1912 - Med den serbiske Armé i Makedonien

Nedenfor følger en række artikler fra 1912, der handler om hvad der skete på Balkan dengang. Artiklerne var skrevet af Fritz Magnussen og stod at læse i avisen RIGET.

Tak til lektor Palle Rossen fra Brenderup, der har været på Statsbiblioteket i Århus og fundet artiklerne frem - og som desuden har skrevet en indledningsartikel.

BA, 31-8-2003
 

Artikujt e poshteshenuar datojne nga viti 1912. Keto artikuj kane te bejne me fatin tragjik te popullit shqiptare. Jane te shkruar nga danezi Fritz Magnussen. Shkrimet me fotografi jane botuar ne gazeten Riget (Monarkia).

Ka shume faqe te shkruara. Une vetem disa faqe, qe mund te thuhet se jane fillimi i asaj qe ka pare me syte e vete korrespondenti danez i gazetes Monarkia, kam perkthyer nga gjuha e vjeter daneze, duke shpresuar se do te zgjojne kureshtjen e vizitoreve te web faqes sone www.rtvzik.com  

Ixhet Lutfiu

Monarkia – 31.10.1912

Kryeshtabi ne Vranje – Te burgosurit e pare arnaut

Nga korrespondenti yne i derguar – Vranje, 24. Tetor

Kur u zgjova ne Vranje gjera e pare qe degjova ishte bubullima si krisme qe vinte nga Kumanova. Vranja dukej si nje qytet gjysem aziatik ne mesin e maleve te kalterta. Une arrita dje ne mbremje me automobil. Ushtria ka konfiskuar gjithe automobilat, me perjashtim te kater automobilave qe jane vene ne dispozicion te korrespondenteve. Perndryshe stacioni i trenave gjendet disa kilometra larg qytetit.

Te rreshurat e vrullshme te shiut i kishin shendruar rruget qe shpienin drejt qytetit ne turma te vogla malesh, dhe vetem nje pip fishkellime i paralajmeronte rrojet per ardhjen dhe kalimin tone. Hotel ”Vranja” eshte selia e shtabit gjeneral, ketu gjendem une i vendosur me shumicen e shokeve te mi qe kemi ardhur nga vende te ndryshme. Hoteli funksionon si nje qender e nje kampi lufte.Te gjithe oficeret nga grada me e larte deri tek ajo me e ulta takohen ketu ne mesdite dhe ne mbremje. Figura kryesore rreth se ciles sillen te gjithe eshte princi, Alexis Karagjorgjeviq, perndryshe djali i axhes i mbretit Petar Karagjorgjeviq. Alexis eshte nje oficer i çmueshem i cili nuk lodhet nga pyetjet tona te shumta qe ia parashtrojme çdo dite kur kthehet nga fusha e betejes ne Kumanove.

Ai ulet ne mesin tone me nje çerek liter vere ne dore dhe na tregon ne gjuhen frenge, gjermane dhe angleze se ç’fare ka pare gjate dites. Karakteristike, thote princi, eshte se shume pak nga te vraret dhe te arrestuarit jane trupa te rregullta turke, shumica qe luftojne ne kete front jane shqiptare.

Shqiptare jane edhe gjithe te arrestuarit qe sot i kam pare ketu ne qytet, ishin ne grupe te vogla te lidhur me litare te holle. Shumica e tyre kane te veshur uniforma ngjyre si te dheut. Jane te zbathur dhe shikojne perpara vetes kur ecin. Verehet se shumica e tyre jane te qete dhe duket se jane pajtuar me fatin e vete, bile edhe pak buzeqeshin kur i fotografojme. Fati i tyre pothuaj se poashtu eshte i bute pas leshimit te nje dekreti per lirimin e te gjithe te burgorsurve turq nga ana e mbretit Petar. Pikerisht sot u soll ketu komplet nje fshat i burgosur turk. Dhe tani burra dhe gra me femijet ne dore bredhin rrugeve te qytetit, normalisht jo vullnetarisht kane ardhur ketu, por shikojne si turistet qytetin.

