Ju mund te kerkoni materialet tjera nga Rexhep Qosja ne AlbaNurGoogle!

Kadare: Abuzimi me Fene islame

Ka disa vite qe nuk keni qene ketu, si e keni gjetur kesaj radhe Kosoven?

Çdo here qe vij ne Kosove me duket se diçka e mire ndodh, sepse ketu pritem shume mire, kam shume miq, kam shume deshire te vij. Çdo vizite me duket e bukur. Kete here kam ardhur ne nje kohe shume interesante, ne prag te ngjarjeve te medha. Te thuash qe Kosova eshte ne nje ore te mire te sajen siç eshte gjithe kombi shqiptar, ne nje ore shume te mire te tij. Tashme e degjoj shpesh qe njerezit kane padurim qe ajo e mira qe presin te arrije sa me shpejt. eshte e natyrshme, populli shqiptar ka njohur vuajtjen, pritjen, roberine e gjate. Megjithate ketu nuk ka asgje per t’u shqetesuar. Kam nje shprese, jo shprese te kote, fantaziste, si te thuash, poetike. Ketu behet fjale qe te jete nje e mire me e madhe se e mira qe presim. Me kohe gjithçka do te vije. Liria e Kosoves qe eshte kryesorja, eshte e siguruar per jete te jeteve. Çdo gje mund te parashikojme ne bote, por kjo nuk kthehet me, kjo eshte themelorja. Po te marrim me te keqen, ka vetem nje shtyrje te lehte.

Nuk e merrni me shqetesim kete?

Fare nuk e marr me shqetesim. I kuptoj njerezit e thjeshte “se prapa kesaj ka nje dredhi qe na kthehet”. Asgje nuk kthehet prapa. Procesi ecen, çdo gje do te ece perpara, shpresojme qe nuk do te kete shtyrje, por edhe nese ka nuk ka per t’u shqetesuar asgje.

E permendet qe ne Kosove çdo here priteni mire. Kesaj radhe ju u shperblyet me çmimin “Kepi i Shpreses se Mire – Fahredin Gunga”...

Erdha me gezim te madh, me deshire. Zakonisht kur kam ftesa per udhetime, ne menyre instiktive shikoj t’i refuzoj, ne kuptimin qe e kam veshtire, me prishen planet, me prishet puna letrare dhe gjeja e pare qe mendoj eshte: jo, ndoshta jo. Kete here sinqerisht kur z. Bejta me mori ne telefon dhe me tha kemi nje takim kulturor dhe kemi nevoje qe te vini, u premtova qe do te vij. Ate dite do duhej te ndodhesha ne Angli. U thashe ne mund ta shtynin per disa dite takimin dhe u be kjo gje, u be shume mire.

Permendet Angline ku vepra juaj eshte rinjohur me permasa me te gjera pas fitimit te Çmimit “Man Booker International”. Sa ju ka hapur dyert ky çmim ne boten anglo-saksone?

Une kam qene i botuar ne Angli dhe Amerike menjehere, pas Frances, ne vitin ‘70-te. eshte e vertete kjo qe thoni ju. Ky çmim gjithmone i hap dyert me shume dhe interesimi shtohet. Une kam pasur disa ftesa me teper qe pa kete çmim nuk do t’i kisha. Menjehere pas ketij çmimi u botua ne Angli romani “Pasardhesi” i cili ka qene ne listen e 20-30 librave me te kerkuar ne ato jave ne Britani te Madhe.

Ky ishte nje liber i çmuar mjaft nga kritika dhe edhe shitjen e ka pasur shume te mire. Me nje fjale, ne publikun anglez tashti librat e mi ose letersia shqipe u be me e njohur, eshte me e pranishme. Bota anglo-saksone ka nje organizim te shkelqyer te propagandimit te librit, ka nje kritike te nivelit shume te larte ka zakone shume te bukura, nje nder to eshte se per kolegun e tyre shkrimtar te huaj shkruajne vete shkrimtaret angleze ose amerikane. Nje zakon qe tregon nje solidaritet, nje respekt per kolegun gje qe disa vende duhet ta mesojne.

