Nje dashuri dhe shtate faje

Shkruan Prof. Abdyl KADOLL

Romani Nje dashuri dhe shtate faje i Rexhep Qoses eshte nje roman modern enciklopedik.

Ky eshte nje roman me strukture te hapur, qe shpreh nje reflektim e ndjeshmeri te re te vetedijes kritike intelektuale.  

Mistifikimi letrar i romanit eshte nje fiksion artistik me forma te ndryshme letrare.

Romani ka nje strukture te nderlikuar artistike e estetike, ku jane sinkretizuar elemente te shumta te fantastikes, semantikes e simbolikes.

Elemente postmoderne te romanit jane fantastika shkencore me  kombinime te ndryshme artistike e estetike.

Strukturimi ciklik eshte nje teknike e romanit modern, ku tregimet kornize a te personazheve formojne strukturen artistike, ndersa elementet e ndryshme lidhen me funksione semantike e estetike.

Interludet ne roman jane ureza, çeles, moto a kredo krijuese mes kapitujve te romanit.

Tipologjia e romanit eshte nje gershetim i romanit eseistik te ideve dhe i romanit modern te rrjedhes se vetedijes.

Teme  e romanit eshte drama intelektuale ne rrethin totalitar, me lajtmotivin e disidences intelektuale.

Njesia e kohes dhe e hapesires ne roman eshte nje vit ne Vajzan.

Viti historik 1981, si kohe objektive e shqiptimit te vetedijes kombetare dhe kohe subjektive e etheve dhe e kameleoneve.

Vajzani nje teater me skena te çuditshme te fenomeneve natyrore e njerezore, qytet i shume syve te keqij, me pleqnarin Miri Meka, Azen e dalldisur dhe Talin e krisur qe, megjithate, shqipton te verteten.

Rrefimet ne roman zhvillohet nga pikeveshtrime te ndryshme te personazheve: nga perspektiva e vetes se trete, si deftim i tregimtarit te fshehur dhe nga perspektiva e vetes se pare, si veterrefim dhe  introspekive e vetedijes, refleksioneve e abstraksioneve te personazheve.

Rrefimet nga retrospektiva duken ne interlude dhe ne ato me motive te retardimit, si reflektim i drames se vetedijes.

Rrefimi ne roman  zhvillohet nepermjet pershkrimit te hollesishem, shprehjes metaforike e simbolik, dialogut dramatik e eseistik, monologut  meditativ dhe monologut te brendshem asociativ e sugjestiv, si drame  e vetedijes dhe shpalosje e fshehtesive subjektive.  

Personazhet artistike

Romancieri eshte udhehequr nga parimi krijues i shkrimtarit Hulio Kortasari: te mos e paraqese personazhin ne situate, por situaten ta praqese ne personazhin. Dhe, ne kete menyre personazhi te behet person. 

Keshtu, situatat perthyhen ne personazhe, si perjetime emocional e refleksive.

Ne roman shquhen personazhet karaktere te intelektualit disident. Dituria dhe disidenca behen shkak i tragjizmit te tyre.

Personazhet e intelektualit poltron jane tipa me veçori te perbashketa. Personazhet karakterizohen ne roman me portretizimin fizik, moral e psikologjik dhe jeteshkrimin e tyre. 

Romani nis me rrefimin si ne legjende, te perjetuar ne imagjinaten femijerore, per arketipin Kurhan Kumani, nje mister me vizione apokaliptike per lufterat, semundjet, vershimet, termetet, urine e etjen. Edhe vdekja e tij mbetet mister.

Intelektuali Çerem Çapari eshte protagonist i romanit, autor i doreshkrimit dhe i dy prozave alegorike. Ai shquhet si mjek i njohur, me reflektime intelektuale per historine e letersine,

Drama e tij intelektuale eshte perndjekje e shpirtit ne rrethin totalitar.

Ai nuk pranon zhberjen e identitetit kombetar dhe te dinjitetit intelektual. Detyrohet te arratiset vetem kur mbetet i vetmuar dhe kur akuzohet per nje dashuri dhe shtate faje. Dashuria eshte intime dhe per lirine, ndersa shtate fajet jane mekate e krime per pushtuesin.

Vdes nga gjakrrjedhja ne qytetin Y te Amerikes.

