Ju mund te kerkoni materialet tjera nga Rexhep Qosja ne AlbaNurGoogle!

MESUESI I POLTRONIZMIT

INTERVISTA E AKADEMIK DR. REXHEP QOSES DHENE GAZETARIT TE GAZETES SHQIPTARE ERION TASE

Profesor, ju falemnderit qe pranuat ftesen tone per kete interviste. Keni patur nje sere aktivitetesh ne Kosove me rastin e 70-vjetorit tuaj. Nderkohe ne Tirane keni qene prezent vetem me vepren tuaj dhe debatet, por jo personalisht. Ka nje shpjegim kjo mungese?

- Kisha nje grip, me temperature, dhe kjo ishte arsyeja kryesore qe te mos marr rruge edhe pse kisha shume deshire te jam ne panairin e librit ne Tirane.

Cilat jane veprat tuaja te fundit mbi te cilat jeni duke punuar?

-Shpresoj qe brenda ketij muaji e dorezoj per botim nje roman te ri.

Opinioni mbareshqiptar ndoqi me vemendje shtyrjen e percaktimit te statusit final te Kosoves pas zgjedhjeve serbe. Ka patur deklarata te ndryshme nga lideret kosovare ne lidhje me kete shtyrje. Disa madje edhe me nje ton padurimi. Si mendoni se duhet te jete reagimi kosovar pas ketyre deklaratave dhe cila do te jete rruga per te arritur pavaresine?

- Sipas mendimit tim ne vazhdojme te bejme ne vazhdimesi nje gabim politik: flasim politikisht gjithnje duke bere propagande. Politika e tille propagandistike eshte politike e kohes se luftes se ftohte, e kohes kur ne bote ekzistonin dy blloqe: blloku kapitalist dhe blloku komunist. Sot politika behet me qete dhe mbeshtetet ne radhe te pare ne argumente. Politika eshte, natyrisht, edhe propagande, por zyrtaret me te larte nuk do te duhej te jene bash propagandiste. Ne i kemi degjuar politikanet tane duke thene: nuk ka bisedime me Serbine e, pastaj, u futen ne keto bisedime; i kemi degjuar duke thene se Kosova tashme eshte e pavarur dhe ka mbetur vetem te njihet kjo pavaresi e, pastaj, u detyruan te bejne beteje politike dhe diplomatike per kete pavaresi edhe permes bisedimeve me palen serbe; i kemi degjuar duke thene se pavaresia e Kosoves eshte “e panegociueshme” e pastaj pranuan te bisedojne per te edhe me Beogradin; i kemi degjuar duke thene se bisedimet per statusin nuk mund te shtyhen pertej dhjetorit te vitit 2006 e, tani, u detyruan te pajtohen me shtyrjen e ketyre bisedimeve. Dhe, keshtu, ata e sjellin veten ne situate qe ne vazhdimesi te bejne sot ate qe e kane mohuar dje. Kjo e komprometon autoritetin politik. eshte nje parim i gjithmonshem qe zoteron ne politiken e mençur: fjalet duhet te jene te buta, por puna e forte. Ne e dime se grupi yne i bisedimeve per statusin e Kosoves, nuk mund te vendose vete per statusin. Keshtu, ne te vertete, ishte edhe ne Rambuje. eshte detyre morale e politikaneve tane qe t’ia thone popullit te verteten per bisedimet.
Shtyrja e afatit per caktimin e statusit te Kosoves nuk do marre tragjikisht. Dy muaj, a tre muaj, a kater muaj me heret a me vone – kjo nuk eshte e rendesishme, e rendesishme eshte permbajtja e statusit, i rendesishem eshte vete statusi. E cili do te jete ky status? Mbas gjithe atyre qe po thuhen e po shkruhen keto dite nuk mund ta them me siguri te plote se cili do te jete ky status: pavaresi me sovranitet apo pavaresi e kushtezuar. Une nuk mund ta di çfare vjege do t’i vene faktoret nderkombetare statusit te Kosoves qe do te percaktohet, sipas te gjitha gjasave, ne muajt e pare te vitit te ardhshem. Po une e di nje gje: pavaresia e Kosoves ishte nje proces historik; dhe ky proces do te perfundoje me pavaresi te plote dhe sovrane sot e me bashkimin me Shqiperine neser. Proceset historike te pavaresimit te popujve, siç e ka deshmuar historia, mund te pengohen nje kohe, por kurre nuk mund te ndalen.
Kosoven nuk e bejne te pavarur politikanet dhe intelektualet. Ata vetem sa i nyjetojne (i artikulojne) idete qe perfaqesojne vullnetin e popullit. Edhe tani: Kosoven po e ben te pavarur populli shqiptar. Ne qofte se faktoret nderkombetare do te marrin vendim qe nuk e nenkupton pavaresine e plote, ne Kosove do te kemi levizje te madhe popullore, vullneti i se ciles nuk do te mund te pengohet.

Ne Shqiperi dhe ne Kosove eshte percjelle me shume interes polemika mes jush dhe Ismail Kadarese. Se fundi Kadare ka leshuar akuza dhe fyerje ndaj jush, deklarata te cilat kane sjelle edhe reagime ne qarqet intelektuale kosovare. Si i vleresoni keto deklarata?