Por kjo ndoshta nuk eshte e dyanshme ne aspektin lexues dhe autor i huaj. Dihet se ne Britani te Madhe dhe ne SHBA nuk parapelqehen gjithaq shkrimtaret e huaj.
eshte e vertete qe vendet e medha kane nje fare rezerve, sepse nuk kane po ate nevoje si vendet e vogla. SHBA-te jane nje kontinent i tere, gjuha angleze eshte nje gjuhe e perhapur dhe kane shume shkrimtare te tyre, keshtu qe vetvetiu shkrimtaret e huaj kane veshtiresi per te hyre. Ndryshe, ne vendet e vogla ku si zakonisht shumica e botimeve jane te shkrimtareve boterore dhe eshte e drejte kjo. Por kur nje autor hyn dhe çmohet, ai pritet shume mire, nuk ka me dallim pse eshte shqiptar, hungarez, amerikan ose anglez, respektohet njelloj.

Do te kalojme ne nje sfere tjeter te bisedes, por qe serish lidhet me Britanine te Madhe. Koheve te fundit ne nje sondazh ku qytetaret jane pyetur se cilat shtete kane gjasa me te medha qe te pranohen ne BE ose cilat deshirojne ata qe t’i shohin ne kete organizem te madh, ne vendin e pare me pergjigje negative eshte radhitur Shqiperia. Si e shpjegoni kete refuzim ndaj Shqiperise?

Shume nuk me çudit kjo gje. Kemi qene vendi me i ashper stalinist ne Evrope dhe kjo luan nje rol sigurisht. Kemi nje imazh jo te mire, ka propagande kunder Shqiperise shume te forte. Per nje pjese te kesaj, duhet ta pranojme, jemi vete shkaktare. Nuk duhet t’ia hedhim vetem te huajve fajin, por per te qene te sinqerte ose te drejte, duhet te pranojme gjithashtu qe te metat e shqiptareve pergjohen shume.

Ndodh kjo veçanerisht me shqiptaret?

Ka nje prirje racizmi e qe ne duhet ta luftojme, sepse eshte e tepruar. Une e kuptoj, ne s’kemi pse te marrim ne mbrojtje as banditet, as trafikantet, as ata te droges e te prostitutave. Na vjen keq qe jane shqiptare kur i kapin, por s’duhet te kemi asnje medyshje. Le t’i denojne. Kam pershtypjen se bandit dhe trafikant ka nga shume vende, per fat te keq ne biem shume ne sy. Mafia eshte nderkombetare ne bote, por shpeshhere permendet sikur nje pjese te kesaj mafieje e drejtojne shqiptaret. Une nuk e besoj kurre. Nuk kane kaq force shqiptaret qe te drejtojne mafien evropiane, e boterore aq me pak. Neve na ka dale nami, na ka dale nami i keq. Kjo nuk eshte e perhershme, kjo mund te ndryshoje sigurisht dhe disa here po ndryshon. Ka disa vende qe kane permiresim te imazhit. Kultura e nje populli e lufton imazhin e keq, por disa here nuk arrin. eshte me i forte imazhi sesa ajo. Ne vende te ndryshme ka nje lufte midis imazhit te keq dhe imazhit te mire. Kete lufte ne nuk e kemi fituar dot ende, por shpresoj qe mund ta fitojme.

Kush e ka nje pjese te pergjegjesise per kete imazh te keq, ju i permendet disa raste. Dhe a ndodh kjo ngaqe shqiptaret nuk dine t’i vetereklamojne punet e mira?

E para ne nuk dime te bejme propagande te mire per vendin tone, propagande pozitive. Perkundrazi e shtojme propaganden negative. Nuk eshte puna qe te mburrim veten, eshte shume e keqe kur nje popull fillon e hedh puder per te fshehur ate qe ka, por ne te themi te verteten. E verteta nuk eshte kaq e hidhur kundrejt shqiptareve. Ndonjehere ne nuk dime ta reklamojme te verteten qe eshte ne favorin tone, per te miren tone. Dhe prandaj i hapim rruge te keqes. Gjithashtu nuk duhet harruar qe ka propagande antishqiptare nga rrethe antishqiptare per arsye te konflikteve ne Ballkan. Mos harroni, çeshtja e Kosoves eshte ende ne rend te dites dhe kur shtrohet çeshtja e pavaresise, gjithe bagazhi antishqiptar do te ringjallet, do te thone se shqiptaret jane te afte vetem per prapesira, nuk jane te afte per pune pozitive. Sigurisht duan te vijne tek ajo qe Kosova nuk duhet te marre pavaresine. Nuk duhet te çuditemi per kete. Propaganda e vjeter antishqiptare ringjallet pernjeheresh. Keshtu shpjegohet, nuk eshte rastesi. Pse u ringjall tashti prape?!

