MESUESI I POLTRONIZMIT

INTERVISTA E AKADEMIK DR. REXHEP QOSES DHENE GAZETARIT TE GAZETES SHQIPTARE ERION TASE

Profesor, ju falemnderit që pranuat ftesën tonë për këtë intervistë. Keni patur një sërë aktivitetesh në Kosovë me rastin e 70-vjetorit tuaj. Ndërkohë në Tiranë keni qenë prezent vetëm me veprën tuaj dhe debatet, por jo personalisht. Ka një shpjegim kjo mungesë?

- Kisha një grip, me temperaturë, dhe kjo ishte arsyeja kryesore që të mos marr rrugë edhe pse kisha shumë dëshirë të jam në panairin e librit në Tiranë.

Cilat janë veprat tuaja të fundit mbi të cilat jeni duke punuar?

-Shpresoj që brenda këtij muaji e dorëzoj për botim një roman të ri.

Opinioni mbarëshqiptar ndoqi me vëmendje shtyrjen e përcaktimit të statusit final të Kosovës pas zgjedhjeve serbe. Ka patur deklarata të ndryshme nga liderët kosovarë në lidhje me këtë shtyrje. Disa madje edhe me një ton padurimi. Si mendoni se duhet të jetë reagimi kosovar pas këtyre deklaratave dhe cila do të jetë rruga për të arritur pavarësinë?

- Sipas mendimit tim ne vazhdojmë të bëjmë në vazhdimësi një gabim politik: flasim politikisht gjithnjë duke bërë propagandë. Politika e tillë propagandistike është politikë e kohës së luftës së ftohtë, e kohës kur në botë ekzistonin dy blloqe: blloku kapitalist dhe blloku komunist. Sot politika bëhet më qetë dhe mbështetet në radhë të parë në argumente. Politika është, natyrisht, edhe propagandë, por zyrtarët më të lartë nuk do të duhej të jenë bash propagandistë. Ne i kemi dëgjuar politikanët tanë duke thënë: nuk ka bisedime me Serbinë e, pastaj, u futën në këto bisedime; i kemi dëgjuar duke thënë se Kosova tashmë është e pavarur dhe ka mbetur vetëm të njihet kjo pavarësi e, pastaj, u detyruan të bëjnë betejë politike dhe diplomatike për këtë pavarësi edhe përmes bisedimeve me palën serbe; i kemi dëgjuar duke thënë se pavarësia e Kosovës është “e panegociueshme” e pastaj pranuan të bisedojnë për të edhe me Beogradin; i kemi dëgjuar duke thënë se bisedimet për statusin nuk mund të shtyhen përtej dhjetorit të vitit 2006 e, tani, u detyruan të pajtohen me shtyrjen e këtyre bisedimeve. Dhe, kështu, ata e sjellin veten në situatë që në vazhdimësi të bëjnë sot atë që e kanë mohuar dje. Kjo e komprometon autoritetin politik. Është një parim i gjithmonshëm që zotëron në politikën e mençur: fjalët duhet të jenë të buta, por puna e fortë. Ne e dimë se grupi ynë i bisedimeve për statusin e Kosovës, nuk mund të vendosë vetë për statusin. Kështu, në të vërtetë, ishte edhe në Rambuje. Është detyrë morale e politikanëve tanë që t’ia thonë popullit të vërtetën për bisedimet.
Shtyrja e afatit për caktimin e statusit të Kosovës nuk do marrë tragjikisht. Dy muaj, a tre muaj, a katër muaj më herët a më vonë – kjo nuk është e rëndësishme, e rëndësishme është përmbajtja e statusit, i rëndësishëm është vetë statusi. E cili do të jetë ky status? Mbas gjithë atyre që po thuhen e po shkruhen këto ditë nuk mund ta them me siguri të plotë se cili do të jetë ky status: pavarësi me sovranitet apo pavarësi e kushtëzuar. Unë nuk mund ta di çfarë vjege do t’i vënë faktorët ndërkombëtarë statusit të Kosovës që do të përcaktohet, sipas të gjitha gjasave, në muajt e parë të vitit të ardhshëm. Po unë e di një gjë: pavarësia e Kosovës ishte një proces historik; dhe ky proces do të përfundojë me pavarësi të plotë dhe sovrane sot e me bashkimin me Shqipërinë nesër. Proceset historike të pavarësimit të popujve, siç e ka dëshmuar historia, mund të pengohen një kohë, por kurrë nuk mund të ndalen.
Kosovën nuk e bëjnë të pavarur politikanët dhe intelektualët. Ata vetëm sa i nyjëtojnë (i artikulojnë) idetë që përfaqësojnë vullnetin e popullit. Edhe tani: Kosovën po e bën të pavarur populli shqiptar. Në qoftë se faktorët ndërkombëtarë do të marrin vendim që nuk e nënkupton pavarësinë e plotë, në Kosovë do të kemi lëvizje të madhe popullore, vullneti i së cilës nuk do të mund të pengohet.

Në Shqipëri dhe në Kosovë është përcjellë me shumë interes polemika mes jush dhe Ismail Kadaresë. Së fundi Kadare ka lëshuar akuza dhe fyerje ndaj jush, deklarata të cilat kanë sjellë edhe reagime në qarqet intelektuale kosovare. Si i vlerësoni këto deklarata?