Hana Ujemiri, profesoreshe e frengjishtes, shkrimtare e nje drame dhe e tregimit Hirmadhja. Hana inteligjente e me bukuri mahnitese: topolake e me buzeqeshje diellore. Dashuria - mister i shpirtit: loje mes fytyres se saj dhe yjeve te qiellit.

Hana kuqezi, veprimtare e lirise. Hana si shenjtore ne morg, e vrare ne demonstrata.

Man Kurti , profesor i zoologjise, eshte personifikim i intelektit te fshire.

Diturite e tij per te gjitha llojet e shtazeve e bimeve, mitet e historine ishin enciklopedike. Mani fliste hapur dhe bente perqasje te çuditshme simbolike te qenieve e dukurive.  

Mani goditet nga diçka misterioze ne shul te qafes, ne arken e kujteses.

Harresa ndodh si ne shkretetire: se pari e historise kombetare, ne fund edhe e emrave te miqve e te familjes.

Profesori Rozaf Gashi eshte simbol i zerit te historise, i zerit te ndaluar, te humbur ne keshtjellen e tmerrit.

Ai indentifikohet me meditimet historike dhe paradokset e Diogjenit antik.

Personazhet poltrone jane tipa te inelektualit kameleon: filozof-sociologu Isak Shushani, kimisti Tarik Tufa, gjuhetari Xhabir Xhameta, latinisti Gon Shkreli, poeti Baki Zaku dhe gazetari Sylejman Akjani. 

Proteizmi e metamorfizimi jane tipare te identitetit te tyre servil ndaj pushtetit. Ata indentifikohen me ethet politike, dehjen ideologjike dhe me alegorine e kameleoneve e te qeneve.

Kori i Akademise me alillujen Krenare ne rrugen e Titos. Shoqata e filozof-sociologeve kumbon diferencimin. Feriz Tumhalla denoncon disidentin Ukshin Mati. Mjeku Kabir Suka pelqen me shume Galileon se Gjordano Brunon.

Mexhid Toja dhe Kush Akxhiu jane dy personazhe shume komike.

Emrat ose mbiemrat e disa personazheve e figurave ne roman duken si anagrame dhe tingellojne si epitete a nofka te tyre:

Akjani, Berbati, Butaku, Dushmani, Duvaja, Goga, Kushi, Lukshi,  Streha, Toja, Topi, Trashupa, Troha, Tufa, Tumhalla, Vogli, Xhameta, Zani...

Motivi i vdekjes

Vdekja ne roman  shfaqet ne disa trajta: vdekje mister, vrasje e shpallur vetevrasje, vdekje nga vrasja dhe vdekje komike.

Ata qe vrane Mihramin, a i kishin vrare edhe gruan dhe femijet e tij?

Vrasjet ne kufi dhe vrasjet e republikaneve ne demonstrata.

Profesori i kimise Mexhid Toja bie ne gjume 12-muajsh nga frika e termetit, por zgjohet i vdekur.

Edhe  Kush Akxhiu, atdhetar me dy flamuj, vdes nga frika e termetit.

Gjeme e madhe: kukute per Kushin, librat e kukuve dhe te gjitha kukute tona!

Vetem vdekja shpalos fshehtesite, te palarat e tyre.

Edhe varrezat bejne kontrarevolucion, nuk e pranojne Kushin:  ishte kallezimtar i mbuluar si atdhetar!

Vdekje e dyfishte, vdekje morale e Kusheve.

Monteskje thoshte: Nuk me trishton vdekja, por menyra e vdekjes!

Vetmia e vdekjes shfaqet me fanitjen e tri hijeve dhe simboliken e endrres per pemet e zhveshura: Trungjet pa dege ma kujtojne vdekjen.

Epitafet jane poenta morale e refleksive:

Jetoi ne ethe, perparoi ne ethe dhe vdiq ne ethe...

Te gjitha i kishte parathene perpos vdekjes se vet.

Semantika e ideve

Fenomenologjia semantike e romanit krijon edhe ontologjine estetike te prozes intelektuale. 

Pushteti ne roman shfaqet me keshtjellen e tmerrit, figurat e Kamuranit vasal, qe kerkon perforcime policore-ushtarake dhe zbaton urdhrin  komandime te komanduara, te kryebashkiakut Tushan Dushmani, te prokurorit Manush Duvaja, gjyqtarit Nermin Vogli...

Terrori totalitar si tmerr, perbindesh e mujshi: ndjekje, perndjekje, pergjim, dosje, bastisje, burgosje, vdekje miserioze e vrasje.

