|
Thuaju:
O Pasues tė librit, ejani te njė fjalė qė ėshtė e
njėjtė mes nesh dhe mes jush: Tė mos adhurojmė, pos
Allahut, tė mos ia bėjmė Atij asnjė send shok, tė
mos konsiderojmė njėri-tjetrin zotėr pos Allahut! E
nė qoftė se ata refuzojnė, ju thoni: Dėshmoni pra,
se ne jemi muslimanė).
(El-Kuran, Ali Imran, 64).
1. Hyrje
Hedhja e njė shikimi mė tė thellė nė doktrinat e
feve tė mėdha qiellore, judaizmit, kristianizmit dhe
religjioneve tė tjera, do tė vė nė pah fundamentin,
rrėnjėn e tyre tė pėrbashkėt, nga e cila, ata, mė
pastaj, degėzohen nė forma dhe trajta brenda
shoqėrisė njerėzore. Kjo sidomos vėrehet nėse e
krahasojmė judaizmin, kristianizmin dhe islamin. Ky
unitet transcendental i feve, tė cilėn filozofėt e
quajnė si filozofi tė shpalljes (philosophia
perennis), kurse mistikėt muslimanė si tesavvuf (sufizėm),
kaherė i ka bėrė kurreshtarė shumė intelektualė tė
drejtimeve tė ndryshme, e natyrisht edhe vetė
muslimanėt.
2. Islami si model
Allahu i madhėruar sė pari e pėrcaktoi fenė e Tij
dhe pastaj, sipas saj, e pėrshtati krijimin e Ademit
(njeriut), i cili kėtė fe do ta manifestojė nė botėn
ekzistenciale (alemush-shehadeh):
Pėrqėndro tėrė veten tėnde sinqerisht nė fenė (tė
vetmen dhe gjithnjė tė vėrtetė), i larguar prej ēdo
gėnjeshtre, nė pajtim me prirjen natyrore tė cilėn
Allahu e mbjelli te njeriu, duke mos lejuar qė
ndonjė ndryshim ta prishė atė qė Allahu e krijuar
ashtu; kjo ėshtė feja e drejtė por shumica e
njerėzve kėtė nuk e dinė. (Er-Rrum, 30).
Ekziston njė fe, e cila ėshtė model, sipas sė cilės
ėshtė trajtėsuar njeriu, dhe e cila nga kėtu ėshtė
fe burimore, natyrore e njeriut. Me ketė fe ēdo
njeri lindet sikur me prirjen e tij tė lindur, por
nga familja dhe mjedisi i tij varet se sa do ta
manifestojė korrektėsisht nė jetėn e tij tė
mėvonshme.
Pasi qė krijues, autor i kėsaj feje universale ėshtė
Allahu, ėshtė e qartė se kjo ėshtė feja tė cilėn Ai
e pranon dhe me tė cilėn Ai ėshtė i kėnaqur:
Feja e pranueshme tek Allahu ėshtė Islami ....
(Ali Imran, 19);
E kush kėrkon fe tjetėr pėrveē fesė islame, atij
kurresi nuk i pranohet dhe ai nė botėn tjetėr ėshtė
nga tė dėshpėruarit. (Ali Imran, 85).
Islami ėshtė feja e Allahut sipas sė cilės ėshtė
krijuar njeriu dhe i cili ėshtė gravuar nė natyrėn e
njeriut. Mirėpo, a do tė jetojė kėshtu, varet prej
njeriut, sipas hadithit tė Muhammedit a.s.:
Kul-lu mevludin juledu alel-fitreti. Fe ebevahu
juhevvidanihi ev junessiranihi ev jumexhxhisanihi,
qė nė pėrkthim do tė thotė:
Ēdo fėmijė lind nė fenė e pastėr, natyrore (fitreh),
kurse prindėrit pastaj e edukojnė si hebraik,
kristian apo zjarradhurues.
3. Esenca dhe forma e fundamentit tė pėrbashkėt
monoteist
Kurani nuk e mohon prejardhjen e pastėr e hyjnore
tė Tevratit dhe Inxhilit dhe nė kėtė muslimanėt nuk
duhet tė dyshojnė. Muslimanėt kanė vėrejtje nė
manifestimet historike tė kėtyre feve qė i kanė
pasur nė historinė e qytetėrimit njerėzor.
Islami si fe natyrore e njeriut ka njė esencė tė
pandryshueshme dhe disa forma konkrete historike nė
tė cilat ėshtė paraqitur. Forma e islamit qė sot e
praktikojnė muslimanėt ėshtė forma pėrfundimtare dhe
e pėrmbyllur e islamit si fe natyrore e njeriut.