- Fyerjet e Ismail Kadaresë më kanë sjellë humor shumë argëtues. Ministria e Kulturës, e Turizmit dhe e Sporteve e Shqipërisë dhe Ministria e Kulturës e Kosovës, dy ministri ekstremisht të partishme, e çuan Ismail Kadarenë në Mitrovicë për të bërë dhe për të thënë ato që bëri dhe që tha ai – serioze dhe komike. I përdorur gjithmonë prej padronëve politikë, ai u përdor edhe kësaj radhe. Për t’i bërë paraqitjet e tij sadopak të pranueshme pas botimit të librushkës Identiteti evropian i shqiptarëve, në të cilën ai e cenon dinjitetin e fesë e të qytetërimit islamik, dy ministritë deshëm t’ia fshijnë etiketën e racistit kundërislamik. Në sallën në të cilën iu dorëzua çmimi Kepi i Shpresës së Mirë, menjëherë pas shpinës së Ismail Kadaresë, regjisorët kishin ulur një klerik mysliman. Dhe, kleriku me veshjen e tij, do të duhej të ishte dëshmia se Ismail Kadare nuk është racist, si e quajtën intelektualët – gazetarë, publicistë, shkrimtarë në Tiranë dhe në Prishtinë. Gojëkëqinjtë thanë se regjisorët në fjalë për këtë qëllim e kërkuan edhe ndonjë klerik tjetër, me veshje tjetër, por nuk e gjetën. Ishte kjo një regji amatore si të gjitha regjitë e shtira.
Për Ismail Kadarenë, ndërkaq, kryesorja ishte se iu dha çmimi. Dhe, iu dha çmimi që quhej Kepi i Shpresës së Mirë. Dhe, ky çmim mban emrin e një poemthi që, siç shkruhet në librin Tito për Kosovën – Kosova për Titon, të botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës në vitin 1979, frymëzohej nga roli politik i Josip Broz Titos. Kepin e Shpresës së Mirë e ka shkruar një poet, i cili në një gjykim në vitin 1959 ishte paraqitur si dëshmitar kundër Adem Demaçit që po gjykohej si armik i Jugosllavisë. Ky poet, me rastin e burgimit të tretë të të njëjtit të dënuar më 1959, dhe të 17 të rinjve të tjerë, në vitin 1976, në cilësinë e kryeredaktorit të Televizionit të Prishtinës do të japë deklaratë,që do të lexohet në televizion e në radio e do të botohet në gazeta, në të cilën e përshëndet burgosjen e armiqve të popullit! Unë, natyrisht, nuk e them se ai poet ishte i lumtur, por e them se ishte i pikëlluar, pse në dy raste ishte ngritur kundër kolegut të vet, duke e quajtur armik ideologun e lirisë e të pavarësisë së Kosovës, por unë them se ato që ai ka bërë atëherë janë të mjafta që ta quajmë të papranueshëm çmimin me emrin e poemthit të tij. Po, çmimi që mban emrin e atij poemthi është edhe një nga idiotësitë politike lokaliste që bën Ministria e Kulturës e Kosovës!
Mund të jetë, ndërkaq, se çmimi në fjalë e gjeti laureatin përkatës. Në vitin 1988 a 1989, s’më kujtohet sigurt, kur shteti serb po i vazhdonte ekspeditat policore ndëshkimore nëpër Kosovë dhe kur rrugët e Kosovës laheshin me gjakun e të rinjëve tanë, Ismail Kadare do të shkojë në një takim letrar në qytetin e Serbisë, Bor, për të dëshmuar bashkim-vëllazërimin dhe, nuk e di, a për të marrë edhe ndonjë çmim letrar!
Kjo ishte pjesa solemne e paraqitjes së Ismail Kadaresë në Mitrovicë. Pas paraqitjes solemne vjen paraqitja e tij “intelektuale” në Prishtinë, në Bibliotekën Kombetare. Këtu, para shumë shkrimtarëve, profesorëve të Universitetit të Prishtinës, të universiteteve private, të akademikëve dhe të gazetarëve, kolegu im Ismail Kadare e quajti intelektualisht të arsyeshme dhe politikisht të domosdoshme të dërgojë kolegun e vet, Rexhep Qosjen, në psikiatri, si një i çmendur, tha ai me atë rast. Dhe, kjo diagnozë e tij, sado humoristike, do një sqarim më të gjatë.
Lexuesit që i lexojnë jetëshkrimet e krijuesve të ndryshëm evropianë, së paku të krijuesve më të njohur evropianë dhe lexuesit që e dinë se ekziston një shkencë që i thonë psikologjia e krijimtarisë, sigurisht, kanë mësuar se një varg shkrimtarësh prej Renesansës e këndej janë akuzuar për çmenduri, herët më të shpeshta prej zyrtarëve, prej mediokriteteve të krijimtarisë dhe prej salierëve të tyre! Bashkëkohësit e thonë se kur Dante kalonte rrugëve të Firencës, shërbëtorët e zyrtarëve dhe mediokritetet e letërsisë i thoshin njëri-tjetrit me zë të madh: shikojeni atë fytyrë të çmendur, posa ka dalë prej ferrit! Zhan Zhak Rusoit, të cilin po ashtu e kishin shpallur të çmendur , disa vepra ia kanë djegur në turrë të druve. Dostojevski është çuar në Siberi. Bajroni, i shpallur i çmendur dhe mëkatar i madh prej zyrtarëve dhe shërbëtorëve të pushtetit, është detyruar të braktisë Atdheun dhe ka vdekur në Greqi! Bodleri është nxjerrë në gjyq, kurse salierët janë kujdesur t’ia mbushin mendjen gjykatësit se vepra e tij Lulet e së Keqes është një vepër e pamoralshme e shkruar prej një të çmenduri! Mos të flas tani për një varg filozofësh (Suedenborgu e Niçe), shkrimtarësh (Helderlini, Rembo, Verleni, Edgar Allan Po), kompozitorësh (Mocarti, Betoveni, Berliozi), piktorësh (Goja, Tuluz Lotreku, Van Gogu) dhe shkencëtarësh (Njutoni), që janë shpallur “të marrë”, të denjë për çmendi, prej kolegëve dhe shërbëtorëve të zyrtarëve! Ismail Kadare më ka futur, vërtet, në shoqëri të jashtëzakonshme: në shoqëri të gjenive. Nuk e meritoj një shoqëri aq të përzgjedhur. Unë Ismail Kadarenë, megjithatë, nuk do ta radhisja mes tyre.