- Fyerjet e Ismail Kadarese me kane sjelle humor shume argetues. Ministria e Kultures, e Turizmit dhe e Sporteve e Shqiperise dhe Ministria e Kultures e Kosoves, dy ministri ekstremisht te partishme, e çuan Ismail Kadarene ne Mitrovice per te bere dhe per te thene ato qe beri dhe qe tha ai – serioze dhe komike. I perdorur gjithmone prej padroneve politike, ai u perdor edhe kesaj radhe. Per t’i bere paraqitjet e tij sadopak te pranueshme pas botimit te librushkes Identiteti evropian i shqiptareve, ne te cilen ai e cenon dinjitetin e fese e te qyteterimit islamik, dy ministrite deshem t’ia fshijne etiketen e racistit kunderislamik. Ne sallen ne te cilen iu dorezua çmimi Kepi i Shpreses se Mire, menjehere pas shpines se Ismail Kadarese, regjisoret kishin ulur nje klerik mysliman. Dhe, kleriku me veshjen e tij, do te duhej te ishte deshmia se Ismail Kadare nuk eshte racist, si e quajten intelektualet – gazetare, publiciste, shkrimtare ne Tirane dhe ne Prishtine. Gojekeqinjte thane se regjisoret ne fjale per kete qellim e kerkuan edhe ndonje klerik tjeter, me veshje tjeter, por nuk e gjeten. Ishte kjo nje regji amatore si te gjitha regjite e shtira.

Per Ismail Kadarene, nderkaq, kryesorja ishte se iu dha çmimi. Dhe, iu dha çmimi qe quhej Kepi i Shpreses se Mire. Dhe, ky çmim mban emrin e nje poemthi qe, siç shkruhet ne librin Tito per Kosoven – Kosova per Titon, te botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosoves ne vitin 1979, frymezohej nga roli politik i Josip Broz Titos. Kepin e Shpreses se Mire e ka shkruar nje poet, i cili ne nje gjykim ne vitin 1959 ishte paraqitur si deshmitar kunder Adem Demaçit qe po gjykohej si armik i Jugosllavise. Ky poet, me rastin e burgimit te trete te te njejtit te denuar me 1959, dhe te 17 te rinjve te tjere, ne vitin 1976, ne cilesine e kryeredaktorit te Televizionit te Prishtines do te jape deklarate,qe do te lexohet ne televizion e ne radio e do te botohet ne gazeta, ne te cilen e pershendet burgosjen e armiqve te popullit! Une, natyrisht, nuk e them se ai poet ishte i lumtur, por e them se ishte i pikelluar, pse ne dy raste ishte ngritur kunder kolegut te vet, duke e quajtur armik ideologun e lirise e te pavaresise se Kosoves, por une them se ato qe ai ka bere atehere jane te mjafta qe ta quajme te papranueshem çmimin me emrin e poemthit te tij. Po, çmimi qe mban emrin e atij poemthi eshte edhe nje nga idiotesite politike lokaliste qe ben Ministria e Kultures e Kosoves!

Mund te jete, nderkaq, se çmimi ne fjale e gjeti laureatin perkates. Ne vitin 1988 a 1989, s’me kujtohet sigurt, kur shteti serb po i vazhdonte ekspeditat policore ndeshkimore neper Kosove dhe kur rruget e Kosoves laheshin me gjakun e te rinjeve tane, Ismail Kadare do te shkoje ne nje takim letrar ne qytetin e Serbise, Bor, per te deshmuar bashkim-vellazerimin dhe, nuk e di, a per te marre edhe ndonje çmim letrar!
Kjo ishte pjesa solemne e paraqitjes se Ismail Kadarese ne Mitrovice. Pas paraqitjes solemne vjen paraqitja e tij “intelektuale” ne Prishtine, ne Biblioteken Kombetare. Ketu, para shume shkrimtareve, profesoreve te Universitetit te Prishtines, te universiteteve private, te akademikeve dhe te gazetareve, kolegu im Ismail Kadare e quajti intelektualisht te arsyeshme dhe politikisht te domosdoshme te dergoje kolegun e vet, Rexhep Qosjen, ne psikiatri, si nje i çmendur, tha ai me ate rast. Dhe, kjo diagnoze e tij, sado humoristike, do nje sqarim me te gjate.

Lexuesit qe i lexojne jeteshkrimet e krijuesve te ndryshem evropiane, se paku te krijuesve me te njohur evropiane dhe lexuesit qe e dine se ekziston nje shkence qe i thone psikologjia e krijimtarise, sigurisht, kane mesuar se nje varg shkrimtaresh prej Renesanses e kendej jane akuzuar per çmenduri, heret me te shpeshta prej zyrtareve, prej mediokriteteve te krijimtarise dhe prej saliereve te tyre! Bashkekohesit e thone se kur Dante kalonte rrugeve te Firences, sherbetoret e zyrtareve dhe mediokritetet e letersise i thoshin njeri-tjetrit me ze te madh: shikojeni ate fytyre te çmendur, posa ka dale prej ferrit! Zhan Zhak Rusoit, te cilin po ashtu e kishin shpallur te çmendur , disa vepra ia kane djegur ne turre te druve. Dostojevski eshte çuar ne Siberi. Bajroni, i shpallur i çmendur dhe mekatar i madh prej zyrtareve dhe sherbetoreve te pushtetit, eshte detyruar te braktise Atdheun dhe ka vdekur ne Greqi! Bodleri eshte nxjerre ne gjyq, kurse salieret jane kujdesur t’ia mbushin mendjen gjykatesit se vepra e tij Lulet e se Keqes eshte nje veper e pamoralshme e shkruar prej nje te çmenduri! Mos te flas tani per nje varg filozofesh (Suedenborgu e Niçe), shkrimtaresh (Helderlini, Rembo, Verleni, Edgar Allan Po), kompozitoresh (Mocarti, Betoveni, Berliozi), piktoresh (Goja, Tuluz Lotreku, Van Gogu) dhe shkencetaresh (Njutoni), qe jane shpallur “te marre”, te denje per çmendi, prej kolegeve dhe sherbetoreve te zyrtareve! Ismail Kadare me ka futur, vertet, ne shoqeri te jashtezakonshme: ne shoqeri te gjenive. Nuk e meritoj nje shoqeri aq te perzgjedhur. Une Ismail Kadarene, megjithate, nuk do ta radhisja mes tyre.