A mund te na pengoje kjo qe te anetaresohen si Shqiperia si Kosova ne organizmat nderkombetare? Kemi nje sinjal te fundit nga Komisioni Evropian se nuk do te kete zgjerim te shpejte, ose anetaresim te vendeve te reja. Nuk permendet Shqiperia fare per aderim ne BE. Sa eshte kjo me rrezik per ne?

Nuk duhet tepruar kjo gje. E para kur permendet Ballkani Perendimor, nuk permendet vetem Shqiperia. Ne qofte se u tha do te kete shtyrje ne pjese te Ballkanit, do te kete per te gjithe.

Permendet qe Kroacia dhe Maqedonia jane me afer BE-se.

Jane disa shtete qe mbeten: Shqiperia, Kosova, Mali i Zi dhe Serbia. Ju siguroj, mendja ma thote qe nuk ka se si Evropa te lere jashte nje cope te ngushte, nuk behen as 15 milione banore. Keta jane popuj qe kane qene ne pararojen ku eshte perplasur vala anti-evropiane. Do te triumfoje nje e vertete tjeter. Do te kete ndoshta nje pengese, nje shtyrje. Nuk mund te ndodhe qe Evropa me gjysme miliard njerez, te lere 15 milione perjashta qe s’jane as ne ane te saj por jane pothuajse afer qendres. Nuk ka assesi. Andaj keto jane disa alarme te cilat gazetaret, analistet i teprojne. Kemi shume qejf te bejme tragjedi kur nuk ka ndodhur tragjedia.

Do te thote, nuk e besoni?

Assesi. eshte nje lloj pedagogjie qe u behet ketyre popujve. E quaj te drejte, ne fakt eshte njefare presioni qe rregulloni punet, ejani ne vete, hiqni dore nga prapesite ata qe nuk heqin dore, sepse do t’iu bejme nje lloj nderi. eshte nje pedagogji qe u behet popujve te vegjel per te cilet historikisht nuk ka ndonje kujdes te madh Evropa. S’ka ndonje gje te keqe, le te sillet ashper, ndoshta ndonjehere ben mire kjo gje.

Te flasim per debatin me Qosjen. Ka qene teme edhe gjate qendrimit tuaj ne Kosove. Ne fakt ka pasur ne thelb “mosdurim te ndersjelle” nga te dy. Nuk ishte shkas vetem debati per identitetin e shqiptareve. Edhe ne intervista qe kam pasur me ju me heret, keni shprehur doza nervozizmi per njeri-tjetrin. Kur ka filluar kjo?

 
Ju bete nje simetri. Natyrisht do te them se s’eshte e vertete. Mendoj objektivisht, nuk kam pasur kunder tij kurre, asgje. Ndersa disa here prej tij ka pasur ndaj meje diçka qe s’e kam kuptuar mire dhe sinqerisht kam qene i pavemendshem, dhe do ta vertetoj qe kam qene i pavemendshem. Shume vite perpara ai ka pasur polemike me shkrimtare te rinj ne Kosove dhe nderkohe nuk e di pse jam gjendur dhe une pa dashur ne kete fare polemike dhe kam qene objekt sulmesh. Tashti kam harruar, ka kaluar shume kohe. Por nje periudhe ftohjeje me kujtohet, kur kam ardhur ne Kosove per here te pare ne 72-shin. Kam pershtypjen se kam takuar shumicen e shkrimtareve te Kosoves. Me ate kishin marredhenie shume te ftohta per shkak te tij, mendoj une. Ka qene nje periudhe ftohtesie, nje periudhe sjelljeje normale, nuk e di pse.

Pse e quani sjellje normale? Jeni takuar, keni kontaktuar ne ndonje menyre gjate viteve, e keni lexuar njeri-tjetrin?