PSIHUSHKAT E VISHINSKIT

Po, të lëmë humanistët e të flasim për dhunëtarët. Prokurori i kohës së Stalinit, miku i Stalinit, Vishinski, kishte frymëzuar disa shkrimtarë dhe mjekë që të kërkojnë të hapen spitale psikiatrike, në të cilat do të vendoseshin kritikët e Stalinit, të politikës, të ideologjisë dhe të rendit shoqëror që ai po ndërtonte. Rusët do t’i quajnë këto spitale psihushka. Shëmbëllyeshëm shërbëtorëve të Stalinit, edhe shoku Ismail Kadare propozon që edhe mua të më vendosin në psihushkë: të më vendosin sepse, ja, paskam marrë guximin të kritikoj Ismail Kadarenë dhe padronin e tij, Sali Berishën. Asgjë e çuditshme! Ideologu afër dyzetvjeçar i realizmit socialist, në të vërtetë i ndryshorit (versionit) stalinist të realizmit socialist, Ismail Kadare, e përsëriti në Bibliotekën Kombëtare të Prishtinës një formulë staliniste, që në kokën e tij si shirit filmi ishte sjellë afër dyzet vjet dhe të cilën, kur e kur, ua kishte ngjitur në ballë disa kolegëve në Shqipërinë shtetërore.
Në Prishtinë, Ismail Kadare e shqiptoi edhe një margaritar tjetër “teorik” stalinist. Tha se filmi Kukumi, të cilin e pranoi se s’e kishte shikuar, arsyeshëm ishte “bojkotuar” prej shikuesve kosovarë sepse në të tragjedia e Kosovës ishte parë me sytë e njerëzve të sëmurë e të traumatizuar. Nuk është e rëndësishme pse një ditë para se ai ta shqiptonte këtë “margaritar politik”, në gazetat e Prishtinës u botua lajmi në të cilin thuhej se filmi KUKUMI ishte filmi më i shikuar në Kosovë në vitin në të cilin jemi. E rëndësishme është se ideologu afër dyzetvjeçar i realizmit socialist të ndryshorit stalinist, Ismail Kadare, vazhdon t’i gjykojë e t’i vlerësojë veprat artistike jo varësisht sa janë ato artistike, po varësisht sa janë politikisht dhe ideologjikisht të përshtatshme e kjo domethënë se ai vazhdon t’i gjykojë e t’i vlerësojë veprat artistike ashtu siç kishte mësuar në shkollën e mësuesit të tij të kryehershëm: të Zhdanovit!
Nuk është thënë kot se pasojat e komunizmit në shpirtin e mitizuesve të tij, do të zgjasin aq sa kishte zgjatur komunizmi!
Ç’është e vërteta, gjykimet e tilla dhe të tjera si këto të Ismail Kadaresë nuk janë pasojë vetëm e zhdanovizmit të patejkaluar në sjelljen e tij; ato janë pasojë edhe e levërdive të synuara në ringun tonë politik dhe kulturor dhe, sidomos, pasojë e dijes së tij tepër të varfër historike, filozofike, estetike, teorike. Si e tha një publicist në Prishtinë këto ditë: Ismail Kadare mund të jetë shumëçka po jo intelektual. Për të qenë intelektual duhet të jeshë më tepër se poet.

TOLERANCA DHE MOSPAJTIMI ME TË KËQIJAT

Pse foli kështu siç foli, moralisht dhe intelektualisht palejueshëm, Ismail Kadare në Tempullin e diturisë në Prishtinë? Mund të jetë se kishte harruar e mund të jetë se nuk kishte dëgjuar se ekziston një shkencë që i thonë psikologjia e krijimtarisë. Ata që janë marrë dhe që merren me këtë shkencë thonë se shëndetin psikik të njeriut, në këtë mes të krijuesit, e dëshmojnë dy faktorë: e para toleranca ndaj të ndryshmes, ndaj të ndryshmit (ndaj njeriut tjetër me ngjyrë tjetër, me fe tjetër, me prejardhje etnike tjetër, me kombësi tjetër, me bindje të tjera politike e ideologjike, artistike e teorike. Unë, Rexhep Qosja, i dua të gjithë popujt në këtë botë, të të gjitha ngjyrave, të të gjitha feve, të të gjitha kombësive. Unë, Rexhep Qosja, i dua të gjithë popujt dhe sa më të vegjël në numër të jenë, sa më të privuar të drejtash të jenë, sa më të shtypur të jenë, sa më të përvuajtur të jenë, sa më të përbuzur të jenë prej të fortëve dhe prej filistinëve të kësaj bote, aq më tepër i dua.
Unë, Rexhep Qosja, e dua shumë Amerikën dhe e dua, mbi të gjitha, pse është as shumëngjyrëshe, aq shumëfetare, aq shumë shumëkombëtare. Unë e dua Amerikën çfarë e kanë dashur dhe çfarë e kanë bërë Xhefersoni, Uashingtoni, Linkolni, Vudro Vilsoni, Kenedi, Klintoni: Amerikën liberale demokratike, prestigjit të së cilës në botë aq dëmin po ia sjell politika e Bushit të Ri.
Dëshmia e dytë e shëndetit psikik e kjo do të thotë e shëndetit moral intelektual të krijuesit – thonë autorët në fjalë – është reagimi mospajtues ndaj të këqijave në jetën shoqërore – politike, kombëtare, shoqërore, fetare e të tjera. Krejt vepra ime dhe krejt jeta ime prej se është bëtë jetë e një vetjeje publike është e përshkuar prej reagimeve mospajtuese ndaj të këqijave që janë shfaqur në jetën tonë shoqërore. Këtë e dëshmojnë prozat e mia, dramat e mia, monodramat e mia, publicistika ime. Këtë e dëshmojnë paraqitjet e mia të shumta publike prej se kam filluar të merrem me krijimtarinë.
Të gjitha këto që u lejova të them për jetën dhe për krijimtarinë time, fatkeqësisht, nuk mund të thuhen për Ismail Kadarenë.
Në disa nga veprat e tij shprehet mosdurim ndaj disa popujve, kurse në librushkën Identiteti evropian i shqiptarëve, shprehet mosdurim përbuzës, mosdurim recist ndaj fesë islame, ndaj kulturës dhe qytetërimit islam, sidomos, ndaj arabëve.
Një pjesë e madhe e krijimtarisë së Ismail Kadaresë në poezi, në prozë, në publicistikë, e shkruar në kohën e komunizmit, dëshmon pajtimin e tij të plotë me të këqijat politike, ideologjike, pushtetore të komunizmit. Për të qenë morali i tij intelektual edhe më katastrofal, një pjesë e madhe e shkrimeve të tij të kohës së komunizmit janë glorifikim, madje, mitizim i bazës politike dhe ideologjike të diktaturës: të luftës së klasave, të kultit të individit, të revolucionit socialist, të kolektivizmit, të internacionalizmit proletar, të urrejtjes së feve, të urrejtjes së kapitalizmit, të dënimit të letërsisë “dekadente” e të ideve e të vlerave të tjera të botës perëndimore. Ismail Kadare ishte mësuesi i poltronizmit në letërsinë, në kulturën, në politikën shqiptare. Te Ismail Kadare, etika intelektuale dhe humanizmi nuk takohen as në jetë, as në vepër! Fatkeqësisht.

