1912 - Med den serbiske Armé i Makedonien

Nedenfor følger en række artikler fra 1912, der handler om hvad der skete på Balkan dengang. Artiklerne var skrevet af Fritz Magnussen og stod at læse i avisen RIGET.

Tak til lektor Palle Rossen fra Brenderup, der har været på Statsbiblioteket i Århus og fundet artiklerne frem - og som desuden har skrevet en indledningsartikel.

BA, 31-8-2003
 

Artikujt e poshtëshënuar datojnë nga viti 1912. Këto artikuj kanë të bëjnë me fatin tragjik të popullit shqiptarë. Janë të shkruar nga danezi Fritz Magnussen. Shkrimet me fotografi janë botuar në gazetën Riget (Monarkia).

Ka shumë faqe të shkruara. Unë vetëm disa faqe, që mund të thuhet se janë fillimi i asaj që ka parë me sytë e vetë korrespondenti danez i gazetës Monarkia, kam përkthyer nga gjuha e vjetër daneze, duke shpresuar se do të zgjojnë kureshtjen e vizitorëve të web faqes sonë www.rtvzik.com  

Ixhet Lutfiu

Monarkia – 31.10.1912

Kryeshtabi në Vranje – Të burgosurit e parë arnaut

Nga korrespondenti ynë i dërguar – Vranjë, 24. Tetor

Kur u zgjova në Vranjë gjëra e parë që dëgjova ishte bubullima si krismë që vinte nga Kumanova. Vranja dukej si një qytet gjysëm aziatik në mesin e maleve të kaltërta. Unë arrita dje në mbrëmje me automobil. Ushtria ka konfiskuar gjithë automobilat, me përjashtim të katër automobilave që janë vënë në dispozicion të korrespondentëve. Përndryshe stacioni i trenave gjendet disa kilometra larg qytetit.

Të rreshurat e vrullshme të shiut i kishin shëndruar rrugët që shpienin drejt qytetit në turma të vogla malesh, dhe vetëm një pip fishkëllimë i paralajmëronte rrojet për ardhjen dhe kalimin tonë. Hotel ”Vranja” është selia e shtabit gjeneral, këtu gjendem unë i vendosur me shumicën e shokëve të mi që kemi ardhur nga vende të ndryshme. Hoteli funksionon si një qendër e një kampi lufte.Të gjithë oficerët nga grada më e lartë deri tek ajo më e ulta takohen këtu në mesditë dhe në mbrëmje. Figura kryesore rreth së cilës sillen të gjithë është princi, Alexis Karagjorgjeviq, përndryshe djali i axhës i mbretit Petar Karagjorgjeviq. Alexis është një oficer i çmueshëm i cili nuk lodhet nga pyetjet tona të shumta që ia parashtrojmë çdo ditë kur kthehet nga fusha e betejës në Kumanovë.

Ai ulet në mesin tonë me një çerek litër verë në dorë dhe na tregon në gjuhën frënge, gjermane dhe angleze se ç’farë ka parë gjatë ditës. Karakteristike, thotë princi, është se shumë pak nga të vrarët dhe të arrestuarit janë trupa të rregullta turke, shumica që luftojnë në këtë front janë shqiptarë.

Shqiptarë janë edhe gjithë të arrestuarit që sot i kam parë këtu në qytet, ishin në grupe të vogla të lidhur me litarë të hollë. Shumica e tyre kanë të veshur uniforma ngjyrë si të dheut. Janë të zbathur dhe shikojnë përpara vetes kur ecin. Vërehet se shumica e tyre janë të qetë dhe duket se janë pajtuar me fatin e vetë, bile edhe pak buzëqeshin kur i fotografojmë. Fati i tyre pothuaj se poashtu është i butë pas lëshimit të një dekreti për lirimin e të gjithë të burgorsurve turq nga ana e mbretit Petar. Pikërisht sot u soll këtu komplet një fshat i burgosur turk. Dhe tani burra dhe gra me fëmijët në dorë bredhin rrugëve të qytetit, normalisht jo vullnetarisht kanë ardhur këtu, por shikojnë si turistët qytetin.