Jemi takuar, por eshte pune e harruar kjo gje. Qe une e kam harruar e tregon fakti qe kam bere çmos te botohen dy libra te tij ne France. “Çeshtja shqiptare” bile eshte botuar te botuesi im francez, dhe romani i tij te cilin e kam shoqeruar me nje parathenie te gjate. Ju do thoni qe ne parathenie flitet kryesisht per Kosoven dhe me pak per romanin. Po, eshte e vertete. Ne pjesen kryesore ka qene e lançuar kultura e Kosoves me çdo kusht.

Do te ndodhte botimi pa kujdesin, insistimin, do te thosha, pa ndihmesen tuaj?

Mund te ndodhte, por kishte gjase me teper te mos ndodhte. Une bera nje parathenie mbi 20 faqe qe ishte rekomandim-parathenie dhe sugjerim per ta botuar. Mund te ndodhte edhe pa kete.

Ju i keni hapur portat ne gjuhen frenge Rexhep Qosjes?

Per librin “Histori e Çeshtjes Shqiptare” absolutisht e kam çuar te botuesi im dhe i kam thene: te lutem botoje se ndihmohet populli te cilit une i perkas dhe ti ke vite qe po me boton. E shoqeruar nga parathenia ime, ka luajtur nje rol. Nuk pres ndonje mirenjohje. Por sidoqofte kjo tregon se nuk kam pasur ndonje zemerim me te, ajo eshte harruar. Me vone ai ishte acaruar perseri ne ngjarjet e ‘97-es. Ka bere ca letra qe kane qene te marra, d.m.th me nje ngazellim te madh per ate qe ka ndodhur ne Shqiperi, edhe pse une nuk kam marre pjese qe ta pershendes.

E keni fjalen per ciklin e shkrimeve “Revolucioni i vonuar demokratik”?

Pikerisht, me jane dukur letra te marra. S’i jam pergjigjur dhe nuk i kam dhene asnje rendesi, te them te drejten. Kam qene shume i deshperuar ne ate kohe. Per mua djegia e Shqiperise ne ‘97-n ka qene nje tragjedi kombetare, nje turp i jone si komb. U turperuam perpara ndergjegjes sone, para gjithe Evropes dhe para gjithe botes. Te gezohesh qe eshte djegur Shqiperia, ta quash revolucion te vonuar demokratik eshte vertet te mos jesh mire nga mendja. Ka kaluar dhe kjo, pastaj kane ardhur diskutimet e vonshme. Nuk i kam bere me nje sulm, kam kritikuar tezen e tij qe nuk jemi plotesisht evropiane.

Megjithate libri, sprova juaj, ka qene ne njefare menyre e lidhur me shkrimin qe kishte bere Rexhep Qosja me pare?

Shiko, ate sprove do ta shkruaja sikur Rexhep Qosja te mos ekzistonte ne kete bote. Nuk eshte ai qe me ka kushtezuar me kete gje. Ka qelluar, sapo eshte marre me kete problem e kam kundershtuar siç behet ne nje polemike. Kaq. Shume e thjeshte. Pastaj ai ka degraduar gjithçka. Ka bere dy libra kunder meje, per disa paragrafe qe kam une, per disa faqe. Kjo eshte historia. Nje mllef i jashtezakonshem, i çuditshem. Ne kohen kur kemi te tjera pune per te bere, e harroi çdo gje, e harroi problemin e pavaresise se Kosoves, e harroi Serbine, dhe dola une armiku kryesor i Kosoves, i popullit shqiptar, i letersise, i mendimit, i filozofise, i te gjithave. eshte nje absurditet, une nuk e kuptoj si mund te kesh kaq pasion ndaj kolegut tend. Mund te kesh zemerim, mund te sulesh nje here ose dy, por te mos lodhesh per kete gje. Nuk ka histori te komplikuar, eshte shume e thjeshte.