Jeni shprehur në një intervistë të fundit për rolin e dyshimtë të Ismail Kadaresë në dënimin e shkrimtarëve apo edhe intelektualëve gjatë regjimit komunist. Ai replikoi se ju nuk kishit prova për këto akuza. A ekzistojnë dëshmi apo dokumente të tilla?

Në lidhje me rolin e Ismail Kadaresë në fatin e disa krijuesve a ndonjë vetje tjetër nuk kam thënë asgjë tjetër pos asaj që është thënë në disa libra tashmë të botuar, në disa polemika të disa krijuesve me Ismail Kadarenë tashmë të botuara, në disa emisione të televizioneve që tashmë kemi parë dhe në disa artikuj të lëshuar në internet gjatë vitit të fundit prej se ka filluar polemika mes tij dhe meje, që po zgjat ende. Nuk jam marrë me komentimin e atyre që janë thënë në ato libra, në ato polemika, në ato shkrime, në ato emisione. Jo. Unë s’jam marrë dhe s’merrem me vetjen private; unë jam marrë dhe merrem vetëm me vetjen publike të Ismail Kadaresë, me idetë dhe me qëndrimet e tij dhe ndikimin e tyre në krijimtarinë e në jetën tonë krijuese. Kam thënë vetëm kaq: po të kisha ditur se roli i Ismail Kadaresë në fatin e atyre vetjeve ishte siç po tregohet sot, unë do të qëndroja larg tij. Këtë e kam thënë dhe këtë po e përsëris, natyrisht me keqardhje pse është kështu.
Nuk ka dyshim se polemika mes Ismail Kadaresë dhe Rexhep Qosjes, e filluar prej Ismail Kadaresë, u ka dhënë mundësi shumë vetjeve në Shqipërinë shtetërore, në Kosovë dhe në Maqedoni, të thonë të vërtetën e tyre, mendimin e tyre, për çështjet e diskutuara. Por ajo u ka dhënë mundësi edhe disa vetjeve të tjera, sidomos nga radhët e njerëzve të politikës dhe të gazetarëve, që të përfitojnë sa mund të përfitohet qoftë edhe prej një polemike që s’ka të bëjë me ta, që të përfitojnë duke servilizuar djathtas e majtas, prej Prishtinës e Tiranës e deri - ata e dinë ku! Ju, ndoshta, nuk e dini se disa politikanë dhe disa gazetarë e kanë quajtur të arsyeshme të paraqiten tri herë në këtë polemikë pa qenë asnjëherë të përmendur as prej meje, as prej Ismail Kadaresë. Një ish gazetar i yni në moshë nga Nju Jorku njëherë është inkuadruar në polemikë pa mbajtur anën as të Ismail Kafaresë, as të Rexhep Qosjes; herën e dytë e të tretë, ndërkaq, mbasi i janë bërë vërejtjet prej bazës, është paraqitur me sulm të tërbuar ndaj meje! Një politikan nga Maqedonia është paraqitur me tri shkrime në këtë polemikë: herën e parë s’ka mbajtur anën e asnjërit polemist; herën e dytë është deklaruar kundër meje; herën e tretë, prapë kundër meje, por në rolin e edukatorit kombëtar! Mos të flas tani për ata që shkruajnë, që fyejnë, që urrejnë, që shkruajnë gënjeshtra, që gënjejne duke më akuzuar se gjoja s’kam shkruar për autorë për të cilët kam shkruar, duke gënjyer se gjoja nuk çmoj krijues që çmoj, duke gënjyer se gjoja nuk dua çka me mijëra faqe të shkruara kam dëshmuar se dua. Është kjo aradha regjimore së cilës iu ka caktuar për detyre që të punojë për Ismail Kadarenë pa zgjedhur fjalët dhe mjetet. Si në kohën e komunizmit!