PSIHUSHKAT E VISHINSKIT

Po, te leme humanistet e te flasim per dhunetaret. Prokurori i kohes se Stalinit, miku i Stalinit, Vishinski, kishte frymezuar disa shkrimtare dhe mjeke qe te kerkojne te hapen spitale psikiatrike, ne te cilat do te vendoseshin kritiket e Stalinit, te politikes, te ideologjise dhe te rendit shoqeror qe ai po ndertonte. Ruset do t’i quajne keto spitale psihushka. Shembellyeshem sherbetoreve te Stalinit, edhe shoku Ismail Kadare propozon qe edhe mua te me vendosin ne psihushke: te me vendosin sepse, ja, paskam marre guximin te kritikoj Ismail Kadarene dhe padronin e tij, Sali Berishen. Asgje e çuditshme! Ideologu afer dyzetvjeçar i realizmit socialist, ne te vertete i ndryshorit (versionit) stalinist te realizmit socialist, Ismail Kadare, e perseriti ne Biblioteken Kombetare te Prishtines nje formule staliniste, qe ne koken e tij si shirit filmi ishte sjelle afer dyzet vjet dhe te cilen, kur e kur, ua kishte ngjitur ne balle disa kolegeve ne Shqiperine shteterore.

Ne Prishtine, Ismail Kadare e shqiptoi edhe nje margaritar tjeter “teorik” stalinist. Tha se filmi Kukumi, te cilin e pranoi se s’e kishte shikuar, arsyeshem ishte “bojkotuar” prej shikuesve kosovare sepse ne te tragjedia e Kosoves ishte pare me syte e njerezve te semure e te traumatizuar. Nuk eshte e rendesishme pse nje dite para se ai ta shqiptonte kete “margaritar politik”, ne gazetat e Prishtines u botua lajmi ne te cilin thuhej se filmi KUKUMI ishte filmi me i shikuar ne Kosove ne vitin ne te cilin jemi. E rendesishme eshte se ideologu afer dyzetvjeçar i realizmit socialist te ndryshorit stalinist, Ismail Kadare, vazhdon t’i gjykoje e t’i vleresoje veprat artistike jo varesisht sa jane ato artistike, po varesisht sa jane politikisht dhe ideologjikisht te pershtatshme e kjo domethene se ai vazhdon t’i gjykoje e t’i vleresoje veprat artistike ashtu siç kishte mesuar ne shkollen e mesuesit te tij te kryehershem: te Zhdanovit!

Nuk eshte thene kot se pasojat e komunizmit ne shpirtin e mitizuesve te tij, do te zgjasin aq sa kishte zgjatur komunizmi!

ǒeshte e verteta, gjykimet e tilla dhe te tjera si keto te Ismail Kadarese nuk jane pasoje vetem e zhdanovizmit te patejkaluar ne sjelljen e tij; ato jane pasoje edhe e leverdive te synuara ne ringun tone politik dhe kulturor dhe, sidomos, pasoje e dijes se tij teper te varfer historike, filozofike, estetike, teorike. Si e tha nje publicist ne Prishtine keto dite: Ismail Kadare mund te jete shumeçka po jo intelektual. Per te qene intelektual duhet te jeshe me teper se poet.

TOLERANCA DHE MOSPAJTIMI ME Te KeQIJAT

Pse foli keshtu siç foli, moralisht dhe intelektualisht palejueshem, Ismail Kadare ne Tempullin e diturise ne Prishtine? Mund te jete se kishte harruar e mund te jete se nuk kishte degjuar se ekziston nje shkence qe i thone psikologjia e krijimtarise. Ata qe jane marre dhe qe merren me kete shkence thone se shendetin psikik te njeriut, ne kete mes te krijuesit, e deshmojne dy faktore: e para toleranca ndaj te ndryshmes, ndaj te ndryshmit (ndaj njeriut tjeter me ngjyre tjeter, me fe tjeter, me prejardhje etnike tjeter, me kombesi tjeter, me bindje te tjera politike e ideologjike, artistike e teorike. Une, Rexhep Qosja, i dua te gjithe popujt ne kete bote, te te gjitha ngjyrave, te te gjitha feve, te te gjitha kombesive. Une, Rexhep Qosja, i dua te gjithe popujt dhe sa me te vegjel ne numer te jene, sa me te privuar te drejtash te jene, sa me te shtypur te jene, sa me te pervuajtur te jene, sa me te perbuzur te jene prej te forteve dhe prej filistineve te kesaj bote, aq me teper i dua.