Kjo mund te vleresohet edhe si njera nder polemikat qe zgjoi interesimin me te madh ne te gjitha anet ku jetojne shqiptaret dhe kishte edhe vazhdim, pasi qe u shkrua shume nga shume te tjere. Kishte te tille qe vleresuan se nese kemi keso ndeshje, sidomos tash kur po behen perpjekje per afrim me te madh te Kosoves dhe Shqiperise, kjo mund te ndikoje edhe negativisht, pasi dy nga ata qe u quajten kolose, ju dhe Qosja, ndesheni ne kete menyre dhe, ç’eshte me e rende, nganjehere edhe nuk zgjidhni fjale per t’i vene epitete negative njeri-tjetrit. Mund te sjelle gje pozitive kjo?

Une jam kunder epiteteve: kolose, korife, baba i kombit, bace... Keto per mua jane gjepura. Ne duhet te mesohemi pa keto. Nuk eshte nder i nje vendi te qyteteruar te perdore koncepte te ketilla. Keto jane koncepte klanike, kur zihen ne shtepi dhe bien ne gjak, ku baca i njeres dhe baca i tjetres bejne bisedime merren vesh etj.

Po ky ishte reflektimi qe u dha kryesisht nga shtypi mbi polemiken.
Po, pa te keq eshte mendja jone e prapambetur qe e koncepton ketu. Une do ta refuzoja nje fjalor te tille ne raport me kolegun tim. Ne jemi kolege ne letersi, te tilla askush s’ka te drejten te uzurpoje me titullin e bajraktarit, te kolosit etj.

Megjithate, ju jeni te dy personalitete me ndikim ne kulturen shqiptare.
Kultura shqiptare ka disa personalitete, nuk jemi vetem ne te dy. Nuk e pranoj kete gje. Nuk pranoj keto struktura dyshe ose treshe. I refuzoj.

Ose mos doni te thoni vlejne per mua, por nuk futet edhe Rexhep Qosja ketu?

Une i refuzoj parimisht. Keto jane karakteristika te mentaliteteve te prapambetura. Dhe prandaj po thoni ju qe eshte e vertete qe kjo nga nje pikepamje eshte nje polemike jo e mire. eshte koha per nje tjeter gje. Ne keto raste nuk duhet te bejme nje simetri patjeter te shikosh kush merret me çfare merret. Dhe ne qofte se kjo pune ze nje pjese te vogel te asaj qe une shkruaj dhe te tjetri ze 90% te asaj qe po ben, sigurisht qe edhe faji ndahet ndryshe. Ta zeme qe po, jemi te dy fajtore qe u futem ne polemike. Une nuk e perjashtoj dhe nuk me vjen keq te them po te kem bere nje gabim qe vajta u futa kot ne nje polemike te tille. eshte e lehte te shikosh proporcionet, permasat. Kur tjetri e kapercen 20 here qe aty ai eshte i humbur, dhe ne duhet te kemi guximin t’i themi zoteri te ka thene kaq, i ke thene 20 te tilla. eshte ne te drejten boterore kur pergjigja eshte e proporcionuar, dhe aty gjykohet lehtesisht. Ne kete rast siç e thate ju qe kemi probleme te tilla, vertet polemika mund te jete fatkeqe.

Do deshironit te mos e kishit bere fare?
Po, mund te mos ishte.

Ju e keni thene edhe me heret qe feja u imponua si çeshtja kryesore brenda ketij debati, brenda identitetit shqiptar. Perse?

Problemi ne keto polemika eshte nje mashtrim i madh i palejueshem. Nje nga gjerat me te shemtuara eshte abuzimi me fene. Sepse polemike e pandershme quhet ose siç kam thene une, polemike e pabese, kur ngre nje teze qe tjetri nuk e ka dhe thua fraze me fraze ne kete sprove “Ismail Kadare ka nje perçmim, nje denim te myslimanizmit shqiptar, eshte kunder myslimanizmit eshte pro katolicizmit”. Pasi e thua nje here pas pese paragrafesh te ngrihesh kunder myslimanizmit si Ismail Kadare, shpif nje here, thua nje mashtrim qe eshte krim. Pastaj e perserit dhe i ke bindur mendjen vetes, prandaj ketu fillon edhe psikopatia, qe kjo eshte e vertete sepse thua ketu nis e pamoralshmja, shpreson qe publiku te thote qe me sa duket Kadare me te vertete e ka thene kete sepse ky kot nuk e thote. Ketu eshte abuzimi qe çdo vend i qyteteruar nuk e lejon kurre. E ndalon me gjyq, qe te ne per fat te keq nuk ekziston. E ndalon sepse keshtu pritet shpifja. Zoteri ke genjyer pa pike turpi. Ku e ke gjetur kete?! Asnjehere nuk kam thene asnje fjale fyese per myslimanizmin shqiptar. Teza ime eshte qe ne duhet te hyjme ne Evrope me myslimanet e te krishteret bashke. Asnje pengese nuk eshte myslimanizmi shqiptar per Evropen, asnje ndryshim s’ka myslimani shqiptar. Jemi te gjithe shqiptare, myslimane katolike, ortodokse dhe ateiste bashke.