Thelbi i islamit pėrbėhet nga dy elemente themelore
dhe tė amshueshme:
1. Tevhidi monoteizmit tė pastėr;
2. Dorėzimit dhe nėnshtrimit tė plotė, tė sinqrtė
dhe tė pakusht kundrejt Allahut;
qė nėnkuptojnė:
1. Tė besohet Njė, i Vetmi Allah, qė Atij mos tia
konsiderojmė askend, asgjė dhe nė asnjė mėnyrė tė
barabartė, sepse pėrveē Atij, ēdo gjė ėshtė krijesė
e Tij.
2. Fetė ekzistuese, qė sot njihen si judaizmi dhe
kristianizmi, nė thelbin e tyre, nė rrėnjėt e tyre,
nėn shtresimet historike njerėzore, kanė formėn e
vjetėr tė islamit si fe natyrore e njeriut. Ndėrsa
fetė tjera, qė sot po ashtu ekzistojnė, e qė janė
rezultat i imagjinatės, rezonit dhe filozofisė sė
pastėr njerėzore, nuk kanė fundament hyjnor dhe nuk
posedojnė parime tė fesė burimore.
4. Nė vend tė pėrmbylljes
Baza e tė gjitha feve tė mirėfillta ėshtė njė, e
pėrbashkėt, e cila pėrbėhet nga dy elemente
esenciale tė islamit si fe natyrore tė njeriut: 1.
Monoteizmi i pakompromis dhe i saktė, dhe; 2.
Dorėzimi dhe nėnshtrimi i pakusht i krijesave
kundrejt Allahut tė madhėruar.
Dallimet ndėrmjet tė gjitha feve burojnė po ashtu
nga dy faktorė: 1. Pėr shkak tė formave diversitive
historike tė feve, dhe; 2. Pėr shkak tė
intervencionizmit njerėzor nė shpalljen e Krijuesit.
Element i pėrbashkėt dhe cilėsor pėr afrimin e
ndėrsjellė tė kėtyre feve ėshtė:
Thuaju: O Pasues tė librit, ejani te njė fjalė qė
ėshtė e njėjtė mes nesh dhe mes jush: Tė mos
adhurojmė, pos Allahut, tė mos ia bėjmė Atij asnjė
send shok, tė mos konsiderojmė njėri-tjetrin zotėr
pos Allahut! E nė qoftė se ata refuzojnė, ju thoni:
Dėshmoni pra, se ne jemi muslimanė). (Ali Imran,
64).
Kėrkesa e Allahut qė afrimi ndėrmjet feve tė
ndryshme tė bėhet nė bazė tė tė vėrtetės monoteiste,
ėshtė fundamentale, sepse monoteizmi ėshtė element
qė e posedojnė tė gjitha fetė e mirėfillta, tė
shpallura, qė nėnkupton sinqeritetin ndaj Allahut
dhe sinqeritetin nė raportet e ndėrsjella ndėrmjet
feve. Nėn kėto kushte nuk duhet tė ketė pengesa pėr
koekzistencė, paqė, mirėkuptim dhe tolerancė:
Ne edhe ty (Muhammed) ta zbritėm (Kuranin) e
vėrtetė qė ėshtė vėrtetues i librave tė mėparshme
dhe garantues i tyre. Gjyko, pra, mes tyre me atė qė
Allahu e zbriti, e mos pėlqe epshet e tyre e tė
largohet nga e vėrteta qė tė erdhi. Pėr secilin prej
jush, Ne caktuam ligj e program. Sikur tė donte
Allahu, do tju bėnte njė popull, por deshi tju
sproojė nė atė qė iu dha juve, andaj ju pėrpiquni
pėr punė tė mira. Kthimi i tė gjithė juve ėshtė te
Allahu, e ai do tju njoftojė me atė qė
kundėrshtoheni. (El-Maideh, 48).
Duke u nisur nga pozita e vet nė botė dhe nga
kėrkesta urdhėruese tė Kuranit, muslimanėt duhet tė
jenė tė gatshėm pėr dialog metahistorik dhe historik
me tė tjerėt dhe pėr njohje reciproke. Pa kėtė
element, dialogu do tė kishte vlera tė pjesėrishme
dhe gjithnjė do tė ishte burim latent i moskuptimeve
tė ndėrsjella.
---------------------------------------------------------------------------------
Literatura:
1. Muhammed Asad, Poruka Kurana, Sarajevė, 1425
h./2004.
2. Nexhat Ibrahimi, Islami dhe kriza e identitetit,
Shkup, 2004.
3. Bota Sot - Gazeta e pėrditshme, Prishtinė, 30 maj
2005 dhe 1 qershor 2005. |