Une, Rexhep Qosja, e dua shume Ameriken dhe e dua, mbi te gjitha, pse eshte as shumengjyreshe, aq shumefetare, aq shume shumekombetare. Une e dua Ameriken çfare e kane dashur dhe çfare e kane bere Xhefersoni, Uashingtoni, Linkolni, Vudro Vilsoni, Kenedi, Klintoni: Ameriken liberale demokratike, prestigjit te se ciles ne bote aq demin po ia sjell politika e Bushit te Ri.

Deshmia e dyte e shendetit psikik e kjo do te thote e shendetit moral intelektual te krijuesit – thone autoret ne fjale – eshte reagimi mospajtues ndaj te keqijave ne jeten shoqerore – politike, kombetare, shoqerore, fetare e te tjera. Krejt vepra ime dhe krejt jeta ime prej se eshte bete jete e nje vetjeje publike eshte e pershkuar prej reagimeve mospajtuese ndaj te keqijave qe jane shfaqur ne jeten tone shoqerore. Kete e deshmojne prozat e mia, dramat e mia, monodramat e mia, publicistika ime. Kete e deshmojne paraqitjet e mia te shumta publike prej se kam filluar te merrem me krijimtarine.

Te gjitha keto qe u lejova te them per jeten dhe per krijimtarine time, fatkeqesisht, nuk mund te thuhen per Ismail Kadarene.

Ne disa nga veprat e tij shprehet mosdurim ndaj disa popujve, kurse ne librushken Identiteti evropian i shqiptareve, shprehet mosdurim perbuzes, mosdurim recist ndaj fese islame, ndaj kultures dhe qyteterimit islam, sidomos, ndaj arabeve.

Nje pjese e madhe e krijimtarise se Ismail Kadarese ne poezi, ne proze, ne publicistike, e shkruar ne kohen e komunizmit, deshmon pajtimin e tij te plote me te keqijat politike, ideologjike, pushtetore te komunizmit. Per te qene morali i tij intelektual edhe me katastrofal, nje pjese e madhe e shkrimeve te tij te kohes se komunizmit jane glorifikim, madje, mitizim i bazes politike dhe ideologjike te diktatures: te luftes se klasave, te kultit te individit, te revolucionit socialist, te kolektivizmit, te internacionalizmit proletar, te urrejtjes se feve, te urrejtjes se kapitalizmit, te denimit te letersise “dekadente” e te ideve e te vlerave te tjera te botes perendimore. Ismail Kadare ishte mesuesi i poltronizmit ne letersine, ne kulturen, ne politiken shqiptare. Te Ismail Kadare, etika intelektuale dhe humanizmi nuk takohen as ne jete, as ne veper! Fatkeqesisht.

Jeni shprehur ne nje interviste te fundit per rolin e dyshimte te Ismail Kadarese ne denimin e shkrimtareve apo edhe intelektualeve gjate regjimit komunist. Ai replikoi se ju nuk kishit prova per keto akuza. A ekzistojne deshmi apo dokumente te tilla?

Ne lidhje me rolin e Ismail Kadarese ne fatin e disa krijuesve a ndonje vetje tjeter nuk kam thene asgje tjeter pos asaj qe eshte thene ne disa libra tashme te botuar, ne disa polemika te disa krijuesve me Ismail Kadarene tashme te botuara, ne disa emisione te televizioneve qe tashme kemi pare dhe ne disa artikuj te leshuar ne internet gjate vitit te fundit prej se ka filluar polemika mes tij dhe meje, qe po zgjat ende. Nuk jam marre me komentimin e atyre qe jane thene ne ato libra, ne ato polemika, ne ato shkrime, ne ato emisione. Jo. Une s’jam marre dhe s’merrem me vetjen private; une jam marre dhe merrem vetem me vetjen publike te Ismail Kadarese, me idete dhe me qendrimet e tij dhe ndikimin e tyre ne krijimtarine e ne jeten tone krijuese. Kam thene vetem kaq: po te kisha ditur se roli i Ismail Kadarese ne fatin e atyre vetjeve ishte siç po tregohet sot, une do te qendroja larg tij. Kete e kam thene dhe kete po e perseris, natyrisht me keqardhje pse eshte keshtu.

Nuk ka dyshim se polemika mes Ismail Kadarese dhe Rexhep Qosjes, e filluar prej Ismail Kadarese, u ka dhene mundesi shume vetjeve ne Shqiperine shteterore, ne Kosove dhe ne Maqedoni, te thone te verteten e tyre, mendimin e tyre, per çeshtjet e diskutuara. Por ajo u ka dhene mundesi edhe disa vetjeve te tjera, sidomos nga radhet e njerezve te politikes dhe te gazetareve, qe te perfitojne sa mund te perfitohet qofte edhe prej nje polemike qe s’ka te beje me ta, qe te perfitojne duke servilizuar djathtas e majtas, prej Prishtines e Tiranes e deri - ata e dine ku! Ju, ndoshta, nuk e dini se disa politikane dhe disa gazetare e kane quajtur te arsyeshme te paraqiten tri here ne kete polemike pa qene asnjehere te permendur as prej meje, as prej Ismail Kadarese. Nje ish gazetar i yni ne moshe nga Nju Jorku njehere eshte inkuadruar ne polemike pa mbajtur anen as te Ismail Kafarese, as te Rexhep Qosjes; heren e dyte e te trete, nderkaq, mbasi i jane bere verejtjet prej bazes, eshte paraqitur me sulm te terbuar ndaj meje! Nje politikan nga Maqedonia eshte paraqitur me tri shkrime ne kete polemike: heren e pare s’ka mbajtur anen e asnjerit polemist; heren e dyte eshte deklaruar kunder meje; heren e trete, prape kunder meje, por ne rolin e edukatorit kombetar! Mos te flas tani per ata qe shkruajne, qe fyejne, qe urrejne, qe shkruajne genjeshtra, qe genjejne duke me akuzuar se gjoja s’kam shkruar per autore per te cilet kam shkruar, duke genjyer se gjoja nuk çmoj krijues qe çmoj, duke genjyer se gjoja nuk dua çka me mijera faqe te shkruara kam deshmuar se dua. eshte kjo aradha regjimore se ciles iu ka caktuar per detyre qe te punoje per Ismail Kadarene pa zgjedhur fjalet dhe mjetet. Si ne kohen e komunizmit!

