributin e njėri-tjetrit nė historinė dhe kulturėn kosovare dhe evropiane.

Hapi i parė pozitiv drejt njė tė ardhme mė tė mirė pėr Kosovėn u bė 5 vjet mė parė. Qė atėherė ne kemi ecur shumė hapa pėrpara. Pėrmbushja e suksesshme e standardeve do tė na mundėsojė tė ecim edhe mė tutje.

PDK2004.ORG