Burgu që në mëngjes ishte i mbushur dhe nuk kishte vend për më shumë të burgosur, është tani në mbrëmje bosh pa asnji të burgosur.

Këtu në Vranje fitohet përshtypja e vërtetë për entuziazmin ndaj luftës që i josh sërbët. Oficerët janë të palodhshëm të paraqesin shkaqet kryesore të saj, që sllavët e jugut i kanë kundër armiqëve të vet të vjetër.

Arnautët (Shqiptarët) janë si kafshë të egra – është thënia e zakonshme këtu. Ata, që i kanë parë duke luftuar në Prishtinë dhe Egri Palanka, kanë kuptuar, se ata janë një mijë vite pas zhvillimit. Është urrejtja e madhe tek sllavët ndaj shqiptarëve, aq më shumë nxiten shqiptarët që në luftën e përgjakshme dhe vdekjeprurëse akoma më shumë i kundërvihen kundërshtarit fitimtarë.

Lëndimet që vijnë si pasojë e luftës së ashpër u ngjajnë mishtoreve. Ushtarët sllav me lëndime të tmershme të shtruar në spitalin e Vranjës janë dëshmi e një përleshje të karrakterit mesjetar.

Disa mijëra sllavë nga veriu, Cekia dhe Sllovenija janë paraqitur vullnetarisht të luftojnë krahas me sërbët. Në ndërkohë këta persona janë refuzuar shkaku i numrit të madh të ushtarëve sërb. Një gjuetar slloven tetëmbdhjetëvjecar është pranuar, pasi ka qenë këmbëngulës për të marrë pjesë në luftë. Kur austriakët ia ndaluan kalimin e kufirt në Semlin, tejkaloi me not lumin Sava me rrymë të ashpër dhe u paraqit tek njëri nga komandantët në Beograd. Kur atje u refuzua, me vetë iniciativë tuboi një numër bosnjakësh dhe shkoi për në front. Aty më në fund, pas shumë përpjekjeve, u vendos që të pranohet si pjestarë i komitëve – vullnetarëve. Nga ana tjetër studentët nga Laibach (Ljubljana) u refuzuan.

Ne kemi në mesin tonë një numër të konsiderueshëm të korrespondentëve sllav dhe në vecanti rus, mes tyre edhe korespondentin e njohur çek Klofatsch, që poashtu është luftentuziast, sikur edhe revistat e buta austriake.

Megjithate asnjë nga ne nuk ka parë ndonjë gazetë këtu, bile edhe nuk kemi parë gtatë shtatë ditëve të fundit ndonjë gazetë. Aq më pak edhe kemi dëgjuar diç nga vendlindjet tona. Tani kemi një zyrë të rregullt të gazetarëve me kriterie të rrepta pune. Zoti e dinë a do të arrijnë letrat tona në destinacionin e duhur. Posta dhe telegrafi janë këtu në gjendje kaotike.

Askush nuk e din edhe sa do të na lejojnë të qëndrojmë këtu në Vranje. Ushtria është e gatshme për të hyrë në Shkup. Nëse jo komforte për të qëndruar, do ishte Vranja në kushte tjera tepër interesante për turistët. Ky qytet i vjetër turk është tejet i ngjyrosur, dhe bahçet e shtëpive shkëlqejnë me të gjitha ngjyrat që sjell vjeshta. Qyteti ka edhe një lagje me romë, që banojnë në kasolle dhe kulla vëzhgimi të ndërtuara nga druri.

Në afërsi të qytetit gjendet një mal, që për momentin e konsiderojmë si vendi i qëndrimit të të dashurave tona. Kemi telashe të arrijmë deri atje shkaku i kontrollave të shumta nga ana e komitëve të armatosur me bajoneta. Komitët nuk kanë respekt edhe për shiritin tre ngjyrësh që e mbajmë në dorë, sepse ata mendojnë se ne do të dezertojmë dhe do t’ju dorëzohemi turqëve.

Nga ky mal gati se e shohim kampin ushtarak në Kumanovë, nga këtu shihen trenat që prore bartin kafshë, miell, bukë dhe vezë deri tek vija frontale. Mjekët e malerias rëndë të armatosur marrin kuajtë me vete për të arritur deri te fusha e betejës dhe për të arritur qëllimin. Do të donim sikur të na lejohej edhe neve të shkonim bashkë me ta!