MEKANIZMI QË I SHËRBEN ISMAIL KADARESË

E gjithë polemika ka dëshmuar se Ismail Kadare ishte një shkrimtar dhe një ish-anëtar i nomenklaturës komuniste, i cili kishte mekanizmin partiako-pushtetor, që shkilte kundërshtarët e tij. Kush e njeh sado pak jetën krijuese shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit të kaluar e di se Ismail Kadare shkilte mbi dinjitetin dhe mbi paqen e disa shkrimtarëve dhe intelektualëve si të ishin kufoma! E di mirë se shumë intelektualë nuk po e marrin fjalën në këtë polemikë sepse i frikësohen këtij mekanizmi: u frikësohen gënjeshtrave e ndotësive që prodhon ai! Polemika që ka filluar Ismail Kadare, natyrisht, për nevojat e tij, në të vërtetë fushata që po i prin ai kundër meje, dëshmon se një mekanizëm të tillë ai vazhdon ta ketë edhe tani. Ndryshimi mes mekanizmit që ai kishte dje dhe mekanizmit që ai vazhdon ta ketë sot, nuk qëndron në qëllimin, nuk qëndron aq as në mjetet, por në subjektin që do të donte të shtypte ky mekanizëm dhe në rezultatin përfundimtar që do të donte të arrinte. Kur e shqiptoj këtë fjali dua të them: e para, unë nuk jam njëri nga ata që mund ta përdhosë e ta shpartallojë Ismail Kadare. Jetëshkrimi im politik dhe vepra ime shkencore, letrare e publicistike janë një kafshatë tepër e madhe, të cilën nuk mund ta përbijë kurrë Ismail Kadare me tarafin e tij gazetaro-publicistiko-poetik me degët në Tiranë e në Prishtinë. E dyta, mekanizmi i tij, sado i fuqishëm, sado i përbërë prej anëtarësh të djeshëm dhe prej pasardhësve të tyre të sotëm është një mekanizëm tashmë i komprometuar. E dinë, e njohin, ia dinë qëllimet dhe ia dinë mjetet sidomos ata që ia kanë provuar goditjet! Kush këqyr mund të shohë se ky mekanizëm, me mbulesë partiako-politike, po e ndot jetën tonë kulturore. Dhe, e them: është në interesin e shkencës sonë letrare, së cilës pikërisht me shkrimet superlative për jetëshkrimin politik dhe krijimtarinë e Ismail Kadaresë në kohën e komunizmit po i shkaktohen çoroditje të shumanshme, falsifikime të shumta, është në interesin e letërsisë dhe të kulturës sonë të hulumtohet shkencërisht roli letrar, kulturor, teorik, ideologjik dhe politik i Ismail Kadaresë në kohën e diktaturës. Një vepër e tillë, mbi rolin katastrofal moral, teorik dhe ideologjik të Ismail Kadaresë në kohën e komunizmit, mbi identifikimin e tij me stalinizmin, ndoshta me titullin Ismail Kadare dhe ideologjia staliniste, një ditë do të shkruhet. Deri të mos shkruhet kjo vepër, shkenca jonë letrare do të jetë e sunduar, e gulshuar, e fyer prej gënjeshtrave e falsifikimeve që po prodhon mekanizmi i tij!

Jeni shprehur pro hapjes së dosjeve të komunizmit. A duhet të shtrihet kjo hapje dhe te dosjet e shkrimtarëve apo njerëzve të artit, duke patur parasysh dëmin që mund t’u sjellë kjo veprës së tyre. Këtu mund të sillet si shembull edhe rasti i rolit të Diana Çulit në recencën për poezitë e poetit Genc Leka të pushkatuar nga regjimi.

- Ndryshe prej atyre që mendojnë se duhet të bëhet përzgjedhje e dosjeve që do të hapeshin e kjo, sipas atyre që mendojnë kështu, do të thotë hapje e dosjeve vetëm e atyre që janë sot në jetën politike, unë mendoj se duhet të hapen të gjitha dosjet pavarësisht për kënd mund të jetë fjala. Dosjet nuk duhet të hapen në shërbim të qërimit të hesapeve mes politikanëve të sotëm. Dosjet duhet të hapen: e para, për të njohur edhe një anë që ende s’e njohim sigurt të të kaluarës sonë komuniste; e dyta, për arsye të të ashtuquajturit llustracion, të të ashtuquajturës katarzë, domethënë për arsye morale dhe, e treta, për arsye shkencore – për të sjellë të vërteta dhe për të mënjanuar gënjeshtra mga mendimi ynë i sotëm historik, shkencor. Domethënë: dosjet s’duhet të hapen për hakmarrje, por për etikë dhe për shkencë.
Dhe, të mos harrojmë: e vërteta për një vetje nuk mund të mësohet vetëm mbasi të hapet dosja për të, por mbasi të hapen dosjet e të gjitha vetjeve për të cilat janë mbajtur dosje. Nuk e thotë kot Hegeli: e vërteta gjendet vetëm në tërësinë.

Rezultatet e polemikës

Cilat mund të jenë dëmet e cilat mund të jenë frytet e kësaj polemike?

-Disa pjesëmarrës në këtë polemikë kanë thënë dhe po thonë, se ajo mund të shkaktojë ndasi mes Kosovës dhe Shqipërisë shtetërore. Se kjo është një drojë e demagogëve tregoi Çmimi Kepi i Shpresës së Mirë që iu dha Ismail Kadaresë në Prishtinë. Ministria e Kulturës e Kosovës, me pjesëtarët e mekanizmit që e përdor Ismail Kadareja, ia shpërblyen atij edhe racizmin kundërislamik qoftë edhe për të dëshmuar se sa shumë ata vihen në lëvizje nga mendimet e mia. Fushata kundër meje po i sjell e do t’i sjellë dobi Ismail Kadaresë. Kjo në të vërtetë është arsyeja pse e ka filluar polemikën. Salierët e mi po punojnë me duar, me këmbë e me para për të! Le të punojnë. Për mua do të punojë historia.
Frytet e kësaj polemike, ndërkaq, janë të ndryshme. Po i numëroj disa: 1. të vërtetat që deri tani janë bërë publike dhe të vërtetat që do të bëhen publike për jetën tonë letrare e kulturore në kohën e komunizmit: 2. ndikimi në vetëdijen për nevojën e rishikimit, rishpjegimit, riinterpretimit dhe, pashmangshëm, të rivlerësimit të veprave letrare, të periudhës letrare të gjysmës së dytë të shekullit të kaluar dhe të statusit që kanë krijues të ndryshëm në letërsinë e sotme shqipe. Është përmbysur një rend shoqëror, një ideologji, një teori, një politikë, që kushtëzonin kuptimin, shpjegimin dhe vlerësimin e veprave dhe përcaktonin statusin e krijuesve të tyre. Shkrimtari më i mbivlerësuar në letërsinë shqipe, Ismail Kadare, pashmangshëm do të ulet disa shkallë më poshtë. Përvoja e re teorike, historiko-letrare, në përgjithësi shkencore, që është në formim e sipër, do të bëjë të mundshme të shihet se sa shabllonike, bardhë-zi është një pjesë krijimtarisë e tij, se sa të politizuara janë proza dhe poezia e tij, sa e sa tradicionale, shpesh anakronike janë procedimet e tij krijuese, se sa larg përvojave moderne krijuese qëndronte ai! 3. pohimi i Ismail Kadaresë në Prishtinë se qëndrimi i tij (racizmi i tij) ndaj fesë myslimane ishte një gabim. Meqenëse ai i ndërron vendimet e veta shumë shpesh, nuk është e sigurtë se këtij pohimi do t’i përmbahet gjatë; 4. ndikimi i pashmangshëm që polemika do të ketë në gjykimet e politikanëve si ish-kryetari i Partisë Socialiste dhe kryetari i Partisë Demokratike të Shqipërisë, të cilët janë mësuar që, për nevoja të konjukturës politike, të shprehin fyerje ndaj fesë myslimane duke fyer ashtu edhe besimtarët myslimanë; 5. ndikimi i polemikës që sadopak të ndalen garat që po bëjnë feja katolike dhe feja myslimane në jetën tonë kombëtare dhe 6. ndikimi i mundshëm i polemikës në institucionet politike shqiptare në Shqipëri e në Kosovë për nxjerrjen e ligjit mbi fenë, në të cilin do të parashihej edhe parandalimi i racizmit fetar apo i çfarëdo racizmi tjetër në jetën tonë.

