Per historine dhe dimensionet e kurbanit shkurtazi

Nevoja e njeriut per Krijuesin ne boten fenomenale (alem’ush-shehadeh), eshte sikurse nevoja e foshnjes per nenen. Nevoja e njeriut per Krijuesin eshte edhe falenderim per tere ate qe Ai e ka krijuar. Nevoja e njeriut per Krijuesin eshte edhe shenje mirenjohjeje per veteekzistencen dhe ekzistencen perreth tij. Njeriu gjithnje ka ndjere nevoje qe Allahut absolut t’i drejtohet per ndihme dhe mbrojtje, ne ballafaqim me fenomenet qe e rrethojne, ka ndjere nevojen per kurajo, per perkrahje, guxim, ngushellim dhe karakteristika te tjera, tipike per njeriun. Kete nevoje te tij, sipas udhezimeve hyjnore, njeriu e ka manifestuar ne forma dhe menyra te ndryshme.[1] Nder keto forma dhe nder keto menyra te komunikimit ndermjet Krijuesit dhe krijeses eshte edhe flijimi, sakrifica, ne gjuhen fetare islame nder ne e njohur si kurbani.

Te dhenat historike dhe hulumtimet shkencore nga rrafshi i feve komparative tregojne se edhe kulturat dhe qyteterimet e vjetra, si adhuruesit e Diellit, Henes, te yjeve dhe objekteve e fenomeneve te ngjashme e njohin institucionin e flijimit, te kurbanit. Ata jane perpjekur qe nepermjet sakrifimit te vetvetes apo te formave te ndryshme ta fitojne simpatine e Krijuesit dhe t’i meritojne dhantite e Tij.[2] Keto te dhena nga e kaluara tregojne se flijimi eshte tradite e rrenjosur thelle edhe tek popujt e vjeter si asirianet, persianet, fenikasit, egjiptianet, greket, arabet parakur’anor, iliro-shqiptaret, sllavet, popujt e ndryshem ne kontinentet tjera etj.[3]
Meqenese qellimi yne ne kete shkrim nuk eshte perkufizimi i institucionit te flijimit dhe percjellja e tij ne faza te ndryshme historike, ne do te kenaqemi te permendim nje perkufizim paksa te vrazhde shekullarist ne te cilin pohohet se “flijimi eshte pjese perberese e ritualit me qellim qe vullneti i zotave dhe qenieve (forcave) mbinatyrore t’u dale ne ndihme deshirave dhe nevojave te njerezve. eshte shprehje tipike e besetytnise qe ka pasur dhe ka forma te tmerrshme johumane: flijimi i njerezve ne religjionet e vjetra dhe primitive.”[4] Kete forme te flijimit, sakrifices latinet e vjeter e kane shprehur me thenien e njohur “do ut des” qe dmth. “jap qe te me jep mua”.[5] Keto raporte “jap qe te me jep mua” jane te panjohura per mesimin islam, sepse raportet Krijues-krijese do te vendoseshin te vije komerciale, korruptive, interesi etj.

Duke e pasur parasysh qenien jo te perkryer te njeriut, Allahu i madheruar gjate historise ka derguar pejgambere - te zgjedhur te Tij, qe t’i ndihmojne njeriut ne çdo menyre, pra edhe ne pikepamje te flijimit, duke e humanizuar sakrificen, duke e fisnikeruar dhe lartesuar ate nga motivet primitive, supersticioze, egosite, ekskluzive e idhujtare ne motivet fetare, altruiste, humane e sociale.[6]


Dimensionet e kurbanit

Institucioni i kurbanit ka nje rendesi te shumefishte ne mesimin islam. Per kete arsye, kerkon dhe meriton trajtim shumepikepamjesh. Nese kurbanin e redukojme ne aspektin juridik dhe te teknikes se premjes se kurbanit, ne me kete veprim e kemi varferuar kete institucion dhe u japim te drejte atyre qe kurbanin e trajtojne njeanshem.