MEKANIZMI Qe I SHeRBEN ISMAIL KADARESe

E gjithe polemika ka deshmuar se Ismail Kadare ishte nje shkrimtar dhe nje ish-anetar i nomenklatures komuniste, i cili kishte mekanizmin partiako-pushtetor, qe shkilte kundershtaret e tij. Kush e njeh sado pak jeten krijuese shqiptare te gjysmes se dyte te shekullit te kaluar e di se Ismail Kadare shkilte mbi dinjitetin dhe mbi paqen e disa shkrimtareve dhe intelektualeve si te ishin kufoma! E di mire se shume intelektuale nuk po e marrin fjalen ne kete polemike sepse i frikesohen ketij mekanizmi: u frikesohen genjeshtrave e ndotesive qe prodhon ai! Polemika qe ka filluar Ismail Kadare, natyrisht, per nevojat e tij, ne te vertete fushata qe po i prin ai kunder meje, deshmon se nje mekanizem te tille ai vazhdon ta kete edhe tani. Ndryshimi mes mekanizmit qe ai kishte dje dhe mekanizmit qe ai vazhdon ta kete sot, nuk qendron ne qellimin, nuk qendron aq as ne mjetet, por ne subjektin qe do te donte te shtypte ky mekanizem dhe ne rezultatin perfundimtar qe do te donte te arrinte. Kur e shqiptoj kete fjali dua te them: e para, une nuk jam njeri nga ata qe mund ta perdhose e ta shpartalloje Ismail Kadare. Jeteshkrimi im politik dhe vepra ime shkencore, letrare e publicistike jane nje kafshate teper e madhe, te cilen nuk mund ta perbije kurre Ismail Kadare me tarafin e tij gazetaro-publicistiko-poetik me deget ne Tirane e ne Prishtine. E dyta, mekanizmi i tij, sado i fuqishem, sado i perbere prej anetaresh te djeshem dhe prej pasardhesve te tyre te sotem eshte nje mekanizem tashme i komprometuar. E dine, e njohin, ia dine qellimet dhe ia dine mjetet sidomos ata qe ia kane provuar goditjet! Kush keqyr mund te shohe se ky mekanizem, me mbulese partiako-politike, po e ndot jeten tone kulturore. Dhe, e them: eshte ne interesin e shkences sone letrare, se ciles pikerisht me shkrimet superlative per jeteshkrimin politik dhe krijimtarine e Ismail Kadarese ne kohen e komunizmit po i shkaktohen çoroditje te shumanshme, falsifikime te shumta, eshte ne interesin e letersise dhe te kultures sone te hulumtohet shkencerisht roli letrar, kulturor, teorik, ideologjik dhe politik i Ismail Kadarese ne kohen e diktatures. Nje veper e tille, mbi rolin katastrofal moral, teorik dhe ideologjik te Ismail Kadarese ne kohen e komunizmit, mbi identifikimin e tij me stalinizmin, ndoshta me titullin Ismail Kadare dhe ideologjia staliniste, nje dite do te shkruhet. Deri te mos shkruhet kjo veper, shkenca jone letrare do te jete e sunduar, e gulshuar, e fyer prej genjeshtrave e falsifikimeve qe po prodhon mekanizmi i tij!

Jeni shprehur pro hapjes se dosjeve te komunizmit. A duhet te shtrihet kjo hapje dhe te dosjet e shkrimtareve apo njerezve te artit, duke patur parasysh demin qe mund t’u sjelle kjo vepres se tyre. Ketu mund te sillet si shembull edhe rasti i rolit te Diana Çulit ne recencen per poezite e poetit Genc Leka te pushkatuar nga regjimi.

- Ndryshe prej atyre qe mendojne se duhet te behet perzgjedhje e dosjeve qe do te hapeshin e kjo, sipas atyre qe mendojne keshtu, do te thote hapje e dosjeve vetem e atyre qe jane sot ne jeten politike, une mendoj se duhet te hapen te gjitha dosjet pavaresisht per kend mund te jete fjala. Dosjet nuk duhet te hapen ne sherbim te qerimit te hesapeve mes politikaneve te sotem. Dosjet duhet te hapen: e para, per te njohur edhe nje ane qe ende s’e njohim sigurt te te kaluares sone komuniste; e dyta, per arsye te te ashtuquajturit llustracion, te te ashtuquajtures katarze, domethene per arsye morale dhe, e treta, per arsye shkencore – per te sjelle te verteta dhe per te menjanuar genjeshtra mga mendimi yne i sotem historik, shkencor. Domethene: dosjet s’duhet te hapen per hakmarrje, por per etike dhe per shkence.