MBI DALLIMET DHE PËRBASHKËSINË

A ekziston një ndarje kulturore dhe botëkuptimesh mes Shqipërisë e Kosovës? Nesë po, cilat janë arsyet dhe çfarë duhet bërë të tejkalohet ky hendek?

- Ndarje kulturore mes Shqipërisë dhe Kosovës nuk ka, por ka disa dallime, gjithsesi, të kalueshme, të përkohshme, të kushtëzuara nga rrethana të ndryshme politike, ideologjike dhe teorike në të cilat është zhvilluar kultura shqiptare në Shqipëri dhe kultura shqiptare në Kosovë në kohën e komunizmit. Në gjykimet dhe në vlerësimet letrare dhe kulturore në Shqipëri ende janë më të pranishëm disa klishe t’i quajë teorikë, tipikë për komunizmin, kurse në Kosovë janë më të pranishëm disa klishe tipikë folklorikë. Në Shqipëri në gjykimet letrare e kulturore janë më të pranishme disa anime dialektore, kur e kur edhe fetare, kurse në Kosovë kohëve të fundit një krahinorizëm i quajtur kosovarizim; në Shqipëri gjykimet dhe vlerësimet për të kaluarën historiko-letrare ende në masë të madhe janë gjykime dhe vlerësime t’i quajë shtetërore, kurse në Kosovë janë gjykime dhe vlerësime, kryesisht, gjithëkombëtare. Të ashtuquajturat kierarki krijuese në Shqipëri të shpeshtën e herëve bëhen me emra vetëm nga Shqipëria, kurse në Kosovë pashmangshëm me emra të krejt hapësirës historike letrare e kulturore kombëtare. Kështu, për shembull, para një kohe lexova një artikull të një publicisti të dalluar nga Tirana, i cili fliste për nacionalizmin modern kombëtar dhe përmendte emra vetëm nga Shqipëria. E vërteta është se ideologjia e nacionalizmit shqiptar, e nacionalizmit modern kombëtar, pas Luftës së Dytë Botërore, i ka rrënjët në Kosovë. Ne, brezi im, jemi ndërtuesit e ideologjisë së nacionalizmit modern shqiptar në kohën e komunizmit. Dhe, kjo është e kuptueshme. Ne që jetonim në një shtet shumëkombësh, në të cilin zhvillohej nacionalizmi, dhe që jetonim në një shtet federativ prej të cilit Kosova ishte e pushtuar, ne pashmangshëm do të nxiteshim për të ndërtuar e për të shprehur nacionalizmin shumë më përpara dhe shumë më fuqishëm se vëllezërit tonë në Shqipëri, të cilët jetonin nën trysninë e internacionalizmit proletar. Kur unë, fjala vjen, i kisha shkruar mbi dymijë faqe për çështjen e Kosovës dhe çështjen shqiptare në përgjithësi, duke i vënë kështu bazat e nacionalizmit tonë modern, në Tiranë teksa do të fillojnë të shkruhen artikujt e parë për çështjen shqiptare.
E thash se këto dallime për të cilat pyetët ju janë të përkohshme. Lidhjet njerëzore, kulturore, ekonomike, politike, arsimore, sportive do ta bëjnë të veten dhe do t’i fshijnë ato dallime.
Do të jetojmë në një tërësi kulturore, dhe shpirtërore, në krijimin e së cilës rol të veçantë po luajnë botuesit shqiptarë, sidomos, botuesit e Tiranës, kultura, njerëzit e estradës muzikore, sporti, arsimi, shëndetësia dhe, pashmangshëm, e më pak politika dhe politikanët. Në krijimin e kësaj tërësie, në mënyrë të vet “kontribut” po japin edhe intrigantët e ndryshëm, duke çuar shpifje e gënjeshtra më shumë prej Prishtinës në Tiranë e duke sjellë më pak prej Tiranës në Prishtinë. Po, mirë, edhe shpifjet e gënjeshtrat janë pjesë e jetës.
Për herë të parë pas luftërave për ne tragjike ballkanike ne fillojmë të jetojmë si një tërësi, domethënë si një komb modern. Në këtë proces, përpos virtyteve do të shprehen edhe vese, që do të tejkalohen me rritën e cilësisë së përbashkësisë sonë.

Javët e fundit opinioni shqiptar është përfshirë nga debati rreth dyshtetësisë së akorduar nga qeveria greke për shqiptarët që deklarohen minoritarë. Ka pasur shumë zëra që e kanë cilësuar këtë si një veprim të padrejtë dhe të rrezikshëm. Çfarë mendoni rreth dyshtetësisë? Çfarë fshihet pas këtij vendimi të shtetit grek?

