Një dashuri dhe shtatë faje

Shkruan Prof. Abdyl KADOLL

Romani Një dashuri dhe shtatë faje i Rexhep Qoses është një roman modern enciklopedik.

Ky është një roman me strukturë të hapur, që shpreh një reflektim e ndjeshmëri të re të vetëdijes kritike intelektuale.  

Mistifikimi letrar i romanit është një fiksion artistik me forma të ndryshme letrare.

Romani ka një strukturë të ndërlikuar artistike e estetike, ku janë sinkretizuar elemente të shumta të fantastikës, semantikës e simbolikës.

Elemente postmoderne të romanit janë fantastika shkencore me  kombinime të ndryshme artistike e estetike.

Strukturimi ciklik është një teknikë e romanit modern, ku tregimet kornizë a të personazheve formojnë strukturën artistike, ndërsa elementet e ndryshme lidhen me funksione semantike e estetike.

Interludet në roman janë urëza, çelës, moto a kredo krijuese mes kapitujve të romanit.

Tipologjia e romanit është një gërshetim i romanit eseistik të ideve dhe i romanit modern të rrjedhës së vetëdijes.

Temë  e romanit është drama intelektuale në rrethin totalitar, me lajtmotivin e disidencës intelektuale.

Njësia e kohës dhe e hapësirës në roman është një vit në Vajzan.

Viti historik 1981, si kohë objektive e shqiptimit të vetëdijes kombëtare dhe kohë subjektive e etheve dhe e kameleonëve.

Vajzani një teatër me skena të çuditshme të fenomeneve natyrore e njerëzore, qytet i shumë syve të këqij, me pleqnarin Miri Meka, Azën e dalldisur dhe Talin e krisur që, megjithatë, shqipton të vërtetën.

Rrëfimet në roman zhvillohet nga pikëvështrime të ndryshme të personazheve: nga perspektiva e vetes së tretë, si dëftim i tregimtarit të fshehur dhe nga perspektiva e vetës së parë, si vetërrëfim dhe  introspekivë e vetëdijes, refleksioneve e abstraksioneve të personazheve.

Rrëfimet nga retrospektiva duken në interlude dhe në ato me motive të retardimit, si reflektim i dramës së vetëdijes.

Rrëfimi në roman  zhvillohet nëpërmjet përshkrimit të hollësishëm, shprehjes metaforike e simbolik, dialogut dramatik e eseistik, monologut  meditativ dhe monologut të brendshëm asociativ e sugjestiv, si dramë  e vetëdijes dhe shpalosje e fshehtësive subjektive.  

Personazhet artistike

Romancieri është udhëhequr nga parimi krijues i shkrimtarit Hulio Kortasari: të mos e paraqesë personazhin në situatë, por situatën ta praqesë në personazhin. Dhe, në këtë mënyrë personazhi të bëhet person. 

Kështu, situatat përthyhen në personazhe, si përjetime emocional e refleksive.

Në roman shquhen personazhet karaktere të intelektualit disident. Dituria dhe disidenca bëhen shkak i tragjizmit të tyre.

Personazhet e intelektualit poltron janë tipa me veçori të përbashkëta. Personazhet karakterizohen në roman me portretizimin fizik, moral e psikologjik dhe jetëshkrimin e tyre. 

Romani nis me rrëfimin si në legjendë, të përjetuar në imagjinatën fëmijërore, për arketipin Kurhan Kumani, një mister me vizione apokaliptike për luftërat, sëmundjet, vërshimet, tërmetet, urinë e etjen. Edhe vdekja e tij mbetet mister.

Intelektuali Çerem Çapari është protagonist i romanit, autor i dorëshkrimit dhe i dy prozave alegorike. Ai shquhet si mjek i njohur, me reflektime intelektuale për historinë e letërsinë,

Drama e tij intelektuale është përndjekje e shpirtit në rrethin totalitar.

Ai nuk pranon zhbërjen e identitetit kombëtar dhe të dinjitetit intelektual. Detyrohet të arratiset vetëm kur mbetet i vetmuar dhe kur akuzohet për një dashuri dhe shtatë faje. Dashuria është intime dhe për lirinë, ndërsa shtatë fajet janë mëkate e krime për pushtuesin.

Vdes nga gjakrrjedhja në qytetin Y të Amerikës.