Dhe, te mos harrojme: e verteta per nje vetje nuk mund te mesohet vetem mbasi te hapet dosja per te, por mbasi te hapen dosjet e te gjitha vetjeve per te cilat jane mbajtur dosje. Nuk e thote kot Hegeli: e verteta gjendet vetem ne teresine.

Rezultatet e polemikes

Cilat mund te jene demet e cilat mund te jene frytet e kesaj polemike?

-Disa pjesemarres ne kete polemike kane thene dhe po thone, se ajo mund te shkaktoje ndasi mes Kosoves dhe Shqiperise shteterore. Se kjo eshte nje droje e demagogeve tregoi Çmimi Kepi i Shpreses se Mire qe iu dha Ismail Kadarese ne Prishtine. Ministria e Kultures e Kosoves, me pjesetaret e mekanizmit qe e perdor Ismail Kadareja, ia shperblyen atij edhe racizmin kunderislamik qofte edhe per te deshmuar se sa shume ata vihen ne levizje nga mendimet e mia. Fushata kunder meje po i sjell e do t’i sjelle dobi Ismail Kadarese. Kjo ne te vertete eshte arsyeja pse e ka filluar polemiken. Salieret e mi po punojne me duar, me kembe e me para per te! Le te punojne. Per mua do te punoje historia.

Frytet e kesaj polemike, nderkaq, jane te ndryshme. Po i numeroj disa: 1. te vertetat qe deri tani jane bere publike dhe te vertetat qe do te behen publike per jeten tone letrare e kulturore ne kohen e komunizmit: 2. ndikimi ne vetedijen per nevojen e rishikimit, rishpjegimit, riinterpretimit dhe, pashmangshem, te rivleresimit te veprave letrare, te periudhes letrare te gjysmes se dyte te shekullit te kaluar dhe te statusit qe kane krijues te ndryshem ne letersine e sotme shqipe. eshte permbysur nje rend shoqeror, nje ideologji, nje teori, nje politike, qe kushtezonin kuptimin, shpjegimin dhe vleresimin e veprave dhe percaktonin statusin e krijuesve te tyre. Shkrimtari me i mbivleresuar ne letersine shqipe, Ismail Kadare, pashmangshem do te ulet disa shkalle me poshte. Pervoja e re teorike, historiko-letrare, ne pergjithesi shkencore, qe eshte ne formim e siper, do te beje te mundshme te shihet se sa shabllonike, bardhe-zi eshte nje pjese krijimtarise e tij, se sa te politizuara jane proza dhe poezia e tij, sa e sa tradicionale, shpesh anakronike jane procedimet e tij krijuese, se sa larg pervojave moderne krijuese qendronte ai! 3. pohimi i Ismail Kadarese ne Prishtine se qendrimi i tij (racizmi i tij) ndaj fese myslimane ishte nje gabim. Meqenese ai i nderron vendimet e veta shume shpesh, nuk eshte e sigurte se ketij pohimi do t’i permbahet gjate; 4. ndikimi i pashmangshem qe polemika do te kete ne gjykimet e politikaneve si ish-kryetari i Partise Socialiste dhe kryetari i Partise Demokratike te Shqiperise, te cilet jane mesuar qe, per nevoja te konjuktures politike, te shprehin fyerje ndaj fese myslimane duke fyer ashtu edhe besimtaret myslimane; 5. ndikimi i polemikes qe sadopak te ndalen garat qe po bejne feja katolike dhe feja myslimane ne jeten tone kombetare dhe 6. ndikimi i mundshem i polemikes ne institucionet politike shqiptare ne Shqiperi e ne Kosove per nxjerrjen e ligjit mbi fene, ne te cilin do te parashihej edhe parandalimi i racizmit fetar apo i çfaredo racizmi tjeter ne jeten tone.

MBI DALLIMET DHE PeRBASHKeSINe

A ekziston nje ndarje kulturore dhe botekuptimesh mes Shqiperise e Kosoves? Nese po, cilat jane arsyet dhe çfare duhet bere te tejkalohet ky hendek?