Kjo thoni eshte nxjerre nga konteksti, ngase ju nuk keni qene kunder myslimanizmit? Megjithate ju gjithhere jeni shprehur me nje simpati per krishterimin. E keni pare ate si diçka me te afert me Evropen?

Pse te mos e shoh krishterimin keshtu? Çfare ka te keqe? Vete shprehja juaj keni pare edhe krishterimin... sigurisht edhe ajo eshte feja jone. Ne kemi tri fe dhe nje komb. Perse eshte katolicizmi sidomos feja me e goditur gjate diktatures komuniste?! Duhet ta pranojme, e goditur egersisht. E goditur nga dy burime: sepse ishte fe, sepse ishte misherim i perendimit, sipas mentalitetit komunist. Ndersa per ortodoksizmin mund te kishte njefare zbutje sepse ishte feja zyrtare e Rusise, gjithe vendeve komuniste. Katolicizmi quhej feja e Vatikanit, SHBA-ve, NATO-s, Evropes Perendimore. Prandaj ajo ka qene me e goditura. Edhe ne koloni katoliket jane goditur me ashper sesa te ishin shumice. Megjithate katolicizmi ishte ne teh te goditjes. Shkrimtare katolike te veriut, nuk kane numer me te madh te martireve sesa midis tyre. Jane goditur edhe myslimanet, ne mesin e te pushkatuarve ka po aq. Po ne rastin e shkrimtareve klerike, katoliket zene vendin pare. Une keshtu e di dhe besoj se keshtu eshte e vertete. Ne e kemi per detyre morale ta themi kete gje, aq me teper une qe vij nga nje tjeter fe. eshte normale, e detyrueshme moralisht, ti qe ke tjeter fe te mbrosh fene tjeter. Ne qofte se ajo fe ka pesuar me shume, sipas mendjes tende, te jesh ti i pari te thuash, kjo ka shume martire.

Kjo ju ka nxitur te shkruani ne librin “Nga nje dhjetor ne tjetrin” se: “Prirja e Shqiperise do te ishte drejt fese se krishtere, ngaqe ajo lidhej me kulturen, kujtimet e vjetra, dhe nostalgjine e kohes paraturke. Me kalimin e viteve, feja e vone islamike, e ardhur bashke me otomanet, do te zbehej (se pari ne Shqiperi e me pas ne Kosove), derisa t’ia linte vendin fese se krishtere, ose me sakte kultures se krishtere. Keshtu qe se paku nga nje e keqe (ndalimi i fese me 1967) do te vinte nje e mire. Kombi shqiptar do te bente nje korigjim te madh historik, çka do te shpejtonte bashkimin e tij me kontinentin meme: Evropen”. Kjo pjese eshte perdorur edhe nga Rexhep Qosja, ne polemike.
Kjo eshte tjeter. Ky eshte abuzimi, abuzim i paster i pandershem. Pse?
E para kjo eshte nje bisede, eshte nje kujtim qe une vete e kam nxjerre. Nuk eshte nje qe ka kapur nje dokument ku Ismail Kadareja ka thene kete dhe kete. Une vete kam kujtuar nje bisede me Ramiz Aline. eshte abuzuese kur nje dite rrefimin per diçka qe ka bere dikush ti fillon dhe abuzon me te. E para gje eshte ta pyesesh njehere. E dyta une jam shkrimtar ne nje vend qe feja eshte ndaluar dhe shkoj te shefi i shtetit komunist, komunist i eger, armik i fese, dhe i kerkoj hapjen e kishave dhe xhamive, i kerkoj lejimin e fese. Kjo eshte kurajoze sepse situata eshte absurde, feja eshte e ndaluar dhe bisedojme per nje gje qe nuk ekziston ende. Dhe une kam deklaruar ne interviste. Ka qene mendimi im krejtesisht i gabuar, parashikim krejtesisht i gabuar, qe nuk doli.