Burgu qe ne mengjes ishte i mbushur dhe nuk kishte vend per me shume te burgosur, eshte tani ne mbremje bosh pa asnji te burgosur.

Ketu ne Vranje fitohet pershtypja e vertete per entuziazmin ndaj luftes qe i josh serbet. Oficeret jane te palodhshem te paraqesin shkaqet kryesore te saj, qe sllavet e jugut i kane kunder armiqeve te vet te vjeter.

Arnautet (Shqiptaret) jane si kafshe te egra – eshte thenia e zakonshme ketu. Ata, qe i kane pare duke luftuar ne Prishtine dhe Egri Palanka, kane kuptuar, se ata jane nje mije vite pas zhvillimit. eshte urrejtja e madhe tek sllavet ndaj shqiptareve, aq me shume nxiten shqiptaret qe ne luften e pergjakshme dhe vdekjeprurese akoma me shume i kundervihen kundershtarit fitimtare.

Lendimet qe vijne si pasoje e luftes se ashper u ngjajne mishtoreve. Ushtaret sllav me lendime te tmershme te shtruar ne spitalin e Vranjes jane deshmi e nje perleshje te karrakterit mesjetar.

Disa mijera sllave nga veriu, Cekia dhe Sllovenija jane paraqitur vullnetarisht te luftojne krahas me serbet. Ne nderkohe keta persona jane refuzuar shkaku i numrit te madh te ushtareve serb. Nje gjuetar slloven tetembdhjetevjecar eshte pranuar, pasi ka qene kembengules per te marre pjese ne lufte. Kur austriaket ia ndaluan kalimin e kufirt ne Semlin, tejkaloi me not lumin Sava me rryme te ashper dhe u paraqit tek njeri nga komandantet ne Beograd. Kur atje u refuzua, me vete iniciative tuboi nje numer bosnjakesh dhe shkoi per ne front. Aty me ne fund, pas shume perpjekjeve, u vendos qe te pranohet si pjestare i komiteve – vullnetareve. Nga ana tjeter studentet nga Laibach (Ljubljana) u refuzuan.

Ne kemi ne mesin tone nje numer te konsiderueshem te korrespondenteve sllav dhe ne vecanti rus, mes tyre edhe korespondentin e njohur çek Klofatsch, qe poashtu eshte luftentuziast, sikur edhe revistat e buta austriake.

Megjithate asnje nga ne nuk ka pare ndonje gazete ketu, bile edhe nuk kemi pare gtate shtate diteve te fundit ndonje gazete. Aq me pak edhe kemi degjuar diç nga vendlindjet tona. Tani kemi nje zyre te rregullt te gazetareve me kriterie te rrepta pune. Zoti e dine a do te arrijne letrat tona ne destinacionin e duhur. Posta dhe telegrafi jane ketu ne gjendje kaotike.

Askush nuk e din edhe sa do te na lejojne te qendrojme ketu ne Vranje. Ushtria eshte e gatshme per te hyre ne Shkup. Nese jo komforte per te qendruar, do ishte Vranja ne kushte tjera teper interesante per turistet. Ky qytet i vjeter turk eshte tejet i ngjyrosur, dhe bahçet e shtepive shkelqejne me te gjitha ngjyrat qe sjell vjeshta. Qyteti ka edhe nje lagje me rome, qe banojne ne kasolle dhe kulla vezhgimi te ndertuara nga druri.

Ne afersi te qytetit gjendet nje mal, qe per momentin e konsiderojme si vendi i qendrimit te te dashurave tona. Kemi telashe te arrijme deri atje shkaku i kontrollave te shumta nga ana e komiteve te armatosur me bajoneta. Komitet nuk kane respekt edhe per shiritin tre ngjyresh qe e mbajme ne dore, sepse ata mendojne se ne do te dezertojme dhe do t’ju dorezohemi turqeve.