- Ndarje kulturore mes Shqiperise dhe Kosoves nuk ka, por ka disa dallime, gjithsesi, te kalueshme, te perkohshme, te kushtezuara nga rrethana te ndryshme politike, ideologjike dhe teorike ne te cilat eshte zhvilluar kultura shqiptare ne Shqiperi dhe kultura shqiptare ne Kosove ne kohen e komunizmit. Ne gjykimet dhe ne vleresimet letrare dhe kulturore ne Shqiperi ende jane me te pranishem disa klishe t’i quaje teorike, tipike per komunizmin, kurse ne Kosove jane me te pranishem disa klishe tipike folklorike. Ne Shqiperi ne gjykimet letrare e kulturore jane me te pranishme disa anime dialektore, kur e kur edhe fetare, kurse ne Kosove koheve te fundit nje krahinorizem i quajtur kosovarizim; ne Shqiperi gjykimet dhe vleresimet per te kaluaren historiko-letrare ende ne mase te madhe jane gjykime dhe vleresime t’i quaje shteterore, kurse ne Kosove jane gjykime dhe vleresime, kryesisht, gjithekombetare. Te ashtuquajturat kierarki krijuese ne Shqiperi te shpeshten e hereve behen me emra vetem nga Shqiperia, kurse ne Kosove pashmangshem me emra te krejt hapesires historike letrare e kulturore kombetare. Keshtu, per shembull, para nje kohe lexova nje artikull te nje publicisti te dalluar nga Tirana, i cili fliste per nacionalizmin modern kombetar dhe permendte emra vetem nga Shqiperia. E verteta eshte se ideologjia e nacionalizmit shqiptar, e nacionalizmit modern kombetar, pas Luftes se Dyte Boterore, i ka rrenjet ne Kosove. Ne, brezi im, jemi ndertuesit e ideologjise se nacionalizmit modern shqiptar ne kohen e komunizmit. Dhe, kjo eshte e kuptueshme. Ne qe jetonim ne nje shtet shumekombesh, ne te cilin zhvillohej nacionalizmi, dhe qe jetonim ne nje shtet federativ prej te cilit Kosova ishte e pushtuar, ne pashmangshem do te nxiteshim per te ndertuar e per te shprehur nacionalizmin shume me perpara dhe shume me fuqishem se vellezerit tone ne Shqiperi, te cilet jetonin nen trysnine e internacionalizmit proletar. Kur une, fjala vjen, i kisha shkruar mbi dymije faqe per çeshtjen e Kosoves dhe çeshtjen shqiptare ne pergjithesi, duke i vene keshtu bazat e nacionalizmit tone modern, ne Tirane teksa do te fillojne te shkruhen artikujt e pare per çeshtjen shqiptare.

E thash se keto dallime per te cilat pyetet ju jane te perkohshme. Lidhjet njerezore, kulturore, ekonomike, politike, arsimore, sportive do ta bejne te veten dhe do t’i fshijne ato dallime.

Do te jetojme ne nje teresi kulturore, dhe shpirterore, ne krijimin e se ciles rol te veçante po luajne botuesit shqiptare, sidomos, botuesit e Tiranes, kultura, njerezit e estrades muzikore, sporti, arsimi, shendetesia dhe, pashmangshem, e me pak politika dhe politikanet. Ne krijimin e kesaj teresie, ne menyre te vet “kontribut” po japin edhe intrigantet e ndryshem, duke çuar shpifje e genjeshtra me shume prej Prishtines ne Tirane e duke sjelle me pak prej Tiranes ne Prishtine. Po, mire, edhe shpifjet e genjeshtrat jane pjese e jetes.

Per here te pare pas lufterave per ne tragjike ballkanike ne fillojme te jetojme si nje teresi, domethene si nje komb modern. Ne kete proces, perpos virtyteve do te shprehen edhe vese, qe do te tejkalohen me rriten e cilesise se perbashkesise sone.

Javet e fundit opinioni shqiptar eshte perfshire nga debati rreth dyshtetesise se akorduar nga qeveria greke per shqiptaret qe deklarohen minoritare. Ka pasur shume zera qe e kane cilesuar kete si nje veprim te padrejte dhe te rrezikshem. Çfare mendoni rreth dyshtetesise? Çfare fshihet pas ketij vendimi te shtetit grek?

-eshte per keqardhje, madje eshte per shqetesim, vendimi i qeverise greke per t’ua njohur dyshtetesine pjesetareve te pakices greke ne Shqiperi dhe shqiptareve qe deklarohen pakice greke. Mund te thuhet keshtu per dy arsye: e para mund te thuhet keshtu per arsye se ky vendim na e sjell ne mendje nje kohe te shkuar, qe kujtohet me dhembje dhe nje politike greke, prej se ciles do te duhej te ishte hequr dore pergjithmone: na e sjell ne mendje politiken e qeverive greke qe mbeshtetej ne Megali idene.

Ky vendim, sipas mendimit tim, eshte larghedhes dhe me pasoja, te cilat do te shprehen plotesisht dhe do te shihen qarte vetem ne te ardhmen. Se paku deri tani,duket se zyrtaret shqiptare nuk po tregojne gatishmeri ta çojne mendjen tek ato pasoja, prandaj as te formulojne qendrimin perkates ndaj atij vendimi. Arsyet per kete do kerkuar ne nevojat ende teper te medha te shume shqiptareve per pune ne boten e jashtme, ne njeren ane, dhe ne te ashtuquajturen politiken rajonale, e cila qeverite tona shpesh i ben te gelltisin edhe çka politikisht nuk do te duhej te gelltitej!

Nuk ka dyshim se ne vendimin e sipertheksuar te qeverise greke eshte e permbajtur politika e greqizimit te shqiptareve te cilet, per arsye ekonomike, fatkeqesisht, nuk ngurrojne shume te greqizohen formalisht sado, mund te besohet, jo edhe shpirterisht. Dhe, si te greqizohen? Atdhetarizmi i Rilindjes Kombetare Shqiptare, ne mase te madhe i ndertuar edhe si rezistence kulturore, politike dhe ideologjike ndaj politikes nacionaliste dhe shoviniste greke te shekullit XIX , qe njejtesonte kombesine me fene dhe bente çmos per greqizimin e vellezerve tane ortodokse, ishte dhe mbetej percaktues i vetedijes se gjithe shqiptareve. E Rilindjen tone, qe do te sjelle krijimin e shtetit shqiptar, e kane filluar pikerisht vellezerit tone ortodokse.