Ju e quani te gabuar sot?

Pa diskutim. Nuk e kam perseritur kurre me sepse kam thene qe ka qene i gabuar, e ti çfare ben, nuk shikon ç’ka ndodhur me pas, por germon me nje kenaqesi te madhe ja ç’ka thene njehere Ismail Kadare. “Ja pra zoteri e kam thene gabim”. eshte gabim pa asnje hezitim. Dhe po te duash, te thellohesh, gabim i bere ne rrethana krejtesisht lehtesuese, ne kuptimin se une vete e kerkoj ne fund te fundit dhe them te hapen kishat katolike, ortodokse, po te duan dhe xhamite, megjithese mendoj, une them se myslimanizmi shqiptar ka per t’u zbehur nga shkaku i hyrjes ne Evrope. Mendim i gabuar, parashikim i gabuar, çfare do me teper. Ç’eshte kjo kenaqesi per te kapur te keqen, kjo eshte e shemtuar, kjo nuk ndodh asgjekundi, vetem ne mbreterine e te liges mund te ndodhe nje gje e tille. “Do te gjej patjeter mendimin tend te gabuar ndonese ti e ke korrigjuar me vone, je shume i kujdesshem per te mos e perseritur me”. Kjo s’ndodh kurre. Na pelqen e liga, na pelqen mallkimi, na pelqen e zeza. Nuk duam te shohim asgje te mire.

Ne shqiptareve na ndodh shpesh?

Per fat te keq na ndodh disa here, jo shpesh. Une jam kunder asaj qe e denojme veten te mallkuar. Abuzimi ne kete eshte nje burracakeri e jashtezakonshme. Kane abuzuar, jo vetem Qosja, kane abuzuar edhe te tjere, nje ish.zv Minister i Jashtem nje Pellumb Xhufi. E nxori ai me vrap, “historiani”. Jo, jo, te kete turp, historian. Historiani vajti e gjeti kete, por une kam njemije mendime te tjera korrigjuese te kesaj. Por jo, ajo u intereson, vetem e keqja, sepse ata jane nje klan qe i shfrytezojne keto.

Lidhur me keto sulme, shpesh e keni perdorur fjalen zili, cmire.

Ka shume, ka disa arsye, mund te jete edhe ajo. Nuk kam deshire te flas per keto me duket e padenje te flas per keto gjera.

A mendoni se fati i shqiptareve do te ishte me ndryshe sikur te ishim ne shumice te krishtere?