A. Dimensioni religjioz i kurbanit

Kurbani si komponent qenesor i mesimit islam eshte ne funksion te tewhidit – konfirmimit te Nje, te Vetmit Allah: La ilahe il-lall-llah, Muhammedun resulull-llah. Kontakti qe vendoset me Allahun e madherishem eshte i drejtperdrejte dhe pa kurrfare elementesh politeizmi, idhujtarie (shirku). Ketu edhe eshte dallimi themelor dhe esencial ndermjet flijimit islam dhe flijimit ne besimet tjera. Deri sa ne besimet e tjera flijimi eshte akt per te fituar simpatine dhe ndihmen e Hyjit dhe permbajtjen e Hyjit nga zemerimi dhe denimi ndaj individit dhe popujve, ne islam flijimi eshte akt i gatishmerise sone, nje akt i sinqeritetit tone per te flijuar gjene me te shtrenjte, me te dashur qe posedojme ne emer te Krijuesit madheshtor por jo per t’i bere qejf krijuesit, jo per t’iu serviluar Atij, por per sendertimin e porosive nga fjalet e Krijuesit ne jete per vete mireqenien tone individuale dhe shoqerore. Allahu eshte i mevetshem, i plotemjaftueshem, jashteekzistencial, jashtekohor, jashtehapesinor dhe nuk eshte i ndikuar nga ligjet dhe skemat e botes ekzistenciale:

“…. Allahu vertet nuk ka nevoje per aske ne tere boten.” El-Ankebut, 6).
Thelbin, esencen e qellimit te kurbanit e shpjegon vete Allahu i lartesuar ne ajetin vijues:
“Tek Allahu nuk arrin as mishi (i kurbanit) as gjaku i tyre, por tek Ai arrin takvalleku juaj.” El-Haxhxh, 37.

Kjo do te thote se kafsha e flijuar eshte vetem nderrim simbolik me ate qe njeriu duhet flijuar.[7] Ilustrim konkret per kete eshte shembulli i Ibrahimit a.s., i cili si baba flijon te birin Islamilin dhe shembulli i Ismailit i cili pranon te flijoje gjene me te shtrenjte –vetveten.[8]
Rasti i Ibrahimit a.s. dhe Ismailit a.s. eshte i paperseritshem ne historine njerezore dhe si i ketille duhet te ndikoje inspirativisht te ne besimtaret ne kete shekull kundertheniesh dhe antagonizmash, humbje vlerash dhe egoizmi, ne kohen kur njeriu po humb çdo gje qe e bene ate njeri.

B. Dimensioni moral i kurbanit

Kur’ani permban mbi 200 ajete te karakterit juridik qe drejtperdrejt trajtojne aspekte te ndryshme juridike. Ky fakt flete qarte se pjesa tjeter me mbi 6000 ajete, kryesisht jane te karakterit moralo-etik. Synimi paresor i tyre eshte formimi i njeriut dhe i vetedijes dhe karakterit te tij. Institucioni i kurbanit, pa dyshim, eshte shembulli me tipik i formimit te njeriut: vete akti i kurbanit tregon gatishmerine kulmore te besimtarit per dashuri ndaj Allahut dhe per zbatimin praktik te urdhrave te Tij.
Akti i premjes se kurbanit, ne shikim te pare i vrazhde, primitiv e mizor, zhvillon te besimtari vetedije por edhe kritere, ne baze te te cilave ai do t’i valorizoje kategorite etike dhe do t’i afirmoje vlerat pozitive:

Jeta ↔ Shkaterimi i jetes
Amshueshmeria ↔ Gjerat kaluese
Uniteti ↔ Jouniteti
Fuqia ↔ Pafuqia apo dobesia
E verteta apo urtesia ↔ Genjeshtra apo jourtesia
Dashuria ↔ Urrejtja
Miresia ↔ Çoroditja, perdhosja etj.[9]

Uniteti, solidariteti, altruizmi dhe vetedija se flijimi i nje pjese te njerezise ne dobi te pjeses tjeter eshte çelesi i shpetimit te nje bashkesie nga shkaterrimi i saj[10] dhe shkalla me e larte qe synon Kur’ani.

C. Dimensioni social i kurbanit

Gjithe ç’ka ne qiej dhe ne toke i perket Allahut te lartesuar. Njeriu eshte shfrytezues i tyre. Qe te behet nje ndarje sa me e drejte e te mirave ndermjet njerezve dhe botave tjera, Allahu vendosi rregulla. Aplikimi i ketyre rregullave eshte ne funksion te çrrenjosjes se varferise, te vigjilimit te klases eksploatuese dhe te eksploatuar etj. Nje nga ato rregulla ne aspektin social eshte edhe kurbani, qellimi paresor i te cilit eshte barazia sociale ndermjet njerezise. Gezimi qe perjeton i pasuri duhet t’i buzeqesh edhe te varferit, por edhe kategorise qe per shkak te dinjitetit, modestise apo ngurrimit nuk e shprehin dhe nuk e deshmojne varferine e tyre.[11]
Perveç aspekteve te theksuara, funksioni social i kurbanit ne kohet e kaluara me teper kurse ne kohet aktuale diç me pak, fiton ne rendesi edhe per arsye se akti i kurbanit kryhet pas namazit te bajramit, prej nga rrjedh ideja per unitet. Per ta kryer aktin e premjes se kurbanit ne menyre te organizuar duhet te bashkohemi. Ne kete menyre, te varferve do t’u ndihmohej jo vetem diten e pare, por gjate disa diteve te bajramit me ushqim te fresket.[12]