-Është për keqardhje, madje është për shqetësim, vendimi i qeverisë greke për t’ua njohur dyshtetësinë pjesëtarëve të pakicës greke në Shqipëri dhe shqiptarëve që deklarohen pakicë greke. Mund të thuhet kështu për dy arsye: e para mund të thuhet kështu për arsye se ky vendim na e sjell në mendje një kohë të shkuar, që kujtohet me dhembje dhe një politikë greke, prej së cilës do të duhej të ishte hequr dorë përgjithmonë: na e sjell në mendje politikën e qeverive greke që mbështetej në Megali idenë.
Ky vendim, sipas mendimit tim, është larghedhës dhe me pasoja, të cilat do të shprehen plotësisht dhe do të shihen qartë vetëm në të ardhmen. Së paku deri tani,duket se zyrtarët shqiptarë nuk po tregojnë gatishmëri ta çojnë mendjen tek ato pasoja, prandaj as të formulojnë qëndrimin përkatës ndaj atij vendimi. Arsyet për këtë do kërkuar në nevojat ende tepër të mëdha të shumë shqiptarëve për punë në botën e jashtme, në njërën anë, dhe në të ashtuquajturën politikën rajonale, e cila qeveritë tona shpesh i bën të gëlltisin edhe çka politikisht nuk do të duhej të gëlltitej!
Nuk ka dyshim se në vendimin e sipërtheksuar të qeverisë greke është e përmbajtur politika e greqizimit të shqiptarëve të cilët, për arsye ekonomike, fatkeqësisht, nuk ngurrojnë shumë të greqizohen formalisht sado, mund të besohet, jo edhe shpirtërisht. Dhe, si të greqizohen? Atdhetarizmi i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, në masë të madhe i ndërtuar edhe si rezistencë kulturore, politike dhe ideologjike ndaj politikës nacionaliste dhe shoviniste greke të shekullit XIX , që njëjtësonte kombësinë me fenë dhe bënte çmos për greqizimin e vëllezërve tanë ortodoksë, ishte dhe mbetej përcaktues i vetëdijes së gjithë shqiptarëve. E Rilindjen tonë, që do të sjellë krijimin e shtetit shqiptar, e kanë filluar pikërisht vëllezërit tonë ortodoksë.
Vendimi në fjalë i qeverisë greke nuk mund të quhet i pajtueshëm me parimet demokratike, as me praktikën e sotme politiko-shtetërore evropiane. Shteti grek do të donte të bënte ndaj Shqipërisë dhe ndaj shqiptarëve diçka që nuk do të donte ta bënin ndaj saj Shqipëria dhe shqiptarët apo asnjë shtet a popull tjetër. Sipas ligjit që qeveria greke ka miratuar në vitin 2004, “qytetari grek e humb nënshtetësinë kur me vullnetin e tij merr një nënshtetësi të huaj dhe kur merr shërbim shtetëror në shtet të huaj”. Me ç’të drejtë shteti grek i mëton Shqipërisë që të mbajë qëndrim tjetër ndaj qytetarëve të saj?!
E pakuptueshme!
Kolegë të mi në Tiranë kanë shkruar këto ditë gjerë e gjatë se ç’mënyra administrative dhe ç’mjete financiare përdoren në Greqi për ndërrimin e kombësisë së shqiptarëve të të tri feve. Vendimi i qeverisë greke për t’ua njohur dyshtetësinë pjesëtarëve të pakicës greke në Shqipëri dhe shqiptarëve që deklarohen pakicë greke në Shqipëri sikur është njëra nga këto mënyra që, përpos të tjerash, ka për qëllim të na bëjë të harrojmë çka nuk mund të harrohet: se ekziston çështja çame dhe se qeveria greke pashmangshëm do të shtrëngohet një ditë ta pranojë këtë çështje dhe zgjidhjen e saj të drejtë; se në Greqi ekzistojnë arvanitasit, të cilët do të duhej të njiheshin si pakicë kombëtare; se Greqia, pikërisht pse është shtet fqinjë, do të duhej të ishte shembull evropian në përmbushjen e të drejtave arsimore, kulturore e të tjera të emigracionit shqiptar.
Historia e 150 vjetëve të fundit aq sa ishte fatlume për grekët po aq ishte fatkeqe për shqiptarët. Për shkak të varfërisë së trashëguar, përpos të tjerash, edhe si pasojë e copëtimit në pesë shtete, shqiptarët edhe sot vazhdojnë të braktisin trojet e veta dhe të kërkojnë punë në vende të tjera. Prej kujt do të duhej të kërkojnë sot shqiptarët më shumë mirëkuptim për fatkeqësinë e tyre historike sesa prej Greqisë, e cila ishte njëra prej shkaktareve të kësaj fatkeqësie, por njëra prej shkaktareve të kësaj fatkeqësie ndaj traditave të së cilës shqiptarët gjithmonë kanë pasur adhurim. E duam Greqinë para së gjithash sepse ishte djepi i kulturës evropiane. Lidhjet mija vjeçare jetësore e shpirtërore, adhurimi ynë ndaj traditave të saj dhe fqinjësia do të duhej t’i obligonin grekët që të sillen me më shumë kujdes ndaj identitetit tonë ashtu siç do të duhej të na obligojnë edhe ne, shqiptarët, për të qenë fqinjë sa më të mirë ndaj tyre. Dhe, të mos harrohet ajo urtësia popullore që është e jona, por edhe e grekëve: fqinji i mirë derë e xhenetit.

Po flitet gjithnjë e më tepër për luftën ndaj korrupsionit në Shqipëri dhe në Kosovë. Kjo po shihet prej ndërkombëtarëve edhe si një pengesë që e bën gjithnjë e më të largët integrimin evropian të Shqiptarëve apo pavarësinë sovrane të Kosovës. Mendoni se korrupsioni është një problem shqetësues, që po dëmton shqiptarët. A duhet të themi se korrupsioni është tashmë një e keqe e pashmangshme e jona?