Ka disa teza qe e mbeshtesin kete. Nje populli nuk mund t’i kerkohet kurre ajo qe mund te ishte, te behen hamendje. Populli eshte ai qe eshte. Ne s’mund te behemi me te bukur se ç’jemi. Jemi ata qe jemi. Une nuk mendoj qe kjo ka qene nje fatkeqesi kaq e madhe. Ndoshta, me sa duket, perpara. Na ka penguar me ate qe per sa kohe Serbia e mbajti nen çizme Kosoven duke peshperitur jo shume haptazi por fshehurazi, keta jane islamike, keta jane te rrezikshem, per te pasur dore te lire nga Evropa per t’i rene, dhe te them te drejten ka pasur njefare suksesi. Tani kjo gje eshte e kapercyer, tashti Shqiperia po rehabilitohet, ne qofte se hyn ne Evrope. Pa myslimanet kombi shqiptar prishet, prandaj eshte absurde te kesh mendime kunder myslimaneve. S’mund te kete. Une jam shkrimtar, i kam te tere lexuesit e mi. Pse te them une qe pjesa me e madhe e popullit tim s’jane me shqiptare. Keto jane marrezira, vetem fantazirat me te keqija, me makabre mund t’i pjellin. Feja nuk eshte nje pengese, ne jemi ata qe jemi, nuk ka pse te zbukurojme veten, por as ta keqesojme. Do te hyjme ne Evrope keshtu siç jemi dhe nuk i kemi borxh askujt. Duke u marre me shkaqet pse eshte bere konvertimi, jam perpjekur te shoh anen e fisme te kesaj gjeje, sepse shume thuhet e bene shqiptaret per servilizem, e bene nga dhuna, per arsye karriere, per taksa. Keto te gjitha jane cilesi qe e rendojne ndergjegjen shqiptare. Ka diçka te vertete ne te gjitha, por eshte perqindje shume e vogel. Une mendoj qe nga arsyet madhore, ose arsye e madhe, e kam thene se paku qe nuk e ka permendur asnje historian shqiptar. Mendoj qe me kete konvertim jo per t’u hequr shqiptareve nje faj se nuk eshte ndonje faj, arsye kryesore ka qene problemi i armes, i mbajtjes se armes. Kush e njeh psikologjine evropiane dhe ballkanase, problemi i armes ka luajtur nje rol te madh per dinjitetin e njeriut. Nje popull i armatosur, shtepi qe ka arme eshte gjysme e lire. S’mund te jete kurre plotesisht i roberuar nje njeri qe ka arme jo ilegalisht, legalisht. Prandaj okupuesi otoman i vuri shqiptaret perpara nje dileme tragjike, do te mbash armen jep fene. Une jam i sigurt se mijera e mijera njerez kane kaluar net pa gjume per te zgjidhur kete dileme qe eshte dileme e paster tragjikisht: fene apo armen. Sepse je mesuar me arme e dorezon, por t’i dukesh i zhveshur, i pambrojtur, pa dinjitet dhe i turperuar dhe thote me mire po jap fene, ta mbaj armen. Arme do te thote dinjitet dhe prapa armes qendron ideja e lirise, nje vend i pushtuar, dhe e kane bere kete gje. Te tjeret e kane menduar: le armen, mbaj kryqin. Shqiptare jane te dy palet. Njelloj une vuaj perpara kesaj dileme te tmerrshme, ti dot nuk e di kujt t’i japesh te drejte. Une kete nuk e gjej dot. Prandaj e shfajesoj popullin shqiptar. Si mund te kem perçmim per myslimanizmin kur populli ka zgjedhur te ndahet ne dy rruge. Dhe sot ende nuk mund te them kush ka bere mire, kush ka bere keq, kur sa eshte po aq mire sa edhe keq. Ky eshte qendrimi i shkrimtarit ndaj popullit te vet. Ti del dhe kerkon biseden me Ramiz Aline. Nuk i intereson se njeri ka thene... eshte edhe tragjike edhe komike ne te njejten kohe.

Nje riciklim te ketij problemi, i kesaj dileme, ndoshta po e shohim tash kur Kosoves i premtohet pavaresia, por a do ta kete ushtrine e vete. A do mund te behet Kosova shtet i pavarur, pa ushtri?

Askush nuk ia ka mohuar ushtrine Kosoves, nuk do t’ia mohoje, absolutisht kurre. Mos e mendoni kete gje. Ne Kosove eshte bere siç e kam thene disa here, nje lufte per moralitet qe eshte gje e rralle ne historine e botes, e vetmja ndoshta. Morali evropian ketu u ve ne prove, nuk u be per vajguri, as per diamante e gjera te tjera, u be per moral. Tani Evropa hap nje epoke te re per shkak te shqiptareve dhe shqiptaret duhet ta kene per nder historine e tyre qe e shtyn kontinentin evropian drejt nje lufte te tille, te tipit te ri. Evropa, se nuk kam thene asnjehere vetem ajo, duke ndihmuar luften e popullit shqiptar, emancipoi vetveten. U ngrit nje qyteterim evropian ne nivel me te larte, eshte ne nderin e saj. Evropa nuk mund te shkele me mbi kete moralitet, nuk do te kthehet prapa. Prandaj populli shqiptar ne Kosove nuk do te humbase asgje, do t’i kete te gjitha, perfshire edhe armen qe thate ju.

Nuk do te kete me dilema te tilla, ose fene ne njeren ane, ose shtetin, Evropen?
Absolutisht.

14/11/2006