Hana Ujëmiri, profesoreshë e frëngjishtes, shkrimtare e një drame dhe e tregimit Hirmadhja. Hana inteligjente e me bukuri mahnitëse: topolake e me buzëqeshje diellore. Dashuria - mister i shpirtit: lojë mes fytyrës së saj dhe yjeve të qiellit.

Hana kuqezi, veprimtare e lirisë. Hana si shenjtore në morg, e vrarë në demonstrata.

Man Kurti , profesor i zoologjisë, është personifikim i intelektit të fshirë.

Dituritë e tij për të gjitha llojet e shtazëve e bimëve, mitet e historinë ishin enciklopedike. Mani fliste hapur dhe bënte përqasje të çuditshme simbolike të qenieve e dukurive.  

Mani goditet nga diçka misterioze në shul të qafës, në arkën e kujtesës.

Harresa ndodh si në shkretëtirë: së pari e historisë kombëtare, në fund edhe e emrave të miqve e të familjes.

Profesori Rozaf Gashi është simbol i zërit të historisë, i zërit të ndaluar, të humbur në kështjellën e tmerrit.

Ai indentifikohet me meditimet historike dhe paradokset e Diogjenit antik.

Personazhet poltronë janë tipa të inelektualit kameleon: filozof-sociologu Isak Shushani, kimisti Tarik Tufa, gjuhëtari Xhabir Xhameta, latinisti Gon Shkreli, poeti Baki Zaku dhe gazetari Sylejman Akjani. 

Proteizmi e metamorfizimi janë tipare të identitetit të tyre servil ndaj pushtetit. Ata indentifikohen me ethet politike, dehjen ideologjike dhe me alegorinë e kameleonëve e të qenëve.

Kori i Akademisë me alillujën Krenarë në rrugën e Titos. Shoqata e filozof-sociologëve kumbon diferencimin. Feriz Tumhalla denoncon disidentin Ukshin Mati. Mjeku Kabir Suka pëlqen më shumë Galileon se Gjordano Brunon.

Mexhid Toja dhe Kush Akxhiu janë dy personazhe shumë komike.

Emrat ose mbiemrat e disa personazheve e figurave në roman duken si anagrame dhe tingëllojnë si epitete a nofka të tyre:

Akjani, Bërbati, Butaku, Dushmani, Duvaja, Goga, Kushi, Lukshi,  Streha, Toja, Topi, Trashupa, Troha, Tufa, Tumhalla, Vogli, Xhameta, Zani...

Motivi i vdekjes

Vdekja në roman  shfaqet në disa trajta: vdekje mister, vrasje e shpallur vetëvrasje, vdekje nga vrasja dhe vdekje komike.

Ata që vranë Mihramin, a i kishin vrarë edhe gruan dhe fëmijët e tij?

Vrasjet në kufi dhe vrasjet e republikanëve në demonstrata.

Profesori i kimisë Mexhid Toja bie në gjumë 12-muajsh nga frika e tërmetit, por zgjohet i vdekur.

Edhe  Kush Akxhiu, atdhetar me dy flamuj, vdes nga frika e tërmetit.

Gjëmë e madhe: kukutë për Kushin, librat e kukuve dhe të gjitha kukutë tona!

Vetëm vdekja shpalos fshehtësitë, të palarat e tyre.

Edhe varrezat bëjnë kontrarevolucion, nuk e pranojnë Kushin:  ishte kallëzimtar i mbuluar si atdhetar!

Vdekje e dyfishtë, vdekje morale e Kushëve.

Monteskjë thoshte: Nuk më trishton vdekja, por mënyra e vdekjes!

Vetmia e vdekjes shfaqet me fanitjen e tri hijeve dhe simbolikën e ëndrrës për pemët e zhveshura: Trungjet pa degë ma kujtojnë vdekjen.

Epitafet janë poenta morale e refleksive:

Jetoi në ethe, përparoi në ethe dhe vdiq në ethe...

Të gjitha i kishte parathënë përpos vdekjes së vet.

Semantika e ideve

Fenomenologjia semantike e romanit krijon edhe ontologjinë estetike të prozës intelektuale. 

Pushteti në roman shfaqet me kështjellën e tmerrit, figurat e Kamuranit vasal, që kërkon përforcime policore-ushtarake dhe zbaton urdhrin  komandime të komanduara, të kryebashkiakut Tushan Dushmani, të prokurorit Manush Duvaja, gjyqtarit Nermin Vogli...

Terrori totalitar si tmerr, përbindësh e mujshi: ndjekje, përndjekje, përgjim, dosje, bastisje, burgosje, vdekje miserioze e vrasje.