Mirepo, ne kohet aktuale, me ndryshimet globale, per shkak te levizjeve te medha dhe dinamike te njerezise, per shkak se menyrat e deritanishme te shperndarjes se kurbanit nuk po gjejne manifestim te plote, kurbani po fiton nje dimension te ri: grumbullimi dhe prerja e organizuar te kurbanit nen ambrellen e Bashkesise Islame, konzervimi afatgjate afatgjate i mishit dhe shperndarja e ketij mishi te konservuar ne destinacione te ndryshme dhe te kontrolluar, edhe jashta nevojave te institucioneve arsimore te Bashkesise Islame, institucioni i kurbanit po gjen shprehjen me te mire dhe shume me te drejte ne aspekt te sheriatit. Qytetaret mund te ndihmohen jo vetem gjate 3-4 diteve te bajramit, por gjate tere vitit dhe jo vetem pse dikush eshte komshi, por atyre shtresave qe vertet kane nevoje. Po ashtu, mund te ndihmohet edhe ne raste emergjente, sikurse jane periudhat e pastermeteve, pasvershimeve, paslufterave dhe kriza te tjera.

Praktika per grumbullim dhe prerje kurbani tashme ne zbatim e siper ne Bashkesine Islame te Kosoves eshte ne rruge te mire te depertoje ne te gjitha shtresat e besimtareve, ne fshat dhe qytet. Mirepo, Bashkesia Islame ne anen tjeter duhet ta çoje organizimin ne kete aspekt edhe me perpara, duke iu shmangur metodave individuale me parregullesi fetare dhe duke i afirmuar metodat organizative institucionale nen mbikqyrje te imameve dhe veterinareve.[13]

Perfundim

Kurbani eshte akt, veprim qe besimtari e ben ne emer te Krijuesit, ndersa per te shprehur gatishmerine e tij per realizmin e parimeve hyjnore. Historia e njeh kurbanin nga fillimet e para (Ademi a.s. me bijte e tij) e deri ne ditet tona.
Perkunder faktit se kurbani gjate historise ka pesuar ndryshime ne aspektin formal dhe te teknikes, esenca eshte e njejte: ai paraqet rast unikal simbolik dhe praktik te demonstrimit te besimit te tyre dhe ka ndihmuar qe besimtaret nepermjet simbolit ta kuptojne fene e tyre me drejtperdrejt. Simboli i kurbanit gjithashtu ka ndikuar qe te unifikohet dimensioni shoqeror dhe religjioz, e te gjitha keto ne frymen e maksimes se tewhidit: Nuk ka hyjni tjeter perveç Allahut.

Literatura:

1. Branko Bosnjak, Grcka filozofija, Zagreb, 1982.
2. Dusan Pajin, Filozofija Upanisada, Beograd, 1980.
3. Emile Durkheim, Elementarni iblici religioznog zivota, Beograd, 1982.
4. Enciklopedija zivih religija, Beograd, 1990.
5. Grup autoresh, Smisao i znacaj kurbana, Sarajeve, 1978.
6. Islamska Misao, nr. 55, Sarajeve, 1983.
7. Mala Enciklopedija Prosveta – Opsta Enciklopedija, botimi IV, A-J, libri 1, Beograd, 1986.
8. N. Ibrahimi, Bazat e etikes islame – Ahlaku, Shkup, 2005.
9. Preporod, e perdyjavshme ne gjuhen boshnjake, nr. 23/817/2005, Sarajeve.
10. Religije svijeta, Zagreb, 1987.
11. Religiozni obredi, obicaji i simboli (ed. Jusef Keler), Beograd, 1980.
12. S. Kutub, Fi dhilalil-Kur’an, pjesa II dhe V, botimi 8, Bejrut, 1979.
13. Vehbija Hodzic, Temelji islama, Sarajeve, 1971.