Nga ky mal gati se e shohim kampin ushtarak ne Kumanove, nga ketu shihen trenat qe prore bartin kafshe, miell, buke dhe veze deri tek vija frontale. Mjeket e malerias rende te armatosur marrin kuajte me vete per te arritur deri te fusha e betejes dhe per te arritur qellimin. Do te donim sikur te na lejohej edhe neve te shkonim bashke me ta!

Ne vezhgojme çdo tym qe ngjitet ne qiell ne drejtim te Egri Palankes dhe Kumanoves. Mirepo grupet e njerezve qe gjithnji i shohim neper lugina jane ushtaret, qe akoma nuk kane arritur tek pika e zjarte, por i degjojme krismat e tyre kur gjuajne larg.

Ndoshta do te vijme njehere deri atje. Vagonat qe sjellin çdo dite te lenduar nga fronti deshmojne per luftime te ashpra. Neve na eshte premtuar se ne betejen e madhe ne Ovçe Polje do te na mundesohet te vezhgojme nga afer betejen.

Monarkia – 02.11.1912

Jeta ne Kryeshtab – Rrefimet e deshmitareve per betejen e Kumanoves – Barbarizmat e Bashibuzukave

Nga korrespondenti yne i derguar – Vranje, 26. Tetor

eshte e çuditshme sa shpejte njerezit e civilizuar arrine te zhyten dhe te kthehen ne nje gjendje natyrore primitive dhe ti pershtaten tmerrit. Kete e provuam ne ne Vranje, dhe çuditshmerisht shkon mire. Hotel “Vranja”, qe ne kushte normale do ti dukej dikujt si shtalle, per momentin ka mbi pesedhjete korespondente dhe shume me shume oficer qe ushqehen ketu. Shpesh duhet te kacafytemi per te marre pak nga gjellerat e çuditshme qe na servohen ketu. Servohet neper pjata te ndotura, servietat jane te perdorura te pakten dhjete here perpara se ne ti perdorim, ndersa per pirunat dhe thikat s’dua as te them diçka.

Kur perfundojme te hame, kembet na bien ne toke. Ne faktikisht nuk kemi llogari te kemi dyfishe pjata me shume. Mundohemi ti blejme kamarieret qe te na servojne pjeset me te mira te gjellrave, thuaj se me nuk kemi ndjenja turpi. Hame gjerat me kenaqesi, gjithçka eshte mire, mire – vetem e vetem te hame diçka.

Per pastertine tone personale as qe nuk dua te foli. Shkelqimi i çizmeve eshte nje term i panjohur ne hotelet e serbise jugore. Bile edhe s’ka nevoje per te pastruar çizmet, sepse menjehere pas pastrimit pluhuri i njollos çizmet. Uji eshte artikull ushqimor luksoz, qe na shperndahet me sasi shume te vogla. Bile edhe anglezi me modest nuk do te shkonte me shall ne qafe, dhe thuaj se te gjithe e kemi lene mjekren te na rritet.

Perseri dukemi si xhentelmena perballe oficereve dhe ushtareve serb, mirepo ata e kalojne tane dite neper balta. Nga ana tjeter ushtaraket serb duken shume me te pastert ne krahasim me bashi buzukat dhe arnautet e arrestuar. Sot vizitova te arrestuarit ne burg te ardhur ketyre diteve. Ishin nje grup njerezish te tmershem. Fytyra te çmendura dhe te ashpra, pleq e te rinje ne mesin e tyre. Te papastruar dhe tesha laramane qe mezi rrinin ne trupin e tyre. Te ndershem jane por te poshteruar, nençmuar dhe keqtrajtuar ne burg, veshtire se do besoja se keta njerez jane ne gjendje te bejne barbarizma siç flitet ketu.

Se keta njerez perdorin dhune dhe barbarizma eshte veshtire te mendohet. Nga ana tjeter sot pata rastin te foli me nje ushtar serb qe ka jetuar keto tete vitet e fundit ne Berlin, dhe qe tani lufton ne betejen e Kumanoves. Ai me trishtoi me menyren se si e pershkroi betejen.