Totalitarizmi i zerit te ndaluar dhe i kujteses se fshire.

Diferencimi ideopolitik behet fushate ideologjike e spastrimit, kryefjale e shkruar me shkronja te dalluara, e shqiptuar aq shpesh, sa shnderrohet ne fjale te perngjitur, ne varg e rresht.

Diferencim i uniformizmit nga diversiteti.

Diferencim nga librat, fjala e mendimi i lire.

Diferencimi veterrefim, kor kunde vetvetes, spastrim i vetedijes.

Diferencimi ndeshkim, perjashtim nga mesimi e puna, burgim, torturim e vrasje.

Asociacionet historike ne roman shtrihen si refleksione intelektuale per vizionin tragjik te botes.

Çmendurite e diktaturave te Kaligules, Neronit e Napoleonit...

Krimet e inkuizicionit: ndjekja e shtrigave dhe e librave, djegia e bukurise dhe e diturise.

Tmerri totalitarist, si fantazme e fashizmit dhe e komunizmit ne Evrope, ku diktatoret kerkonin shkelqim e lavdi dhe i shpallin te çmendur intelektualet! Revolucionet e tmerrshme, çast kur eshte çmendur historia, shembje e evolucionit te natyrshem, ndersa komunizmi nje kope e lumtur.

Imazhi i Ballkanit duket si berrake me shume krokodile e bretkosa,

udhekryq i dhunes e i pritjes, ku pushtuesit krijojne masen e kohes dhe te hapesires, ndersa vete ballkanasit ngaterrestare  e plaçkites, qe e ka bere shtepine ne mes te rruges...

Idete per politiken dhe pushtetin shqiptohen si meditime intelektuale:

Pushtetari  mashtrues e dhunetar, ndersa politikanet rrogetare:

Politika si mjet i mujshise e dredhise dhe kenga si mjet i mjeshterise jane teatri boteror i vampirizmit..

Te ketilla jane edhe aluzionet e Kumanit per tri figurat e prijesve dhe turmen e mashtruar.

Fjalori i fshehur eshte çeles i semantikes e simbolikes se romanit.  

Aty fjalet marrin zgjerime kuptimore e te figurshme dhe karakerizojne personazhet e dukurite. 

Shume mendime te shprehura ne roman  kane vleren e aforizmave:

Tre tarafxhinj e permbysin çdo gjeni.

Koha e humbur ne udhekryq nuk kompensohet me vrap...

Ideali: qellim i larte per te cilin flijohen idealistet e prej te cilit, pastaj, jetojne pushtetaret dhe tregtaret.

Mendimet ne roman shpesh kane edhe formen e paradoksit: koha me e ngadalte se breshka a me e shpejt se zeri.

Manit i duken feudalet shqiptare dinozaure, ndersa Adriatiku- varri me i madh i shqiptareve:

Me vjen keq per ata qe mbyten prej te huajve, por me pak per ata qe mbyten vete a prej te veteve. 

Edhe mendimet e cituara ne roman kane funksione semantike e estetike.

Metaforika dhe simbolika

Romani ka nje metaforike te dendur qe nga krahasimet e fresketa, metaforat sugjestive, simbolet ambivalente deri tek ironia, parodia, satira e grotesku.

Metafora intuitive: syte e mendjes, veshet e mendjes.

Metaforat e vershimeve, termeteve e etheve krijojne kuptime te reja simbolike. 

Ethet behen shpirterore, te urise, te etjes, te lakmise, te xhelozise, te frikes, mujshise, perbuzjes, trysnise, te pushtimeve... Mister i etheve politike eshte virusi ideologjike ne shalen turke, si çmenduri, terbim, qe del ne monologun e brendshem te kllapuritjes me halucinacione histerike e fantazmagorike .

Elementet fantastike ne roman shtrihen ne kureshtjen per mitin, si besim e indentifikim emocional, ne alkimine e fjales magjike, ne metamorfozat e perrallezes ne mit dhe te mitit ne perrallez.

Simbolika fantastike shprehet ne figurat e imazhet alegorike e parabolike.

Rituali magjik i shpendeve te bute e te eger perfundon me pergjakje.

Hirmadhja eshte nje rrefim simbolik parabolik per bukurine e shnderruar ne perbindesh nga smira e shpifjet e botes, por qe ne fund gjen fatin e vet. 