-Korrupsioni është një e keqe e madhe me pasoja kombëtare dhe ndërkombëtare për ne. Korrupsioni është një e keqe tepër e shëmtuar, tepër e pamoralshme kundërdemokratike dhe atje ku lulëzon demokracia mbetet një procedurë e thjeshtë dhe e shtirë. Ç’i duhet popullit procedura demokratike kur zyrtarët shkelin si në baltë në djersët e tij, kur e fyejnë dhe e nëpërkëmbin duke vjedhur e plaçkitur pasurinë e krijuar me mundin e tij!
Korrupsioni është një e keqe që njëkohësisht e shëmton pamjen tonë në botë, që u krijon përfytyrime të shëmtuara të tjerëve për ne, për veçantitë tona kulturore, morale dhe politike. Bota e pakorruptuar, bota e kulturuar, bota e shëndoshë është e kuptueshme që të kujdeset t’i mbajë sa më larg të korruptuarit. Pse do të na dëshironte ne Bashkimi Evropian në radhët e veta?
Për ta përshtrirë korrupsionin edhe atje? Për ta përshtrirë çmoralizimin politik edhe në Evropën e Bashkuar? Jo. Do të na e mbajnë gjatë, derisa të mos shërohemi, litarin e korrupsionit në qafë.
Ju thoni se po flitet gjithnjë e më tepër për luftën ndaj korrupsionit në Shqipëri dhe në Kosovë. Mirë e thënë: po flitet? Dhe, vetëm po flitet? Po flitet kundër korrupsionit e korrupsioni po përshtrihet, po thellohet dhe po legalizohet! Qeveria e Shqipërisë po e lufton korrupsionin me britma! Dhe, me kërcënime, duke përdorur, madje, edhe terminologji tipike komuniste: dorën e hekurt të ligjit!
Gishti tregues i drejtohet këtij apo atij, u drejtohet këtyre apo atyre, por asnjëri nga zyrtarët, asnjëri nga të korruptuarit nuk nxirret në gjyq dhe nuk futet në burg.
Në Shqipëri, e thotë kryeministri, ka korrupsion të madh, por nuk paska të korruptuar!
Në Kosovë, ndërkaq, po nxjerrin prej punës ndonjë mjek, po nxjerrin prej punës ndonjë mjek që paska kërkuar apo paska marrë prej pacientit të tij 75, apo 130 apo 300 euro. Por prej kabineteve të tyre luksoze nuk po dëbohen, në gjyq nuk po nxirren dhe në burg nuk po futen grosistët e korrupsionit.
Pse? Sepse ata që do t’i nxirrnin në gjyq dhe ata që do t’i burgosnin frikësohen prej tyre: prej atyre që do të thoshin për ta.
Domethënë: në Shqipëri e në Kosovë flitet për luftë ndaj korrupsionit por kjo luftë nuk po bëhet, sepse nuk ka kush ta bëjë. Sepse në Shqipëri dhe në Kosovë nuk ekziston shteti i së drejtës. Po të ekzistonte shteti i së drejtës, në Kosovë nuk do të miratohej ligji që u miratua këto ditë me të cilën jo vetëm legalizohet po edhe shpërblehet korrupsioni i ish-presidencës së Kosovës!
Lufta kundër korrupsionit nuk bëhet me fjalë, me retorikë. Ashtu, me fjalë, me britma, në stilin e kryeministrit të Shqipërisë, korrupsioni në kushtet tona vetëm sa maskohet. Pedagogjia foljore bën sadopak punë vetëm në vendet më të zhvilluara dhe me kulturë politike. Korrupsioni luftohet me ligj. E shembuj të luftës së suksesshme të korrupsionit me ligj kemi mjaft në Evropë. T’i lëmë britmat, t’i lëmë hallakamat kundër korrupsionit, t’i lëmë mashtrimet e popullit me retorikë demagogjike dhe të miratojmë e të zbatojmë ligje kundër korrupsionit siç kanë bënë vendet evropiane. Të bëjmë çka bëjnë këto vende dhe nuk do të kemi më nevojë për britma kundër korrupsionit. Për ta luftuar, vërtet, korrupsionin ai ligj do të duhej të përmbante çka përmbajnë ligjet evropiane kundër korrupsionit:
e para, konfiskimin e pasurisë së krijuar me korrupsion;
e dyta, nxjerrjen në gjyq dhe, rrjedhimisht, burgosjen e të korruptuarve;
e treta, dëmshpërblimin nga shteti për të dëmtuarit nga zyrtarët e korruptuar dhe nga të tjerët që merren me korrupsion;
e katërta, ndalimin e marrjes së dhuratave për shërbimet që u bëhen qytetarëve nga administrata, nga zyrtarët e ndryshëm dhe nga shërbime të tjera profesionale;
e pesta, ndalimin e lobimit për partitë;
e gjashta, regjistrimin e pasurisë së zyrtarëve në nisje dhe në mbarim të mandatit.
E të tjera. E të tjera.
Po, si duken punët sot, kuvendet e Shqipërisë e të Kosovës, ligje të tilla nuk do të miratojnë edhe një kohë – derisa të mos pasurohen zyrtarët! Pse t’i shuajnë burimet e pasurimit? Pse t’ia shkurtojnë këmbët vetes?
Po, megjithatë, të smos harrojnë: korrupsioni dhe luksi që kanë përfshirë veprimtarinë shtetërore, administrative, partiake dhe politike në jetën shqiptare sot nuk mund të kalojnë pa pasoja në jetën dhe në disponimin e popullit shqiptar. Korrupsioni dhe luksi në të vërtetë po frymëzojnë pakënaqësinë, pezmin e popullit, në mënyrë të veçantë të pjesës së tij më të varfër. Dhe, ky pezëm pashmangshëm një ditë mund të shpërthejë. Mjerë ata që do të gjenden para turrit të tij!

Prishtinë, 15.11.2006 intervistoi: Erion TASE