Ne vëzhgojmë çdo tym që ngjitet në qiell në drejtim të Egri Palankës dhe Kumanovës. Mirëpo grupet e njerëzve që gjithnji i shohim nëpër lugina janë ushtarët, që akoma nuk kanë arritur tek pika e zjartë, por i dëgjojmë krismat e tyre kur gjuajnë larg.

Ndoshta do të vijmë njëherë deri atje. Vagonat që sjellin çdo ditë të lënduar nga fronti dëshmojnë për luftime të ashpra. Neve na është premtuar se në betejën e madhe në Ovçe Polje do të na mundësohet të vëzhgojmë nga afër betejën.

Monarkia – 02.11.1912

Jeta në Kryeshtab – Rrëfimet e dëshmitarëve për betejën e Kumanovës – Barbarizmat e Bashibuzukave

Nga korrespondenti ynë i dërguar – Vranjë, 26. Tetor

Është e çuditshme sa shpejtë njerëzit e civilizuar arrinë të zhyten dhe të kthehen në një gjendje natyrore primitive dhe ti përshtaten tmerrit. Këtë e provuam ne në Vranje, dhe çuditshmërisht shkon mirë. Hotel “Vranja”, që në kushte normale do ti dukej dikujt si shtallë, për momentin ka mbi pesëdhjetë korespondentë dhe shumë më shumë oficer që ushqehen këtu. Shpesh duhet të kacafytemi për të marrë pak nga gjellërat e çuditshme që na servohen këtu. Servohet nëpër pjata të ndotura, servietat janë të përdorura të paktën dhjetë herë përpara se ne ti përdorim, ndërsa për pirunat dhe thikat s’dua as të them diçka.

Kur përfundojmë të hamë, këmbët na bien në tokë. Ne faktikisht nuk kemi llogari të kemi dyfishë pjata më shumë. Mundohemi ti blejmë kamarierët që të na servojnë pjesët më të mira të gjellrave, thuaj se më nuk kemi ndjenja turpi. Hamë gjërat me kënaqësi, gjithçka është mirë, mirë – vetëm e vetëm të hamë diçka.

Për pastërtinë tonë personale as që nuk dua të foli. Shkëlqimi i çizmeve është një term i panjohur në hotelet e sërbisë jugore. Bile edhe s’ka nevojë për të pastruar çizmet, sepse menjëherë pas pastrimit pluhuri i njollos çizmet. Uji është artikull ushqimor luksoz, që na shpërndahet me sasi shumë të vogla. Bile edhe anglezi më modest nuk do të shkonte me shall në qafë, dhe thuaj se të gjithë e kemi lënë mjekrën të na rritet.

Përsëri dukemi si xhentëlmena përballë oficerëve dhe ushtarëve sërb, mirëpo ata e kalojnë tanë ditë nëpër balta. Nga ana tjetër ushtarakët sërb duken shumë më të pastërt në krahasim me bashi buzukat dhe arnautët e arrestuar. Sot vizitova të arrestuarit në burg të ardhur këtyre ditëve. Ishin një grup njerëzish të tmershëm. Fytyra të çmendura dhe të ashpra, pleq e të rinjë në mesin e tyre. Të papastruar dhe tesha laramane që mezi rrinin në trupin e tyre. Të ndershëm janë por të poshtëruar, nënçmuar dhe keqtrajtuar në burg, vështirë se do besoja se këta njerëz janë në gjendje të bëjnë barbarizma siç flitet këtu.

Se këta njerëz përdorin dhunë dhe barbarizma është vështirë të mendohet. Nga ana tjetër sot pata rastin të foli me një ushtar sërb që ka jetuar këto tetë vitet e fundit në Berlin, dhe që tani lufton në betejën e Kumanovës. Ai më trishtoi me mënyrën se si e përshkroi betejën.