Gjithçka çka ishte serbe ishte vrare dhe perndjekur perpara se te vinte ushtria serbe ne ndihme. Grate dhe femijet ishin vere ne maje te bajonetave. Mitralozet serb pastruan mes shqiptareve, te cilet kane si shprehi te sulmojne ne grupe. Njeriu nuk mundte ta kaloje rrugen pertej pas dy dite luftimesh nga kufomat e atyre qe rane ne kete lufte. Keshtu qe ishte e nevojshme te kontrollohen gjitha shtepiat qe mos te ishte fshehur ndonji, ngaqe kishte rrezik te sulmeve nga njerezit e eger.

Disa shqiptare ishin mire te armatosur me arme moderne, dhe komandoheshin me koda gjermane nga oficere turq. Shqiptaret qe pesuan nga kjo lufte sipas ushtarit serb sillej ne rreth 3.000.

Mbreti Petar Karagjorgjeviq akoma gjendet ketu ne Vranje. Flamuri mbreteror tre ngjyresh me shqiponjen serbe valon mbi nje ville qe ka ne katin perdhe nje shitore, sepse pikerisht ketu mbreti eshte mysafir. Neser ose pasneser shperngulet kryeshtabi nga Vranja per ne Presheve. Urat hekurudhore jane riparuar, keshtu qe kane ngelur edhe nente kilometra nga muret e Shkupit.

Vetem sikur te ishim te liruar nga ky shiu qe na ka kapluar dhe qe eshte i pafund dhe qe i ka vershuar rruget. Rrezet e diellit aq pak na kane rrezitur saqe nuk ia vlen te them diçka. Qielli nuk duket fare nga mjegullat e ereta qe edhe i mbulojne malet e qytetit te mos duken. Keto metutje na e bejne te pamundur te shohim malet ne Maqedoni, qe shpresojme ti shohim pas pak, nese na lejohet. Mirepo dalengadale po behemi pak skeptik. E vetmja, per momentin eshte ngushllimi, se te gjitheve na kane ndaluar. Mirepo ne akoma nuk e kemi humbur shpresen se perpara se te filloje lufta ne Ovçe Polje do ti azhurnojme letrat, Shkup.

Bashi buzuk dtth. trupa ushtarake turke te ç’regullta. Jane pershkruar si trupa qe keqtrajtojne dhe jo te disciplinuara. Ndoshta disa nga to ishin shqiptare.

Monarkia – 05.11.1912

Rrenia e Shkupit  - Triumfi Serb – Vallja e Mbretit

Nga korrespondenti yne i derguar – Vranje, Tetor

Shkupi kapituloi, Serbia festone! Na u be e ditur sonte, kur ishim ulur ne salonin e hotelit dhe darkonim. Ne hotel ishim oficere dhe korespondente bashke me princin Alexis. Duke pritur hyri nga dera kryeministri Pashiç, dhe per nje moment u perhap lajmi per renien e Shkupit, lajm ky qe u mireprit me duartokitje dhe brohoritje.

Shkupin e fituam thuaj se pa lufte. Turqit vendosen te terhiqen pa kundershtuar fare. Serbia e arriti qellimin e vete kryesore brenda tete diteve. Mbremja qe pasonte per fitoren serbe do te ishte e paharuar ne vetedijen e saj qe e vezhgonte.

Dhjete minuta pasi kryeministri serb na e kishte bere te ditur fitoren serbe filloi para hotelit te degjohet orkestri i Shtabit Gjeneral. Asnje serb dhe asnje korrespondent, pa mar parasysh perkatesine kombetare, nuk mendonte per buke dhe pije, te gjithe qytetaret e vranjes dolen qe te festojne dhe bashkangjiten toneve te orkestrit qe interpretonte hymnin kombetar serb.

Rrofte Mbreti Petar Karagjorgjeviq! Rrofte per unionin e ballkanit, poshte parazitet osman. Nje hene e ktjellet tetori ndriçoi skenen e çuditshme. Makinat ushtarake erdhen per te peruruar mbretin per fitoren. Makinat ishin te parat, ndersa pas tyre vinin orkestri ushtarak me kenge sllave dhe qytetaret e Vranjes. Nga Pashiçi deri tek oficeri me grade me te ulet dhe komitet, te gjithe ishin nisur rruges tek vila ku ishte vendosur per ta peruruar mbretin per fitoren.