--------------------------------------------------------------------------------

[1] “Lexoju atyre ngjarjen e vertete te dy djemve te Ademit, kur te dy flijuan kurbane, nga te cilet njerit iu pranua, ndersa tjetrit nuk iu pranua. …”. El-Maidetu, 27; Es-Saffat, 101-111.
[2] “… Ne nuk i adhurojme ata per tjeter, vetem qe te na afrojne sa me afer Allahut …”. Ez-Zumer , 3. Ajeti pershkruan gjendjen e popujve idhujtare. Shih: Muhammed Asad, Poruka Kur’ana, Sarajeve, 1425 h./ 2004, fq. 703, fusnota 1.
[3] Religije svijeta, Zagreb, 1987, fq. 34 e tutje. Shih edhe: S. Masovic, ne: Grup autoresh, Smisao i znacaj kurbana, Sarajeve, 1978, fq. 39; Shih edhe: Branko Bosnjak, Grcka filozofija, Zagreb, 1982, fq. 13; Emile Durkheim, Elementarni iblici religioznog zivota, Beograd, 1982; Dusan Pajin, Filozofija Upanisada, Beograd, 1980, fq. 57; Religiozni obredi, obicaji i simboli (ed. Jusef Keler), Beograd, 1980.
Shih edhe suren El-En’am, 136. Shih: Muhammed Asad, op. cit., fq. 187.
[4] Zeri enciklopedik “Zhrtva” ne: Mala Enciklopedija Prosveta – Opsta Enciklopedija, botimi IV, A-J, libri 1, Beograd, 1986, fq. 789.
[5] Enciklopedija zivih religija, Beograd, 1990, fq. 820.
[6] Krhs. S. Masovic, op. cit., fq. 40.
[7] R. Bilalic, Istorijat kurbana, ne: Islamska Misao, nr. 55, Sarajeve, 1983, fq. 15.
[8] S. Kutub, Fi dhilalil-Kur’an, pjesa II, botimi 8, Bejrut, 19079, fq. 874 e tutje dhe pjesa V, fq. 2994.
[9] Gjeresisht: N. Ibrahimi, Bazat e etikes islame – Ahlaku, Shkup, 2005.
[10] Vehbija Hodzic, Temelji islama, Sarajeve, 1971, fq. 79.
[11] A. J. Halepota, Islamic Social Order, Minaret, 7-8/1977, Karachi, sipas: S. Masovic, Socijalni znacaj kurbana, Islamska Misao, nr. 55. Sarajeve, 1883, fq. 19.
[12] N. Khan, The Relation between the Rich and the Poor, Minaret, nr. 5-6, 1978, Karachi, sipas: S. Masovic, Socijalni …, op. cit., fq.19.
[13] eshte per t’u pershendetur fetvaja e Keshillit per fetva te Rijasetit te Bashkesise Islame te Bosne-Hercegovines, i cili vendosi si vijon:
1. Flijimi i kurbanit eshte, para se gjithash, ritual fetar me te cilin konfirmohet perkushtimi ndaj Krijuesit te lartesuar dhe perkatesia bashkesise se muslimaneve. Duke konfirmuar rendesine e dimensionit social dhe humanitar te kurbanit, konsdiderojme se dimensioni i tij i ibadetit megjithate eshte paresor;
2. Qysh nga koha e Pejgamberit a.s. rituali i flijimit eshte praktike qe te kryhet ne ambient familjar, me çka arrihet efekti fetar dhe edukativ te te gjithe anetaret e familjes, duke inkuadruar edhe fqinjet, dhe per kete anetaret e Keshillit e theksojne rendesine e kryerjes se ketij ibadeti ne ambientin familjar;
3. Ne mjediset urbane ne te cilat nuk ekzistojne kushtet adekuate per kryerjen individuale te ketij ibadeti eshte e arsyeshnme, dhe e pelqyeshme, qe organizimi i prerjes se kurbanit ne suaza te Bashkesise Islame. Sikur edhe ne çeshtjet tjera te ibadetit dhe interesat e xhematit, muslimanet edhe ne kete çeshtje duhet te veprojne sipas udhezimeve te muftiut suprem, i cili fetvane e tij e sjelle pas hulumtimeve, diskutimeve dhe mendimeve te hollesishme te Keshillit per fetva; …
4. (Me tej Keshilli per fetva konsideron se prerja e kurbanit nga disa shoqata humanitare tek ata, e raste te tilla kemi edhe ne Kosove dhe ne tokat shqiptare, eshte josheriatike dhe se duhet ndaluar, sepse dimensioni fetar bjen nen hijen e dimensinit social dhe humanitar. Ver. NI).
Keshilli per fetva i therret te gjithe te obliguarit qe kete detyre ta kryejne individualisht ose institucionalisht ne suaza te Bashkesise Islame. …”. Preporod, nr. 23/817/2005, Sarajeve, fq. 6.