Gjithçka çka ishte sërbe ishte vrarë dhe përndjekur përpara se të vinte ushtria sërbe në ndihmë. Gratë dhe fëmijët ishin vërë në maje të bajonetave. Mitralozët sërb pastruan mes shqiptarëve, të cilët kanë si shprehi të sulmojnë në grupe. Njeriu nuk mundte ta kaloje rrugën përtej pas dy ditë luftimesh nga kufomat e atyre që ranë në këtë luftë. Kështu që ishte e nevojshme të kontrollohen gjitha shtëpiat që mos të ishte fshehur ndonji, ngaqë kishte rrezik të sulmeve nga njerëzit e egër.

Disa shqiptarë ishin mirë të armatosur me armë moderne, dhe komandoheshin me koda gjermane nga oficerë turq. Shqiptarët që pësuan nga kjo luftë sipas ushtarit sërb sillej në rreth 3.000.

Mbreti Petar Karagjorgjeviq akoma gjendet këtu në Vranjë. Flamuri mbretëror tre ngjyrësh me shqiponjën sërbe valon mbi një villë që ka në katin përdhe një shitore, sepse pikërisht këtu mbreti është mysafir. Nesër ose pasnesër shpërngulet kryeshtabi nga Vranja për në Preshevë. Urat hekurudhore janë riparuar, kështu që kanë ngelur edhe nëntë kilometra nga muret e Shkupit.

Vetëm sikur të ishim të liruar nga ky shiu që na ka kapluar dhe që është i pafund dhe që i ka vërshuar rrugët. Rrezet e diellit aq pak na kanë rrezitur saqë nuk ia vlen të them diçka. Qielli nuk duket fare nga mjegullat e erëta që edhe i mbulojnë malet e qytetit të mos duken. Këto mëtutje na e bëjnë të pamundur të shohim malet në Maqedoni, që shpresojmë ti shohim pas pak, nëse na lejohet. Mirëpo dalëngadalë po bëhemi pak skeptik. E vetmja, për momentin është ngushllimi, se të gjithëve na kanë ndaluar. Mirëpo ne akoma nuk e kemi humbur shpresën se përpara se të fillojë lufta në Ovçe Polje do ti azhurnojmë letrat, Shkup.

Bashi buzuk dtth. trupa ushtarake turke të ç’regullta. Janë përshkruar si trupa që keqtrajtojnë dhe jo të disciplinuara. Ndoshta disa nga to ishin shqiptarë.

Monarkia – 05.11.1912

Rrënia e Shkupit  - Triumfi Sërb – Vallja e Mbretit

Nga korrespondenti ynë i dërguar – Vranjë, Tetor

Shkupi kapituloi, Sërbia festonë! Na u bë e ditur sonte, kur ishim ulur në salonin e hotelit dhe darkonim. Në hotel ishim oficerë dhe korespondentë bashkë me princin Alexis. Duke pritur hyri nga dera kryeministri Pashiç, dhe për një moment u përhap lajmi për rënien e Shkupit, lajm ky që u mirëprit me duartokitje dhe brohoritje.

Shkupin e fituam thuaj se pa luftë. Turqit vendosën të tërhiqen pa kundërshtuar fare. Sërbia e arriti qëllimin e vetë kryesorë brenda tetë ditëve. Mbrëmja që pasonte për fitoren sërbe do të ishte e paharuar në vetëdijen e saj që e vëzhgonte.

Dhjetë minuta pasi kryeministri sërb na e kishte bërë të ditur fitoren sërbe filloi para hotelit të dëgjohet orkestri i Shtabit Gjeneral. Asnjë sërb dhe asnjë korrespondent, pa mar parasysh përkatësinë kombëtare, nuk mendonte për bukë dhe pije, të gjithë qytetarët e vranjës dolën që të festojnë dhe bashkangjiten toneve të orkestrit që interpretonte hymnin kombëtar sërb.

Rroftë Mbreti Petar Karagjorgjeviq! Rroftë për unionin e ballkanit, poshtë parazitët osman. Një hënë e ktjellët tetori ndriçoi skenën e çuditshme. Makinat ushtarake erdhën për të përuruar mbretin për fitoren. Makinat ishin të parat, ndërsa pas tyre vinin orkestri ushtarak me këngë sllave dhe qytetarët e Vranjës. Nga Pashiçi deri tek oficeri me gradë më të ulët dhe komitët, të gjithë ishin nisur rrugës tek vila ku ishte vendosur për ta përuruar mbretin për fitoren.