Totalitarizmi i zërit të ndaluar dhe i kujtesës së fshirë.

Diferencimi ideopolitik bëhet fushatë ideologjike e spastrimit, kryefjalë e shkruar me shkronja të dalluara, e shqiptuar aq shpesh, sa shndërrohet në fjalë të përngjitur, në varg e rresht.

Diferencim i uniformizmit nga diversiteti.

Diferencim nga librat, fjala e mendimi i lirë.

Diferencimi vetërrëfim, kor kundë vetvetes, spastrim i vetëdijes.

Diferencimi ndëshkim, përjashtim nga mësimi e puna, burgim, torturim e vrasje.

Asociacionet historike në roman shtrihen si refleksione intelektuale për vizionin tragjik të botës.

Çmenduritë e diktaturave të Kaligulës, Neronit e Napoleonit...

Krimet e inkuizicionit: ndjekja e shtrigave dhe e librave, djegia e bukurisë dhe e diturisë.

Tmerri totalitarist, si fantazmë e fashizmit dhe e komunizmit në Evropë, ku diktatorët kërkonin shkëlqim e lavdi dhe i shpallin të çmendur intelektualët! Revolucionet e tmerrshme, çast kur është çmendur historia, shembje e evolucionit të natyrshëm, ndërsa komunizmi një kope e lumtur.

Imazhi i Ballkanit duket si bërrakë me shumë krokodilë e bretkosa,

udhëkryq i dhunës e i pritjes, ku pushtuesit krijojnë masën e kohës dhe të hapësirës, ndërsa vetë ballkanasit ngatërrestarë  e plaçkitës, që e ka bërë shtëpinë në mes të rrugës...

Idetë për politikën dhe pushtetin shqiptohen si meditime intelektuale:

Pushtetari  mashtrues e dhunëtar, ndërsa politikanët rrogëtarë:

Politika si mjet i mujshisë e dredhisë dhe kënga si mjet i mjeshtërisë janë teatri botëror i vampirizmit..

Të këtilla janë edhe aluzionet e Kumanit për tri figurat e prijësve dhe turmën e mashtruar.

Fjalori i fshehur është çelës i semantikës e simbolikës së romanit.  

Aty fjalët marrin zgjerime kuptimore e të figurshme dhe karakerizojnë personazhet e dukuritë. 

Shumë mendime të shprehura në roman  kanë vlerën e aforizmave:

Tre tarafxhinj e përmbysin çdo gjeni.

Koha e humbur në udhëkryq nuk kompensohet me vrap...

Ideali: qëllim i lartë për të cilin flijohen idealistët e prej të cilit, pastaj, jetojnë pushtetarët dhe tregtarët.

Mendimet në roman shpesh kanë edhe formën e paradoksit: koha më e ngadaltë se breshka a më e shpejt se zëri.

Manit i duken feudalët shqiptarë dinozaurë, ndërsa Adriatiku- varri më i madh i shqiptarëve:

Më vjen keq për ata që mbyten prej të huajve, por më pak për ata që mbyten vetë a prej të vetëve. 

Edhe mendimet e cituara në roman kanë funksione semantike e estetike.

Metaforika dhe simbolika

Romani ka një metaforikë të dendur që nga krahasimet e freskëta, metaforat sugjestive, simbolet ambivalente deri tek ironia, parodia, satira e grotesku.

Metafora intuitive: sytë e mendjes, veshët e mendjes.

Metaforat e vërshimeve, tërmeteve e etheve krijojnë kuptime të reja simbolike. 

Ethet bëhen shpirtërore, të urisë, të etjes, të lakmisë, të xhelozisë, të frikës, mujshisë, përbuzjes, trysnisë, të pushtimeve... Mister i etheve politike është virusi ideologjike në shalën turke, si çmenduri, tërbim, që del në monologun e brendshëm të kllapuritjes me halucinacione histerike e fantazmagorike .

Elementet fantastike në roman shtrihen në kureshtjen për mitin, si besim e indentifikim emocional, në alkiminë e fjalës magjike, në metamorfozat e përrallëzës në mit dhe të mitit në përrallëz.

Simbolika fantastike shprehet në figurat e imazhet alegorike e parabolike.

Rituali magjik i shpendëve të butë e të egër përfundon me përgjakje.

Hirmadhja është një rrëfim simbolik parabolik për bukurinë e shndërruar në përbindësh nga smira e shpifjet e botës, por që në fund gjen fatin e vet. 