Turma rritej gjithnji e me shume rruges per tek villa ku ishte vendosur mbreti. Me duartrokitje dhe brohoritje kerkohej mbreti Petar te dale perpara te tubuarve. Ai nuk u shfaq ne dritare, por doli nga villa dhe ua shterngoi duart te pranishmeve. Te tubuarit filluan te marshojne rrugeve te qytetit duke festuar dhe brohoritur se ra ne duart e serbeve bastioni me i fort i turqve.

Dhe serish tek salloni i madh i hotelit ku darkuam, aty prap u festua siç e kane tradite sllavet e jugut. Me vere dhe brohoritje u vazhdua edhe me tej. Orkestri ushtarak hyri ne hotel, dhe bente aq zhurme sa qe menduam se do te rrezonte muret e hotelit. Dhe gjithnje kendohej hymni kombetar, pastaj ai grek,malazez dhe francez e rus. Me fjale te bukura mundohej te perkthente nje oficer i larte serb kenaqesine qe kishin serbet. Korrespondenti çek peruroi serbet per fitoren dhe shtoi se Shkupi nuk duhej asnjehere me te biente ne duart e turqve. Ndersa Mac Hugh nga Daily Express solli urimet e popullit anglez dhe citoi deklaraten e Lloydit Georges ku thuhej se kjo lufte duhej ti sillte ballkanit te osmanlinjeve perparim kulturor. Falba nga tribuna foli ne emer te Italise. Mirepo me i gezuar ishte korespondenti bullgar Popov qe solli urimet e bashkekombasve te vet, duke mos u ndalur me brohoritjet, rrofte.

Te gjithe jane te entuziazmuar, oficeret perqafojne korrespondentet e luftes. Vetem korrespondentet austriak dhe gjermane jane terhequr pa asnje zhurme. Ata nuk ndjehen sikur ne shtepi te vete ketu. Disponimi negativ ndaj tyre nuk mund te fshihet. Ka bubullima ne qiell.

Por serbet kane te drejte te festojne. Kur folshin per fitoret ne Prishtine, Kumanove, Egri Palanka dhe Novi Pazar, ishte qetesi dhe u organizuan festa modeste te kendshme pa shume ekzagjerime. Mirepo kesaj rradhe eshte krejtesisht ndryshe.

Tavolina ku eshte ulur Princi Alexis eshte qendra e festes, qe ne njefare menyre figuron si e çuditshme per ne nga vendet nordike. Mirepo papritmas muzika u shendrua ne nje valle te vrullshme. Oficeret dhe ushtaret filluan si zingjir te vallzonin rreth e perqark tavolinave.

Ishte Kraljevo kollo, hymni kombetar dhe vallja e mbretit. Ndersa pas nje çasti saloni hotelit u mbush me njerez qe filluan te kendojne dhe vallezojne. Vallen e filloi princi, Alexis Karagjorgjeviq. Gotat gjindeshin çdokund ne salon. Oficeret e entuziazmuar na morren edhe neve korrespondenteve ne valle. Anglez, francez, skandinav, çek, rus, bullgar dhe italian vallzonin vallen e gezimit per renien e Shkupit.

Vallja behej gjithnji e me e vrullshme, dhe gjithnji e me shume brohoritej rrofte mbreti. Dritaret shkelqenin sikur te ishin te kuqe nga flaket e zjarit te ndezur ne sheshin e qytetit. Perderisa shkruaj une keto rreshta, vallezone princi Alexis per fitoren serbe, ndersa rruget e Vranjes festojne me muzike dhe brohoritje Rrofte Mbreti Petar Karagjorgjeviq! Rrofte Unioni Ballkanik! Vdekje Paraziteve Osman!   

Udgiver: Kultursociolog Bjørn Andersen   Kontakt: post@bjoerna.dk

Fotografite e korrespondentit danez