Turma rritej gjithnji e më shumë rrugës për tek villa ku ishte vendosur mbreti. Me duartrokitje dhe brohoritje kërkohej mbreti Petar të dalë përpara të tubuarve. Ai nuk u shfaq në dritare, por doli nga villa dhe ua shtërngoi duart të pranishmëve. Të tubuarit filluan të marshojnë rrugëve të qytetit duke festuar dhe brohoritur se ra në duart e sërbëve bastioni më i fort i turqve.

Dhe sërish tek salloni i madh i hotelit ku darkuam, aty prap u festua siç e kanë traditë sllavët e jugut. Me verë dhe brohoritje u vazhdua edhe më tej. Orkestri ushtarak hyri në hotel, dhe bënte aq zhurmë sa që menduam se do të rrëzonte muret e hotelit. Dhe gjithnjë këndohej hymni kombëtar, pastaj ai grek,malazez dhe francez e rus. Me fjalë të bukura mundohej të përkthente një oficer i lartë sërb kënaqësinë që kishin sërbët. Korrespondenti çek përuroi sërbët për fitoren dhe shtoi se Shkupi nuk duhej asnjëherë më të biente në duart e turqve. Ndërsa Mac Hugh nga Daily Express solli urimet e popullit anglez dhe citoi deklaratën e Lloydit Georges ku thuhej se kjo luftë duhej ti sillte ballkanit të osmanlinjëve përparim kulturor. Falba nga tribuna foli në emër të Italisë. Mirëpo më i gëzuar ishte korespondenti bullgar Popov që solli urimet e bashkëkombasve të vet, duke mos u ndalur me brohoritjet, rroftë.

Të gjithë janë të entuziazmuar, oficerët përqafojnë korrespondentët e luftës. Vetëm korrespondentët austriak dhe gjermanë janë tërhequr pa asnjë zhurmë. Ata nuk ndjehen sikur në shtëpi të vete këtu. Disponimi negativ ndaj tyre nuk mund të fshihet. Ka bubullima në qiell.

Por sërbët kanë të drejtë të festojnë. Kur folshin për fitoret në Prishtinë, Kumanovë, Egri Palanka dhe Novi Pazar, ishte qetësi dhe u organizuan festa modeste të këndshme pa shumë ekzagjerime. Mirëpo kësaj rradhe është krejtësisht ndryshe.

Tavolina ku është ulur Princi Alexis është qendra e festës, që në njëfarë mënyre figuron si e çuditshme për ne nga vendet nordike. Mirëpo papritmas muzika u shëndrua në një valle të vrullshme. Oficerët dhe ushtarët filluan si zingjir të vallzonin rreth e përqark tavolinave.

Ishte Kraljevo kollo, hymni kombëtar dhe vallja e mbretit. Ndërsa pas një çasti saloni hotelit u mbush me njerëz që filluan të këndojnë dhe vallëzojnë. Vallen e filloi princi, Alexis Karagjorgjeviq. Gotat gjindeshin çdokund në salon. Oficerët e entuziazmuar na morrën edhe neve korrespondentëve në valle. Anglez, francez, skandinav, çek, rus, bullgar dhe italian vallzonin vallen e gëzimit për rënien e Shkupit.

Vallja bëhej gjithnji e më e vrullshme, dhe gjithnji e më shumë brohoritej rroftë mbreti. Dritaret shkëlqenin sikur të ishin të kuqe nga flakët e zjarit të ndezur në sheshin e qytetit. Përderisa shkruaj unë këto rreshta, vallëzonë princi Alexis për fitoren sërbe, ndërsa rrugët e Vranjës festojnë me muzikë dhe brohoritje Rroftë Mbreti Petar Karagjorgjeviq! Rroftë Unioni Ballkanik! Vdekje Parazitëve Osman!   

Udgiver: Kultursociolog Bjørn Andersen   Kontakt: post@bjoerna.dk

Fotografitë e korrespondentit danez