Kuçedra thoshte: Unë jam vepra juaj!

Ironia  shoqërohet me parodi, satirë e grotesk.

Ironia e rreshtit:  Në rreshta bëhen shumë të bëra të bëshme; vetëdija atdhetare komuniste; shkopi i gomës-simbol i lirisë; kështjella magjike.

Alegoria ironike për rreshtin e qenve të dresuar e të ndersyer. Qentë e  tmerrshëm me emrat Trim, Maks, Reks dhe ulërima e tyre. Qeni i madh  si prijës që ndërton ideologjinë, politikën dhe strategjinë...

Parakalimi parodik i gradave akademik, profesor, doktor para aradhes së nderit të qenve, derisa gazetari Sylejman Akjani leh e turret si langoi afgan. 

Mëshira ironike e botës: Nuk di të sillet me qentë...Nuk ua vë veshin, nuk i nderon dhe nuk frikësohet prej tyre!.... Ulu, ulu, se do të mendojnë se i do...!

Ironizimi i rojëtarit të morgut: këtu kurrë nuk është vjedhur asnjë kufomë.

Unë... fle mes tyre më qetë se mes të gjallëve.

Parodizimi  ironik i vetëkritikës: Shokë, unë meritoj çdo dënim! Nuk kam qenë vigjilent...

Satira sarkastike: kurvë mashkull, kurvë partiake!

Grotesku, si mister i tmerrit, shfaqet kur në puset e mbuluara, ose në puset e nënvetëdijes së disa personazheve, gjenden shtazë të ngordhura: një shtazë e çuditshme e periudhës trias të mezozoikut, që kishte diçka nga të gjitha shtazët, te Tushan Dushmani, ndërsa gjarpri me dy krerë te prokurori Manush Duvaja. 

Imazhe groteske të metamorfozës dhe alienimit:

djali me kokë cjapi, kurse vajza me kokë hardhuce...delet po bëhen dhi, lepujt zagarë e sorrat peshq! ... një plakë është bërë dosë, kurse një njeri i moshës mesatare-qen.... 

Groteske janë edhe ndjekja e ngjyrave kuqezi, vrasje e kalit vraç me batanije të kuqe dhe e kalit dori me shkronjat KR.

Edhe numrat, si topose, kanë simbolikën e tyre të fatit të hapur ose të mbyllur. Numrat tek mbizotërojnë në roman dhe shënojnë fatin.

Autori thotë se treshi është baraspeshë e shpëtimit, e stinëve, e kohës, e jetës, e Zotit, e njeriut: Me nga tri na vijnë të mirat dhe me nga tri na vijnë të këqijat....

Po ashtu, vitet shënojnë kohën e përjetuar ose kohën historike. 

Stilema e romanit të Qoses është origjinale. Stili diskursiv-eseistik dhe simbolik është tipar i ligjërimit të romanit modern.

Në sintaksën e romanit shquhen fjali pyetëse, çuditëse e habitore, me pasthirrma të zgjatura, onomatope e paronomazi me efekte afektive, si dhe fraza shumë të gjata, sidomos në monologun e brendshëm.

Përsëritjet e fjalëve, enumeracionet dhe anitezat krijojnë gradacionin e shprehjes artistike.   

Intonacioni i ligjërimit përthyhet me ritmin e brendshëm si në vargun e lirë, me ndarjen e frazës me kryerreshta dhe dallimet grafike të fjalëve e shprehjeve. Në shprehjen artistike funksionalizohen fjalë të rralla dhe krijohen fjalë të reja me përngjitje. Shprehjet në gjuhë të huaja dhe thjeshtligjërimi karakterizojnë disa figura të romanit.

Romani krijon një komunikim sugjestiv, një dialog estetik me receptuesin, duke e referuar në burime e kuptime më të thella.

Romanit përmbyllet me një poezi testament të Anonimit të shekullit XVIII , që është një mesazh i veprës:

Që t’u sjellë dritë atyre që duan të shohin

E të pendohen atyre që duan të falen.

Ky roman është një njësim i shkencës letrare me artin, i diturisë me letërsinë. Ai ka vlera universale artistike  e estetike edhe për tregun e jashtëm letrar.

Rexhep Qosja sot është një jetë e shkrirë në art dhe në shkencë, një monument kulturor dhe një klasik i letërsisë moderne shqipe.

JU MUND TE SHKRUANI KOMENTIN TUAJ RRETH KESAJ TEME DUKE KLIKUAR KETU!