Kuçedra thoshte: Une jam vepra juaj!

Ironia  shoqerohet me parodi, satire e grotesk.

Ironia e rreshtit:  Ne rreshta behen shume te bera te beshme; vetedija atdhetare komuniste; shkopi i gomes-simbol i lirise; keshtjella magjike.

Alegoria ironike per rreshtin e qenve te dresuar e te ndersyer. Qente e  tmerrshem me emrat Trim, Maks, Reks dhe ulerima e tyre. Qeni i madh  si prijes qe nderton ideologjine, politiken dhe strategjine...

Parakalimi parodik i gradave akademik, profesor, doktor para aradhes se nderit te qenve, derisa gazetari Sylejman Akjani leh e turret si langoi afgan. 

Meshira ironike e botes: Nuk di te sillet me qente...Nuk ua ve veshin, nuk i nderon dhe nuk frikesohet prej tyre!.... Ulu, ulu, se do te mendojne se i do...!

Ironizimi i rojetarit te morgut: ketu kurre nuk eshte vjedhur asnje kufome.

Une... fle mes tyre me qete se mes te gjalleve.

Parodizimi  ironik i vetekritikes: Shoke, une meritoj çdo denim! Nuk kam qene vigjilent...

Satira sarkastike: kurve mashkull, kurve partiake!

Grotesku, si mister i tmerrit, shfaqet kur ne puset e mbuluara, ose ne puset e nenvetedijes se disa personazheve, gjenden shtaze te ngordhura: nje shtaze e çuditshme e periudhes trias te mezozoikut, qe kishte diçka nga te gjitha shtazet, te Tushan Dushmani, ndersa gjarpri me dy krere te prokurori Manush Duvaja. 

Imazhe groteske te metamorfozes dhe alienimit:

djali me koke cjapi, kurse vajza me koke hardhuce...delet po behen dhi, lepujt zagare e sorrat peshq! ... nje plake eshte bere dose, kurse nje njeri i moshes mesatare-qen.... 

Groteske jane edhe ndjekja e ngjyrave kuqezi, vrasje e kalit vraç me batanije te kuqe dhe e kalit dori me shkronjat KR.

Edhe numrat, si topose, kane simboliken e tyre te fatit te hapur ose te mbyllur. Numrat tek mbizoterojne ne roman dhe shenojne fatin.

Autori thote se treshi eshte baraspeshe e shpetimit, e stineve, e kohes, e jetes, e Zotit, e njeriut: Me nga tri na vijne te mirat dhe me nga tri na vijne te keqijat....

Po ashtu, vitet shenojne kohen e perjetuar ose kohen historike. 

Stilema e romanit te Qoses eshte origjinale. Stili diskursiv-eseistik dhe simbolik eshte tipar i ligjerimit te romanit modern.

Ne sintaksen e romanit shquhen fjali pyetese, çuditese e habitore, me pasthirrma te zgjatura, onomatope e paronomazi me efekte afektive, si dhe fraza shume te gjata, sidomos ne monologun e brendshem.

Perseritjet e fjaleve, enumeracionet dhe anitezat krijojne gradacionin e shprehjes artistike.   

Intonacioni i ligjerimit perthyhet me ritmin e brendshem si ne vargun e lire, me ndarjen e frazes me kryerreshta dhe dallimet grafike te fjaleve e shprehjeve. Ne shprehjen artistike funksionalizohen fjale te rralla dhe krijohen fjale te reja me perngjitje. Shprehjet ne gjuhe te huaja dhe thjeshtligjerimi karakterizojne disa figura te romanit.

Romani krijon nje komunikim sugjestiv, nje dialog estetik me receptuesin, duke e referuar ne burime e kuptime me te thella.

Romanit permbyllet me nje poezi testament te Anonimit te shekullit XVIII , qe eshte nje mesazh i vepres:

Qe t’u sjelle drite atyre qe duan te shohin

E te pendohen atyre qe duan te falen.

Ky roman eshte nje njesim i shkences letrare me artin, i diturise me letersine. Ai ka vlera universale artistike  e estetike edhe per tregun e jashtem letrar.

Rexhep Qosja sot eshte nje jete e shkrire ne art dhe ne shkence, nje monument kulturor dhe nje klasik i letersise moderne shqipe.

JU MUND TE SHKRUANI KOMENTIN TUAJ RRETH KESAJ TEME DUKE KLIKUAR KETU!