Vendimi ne fjale i qeverise greke nuk mund te quhet i pajtueshem me parimet demokratike, as me praktiken e sotme politiko-shteterore evropiane. Shteti grek do te donte te bente ndaj Shqiperise dhe ndaj shqiptareve diçka qe nuk do te donte ta benin ndaj saj Shqiperia dhe shqiptaret apo asnje shtet a popull tjeter. Sipas ligjit qe qeveria greke ka miratuar ne vitin 2004, “qytetari grek e humb nenshtetesine kur me vullnetin e tij merr nje nenshtetesi te huaj dhe kur merr sherbim shteteror ne shtet te huaj”. Me ç’te drejte shteti grek i meton Shqiperise qe te mbaje qendrim tjeter ndaj qytetareve te saj?!

E pakuptueshme!
Kolege te mi ne Tirane kane shkruar keto dite gjere e gjate se ç’menyra administrative dhe ç’mjete financiare perdoren ne Greqi per nderrimin e kombesise se shqiptareve te te tri feve. Vendimi i qeverise greke per t’ua njohur dyshtetesine pjesetareve te pakices greke ne Shqiperi dhe shqiptareve qe deklarohen pakice greke ne Shqiperi sikur eshte njera nga keto menyra qe, perpos te tjerash, ka per qellim te na beje te harrojme çka nuk mund te harrohet: se ekziston çeshtja çame dhe se qeveria greke pashmangshem do te shtrengohet nje dite ta pranoje kete çeshtje dhe zgjidhjen e saj te drejte; se ne Greqi ekzistojne arvanitasit, te cilet do te duhej te njiheshin si pakice kombetare; se Greqia, pikerisht pse eshte shtet fqinje, do te duhej te ishte shembull evropian ne permbushjen e te drejtave arsimore, kulturore e te tjera te emigracionit shqiptar.

Historia e 150 vjeteve te fundit aq sa ishte fatlume per greket po aq ishte fatkeqe per shqiptaret. Per shkak te varferise se trasheguar, perpos te tjerash, edhe si pasoje e copetimit ne pese shtete, shqiptaret edhe sot vazhdojne te braktisin trojet e veta dhe te kerkojne pune ne vende te tjera. Prej kujt do te duhej te kerkojne sot shqiptaret me shume mirekuptim per fatkeqesine e tyre historike sesa prej Greqise, e cila ishte njera prej shkaktareve te kesaj fatkeqesie, por njera prej shkaktareve te kesaj fatkeqesie ndaj traditave te se ciles shqiptaret gjithmone kane pasur adhurim. E duam Greqine para se gjithash sepse ishte djepi i kultures evropiane. Lidhjet mija vjeçare jetesore e shpirterore, adhurimi yne ndaj traditave te saj dhe fqinjesia do te duhej t’i obligonin greket qe te sillen me me shume kujdes ndaj identitetit tone ashtu siç do te duhej te na obligojne edhe ne, shqiptaret, per te qene fqinje sa me te mire ndaj tyre. Dhe, te mos harrohet ajo urtesia popullore qe eshte e jona, por edhe e grekeve: fqinji i mire dere e xhenetit.

Po flitet gjithnje e me teper per luften ndaj korrupsionit ne Shqiperi dhe ne Kosove. Kjo po shihet prej nderkombetareve edhe si nje pengese qe e ben gjithnje e me te larget integrimin evropian te Shqiptareve apo pavaresine sovrane te Kosoves. Mendoni se korrupsioni eshte nje problem shqetesues, qe po demton shqiptaret. A duhet te themi se korrupsioni eshte tashme nje e keqe e pashmangshme e jona?

-Korrupsioni eshte nje e keqe e madhe me pasoja kombetare dhe nderkombetare per ne. Korrupsioni eshte nje e keqe teper e shemtuar, teper e pamoralshme kunderdemokratike dhe atje ku lulezon demokracia mbetet nje procedure e thjeshte dhe e shtire. ǒi duhet popullit procedura demokratike kur zyrtaret shkelin si ne balte ne djerset e tij, kur e fyejne dhe e neperkembin duke vjedhur e plaçkitur pasurine e krijuar me mundin e tij!

Korrupsioni eshte nje e keqe qe njekohesisht e shemton pamjen tone ne bote, qe u krijon perfytyrime te shemtuara te tjereve per ne, per veçantite tona kulturore, morale dhe politike. Bota e pakorruptuar, bota e kulturuar, bota e shendoshe eshte e kuptueshme qe te kujdeset t’i mbaje sa me larg te korruptuarit. Pse do te na deshironte ne Bashkimi Evropian ne radhet e veta?

Per ta pershtrire korrupsionin edhe atje? Per ta pershtrire çmoralizimin politik edhe ne Evropen e Bashkuar? Jo. Do te na e mbajne gjate, derisa te mos sherohemi, litarin e korrupsionit ne qafe.

Ju thoni se po flitet gjithnje e me teper per luften ndaj korrupsionit ne Shqiperi dhe ne Kosove. Mire e thene: po flitet? Dhe, vetem po flitet? Po flitet kunder korrupsionit e korrupsioni po pershtrihet, po thellohet dhe po legalizohet! Qeveria e Shqiperise po e lufton korrupsionin me britma! Dhe, me kercenime, duke perdorur, madje, edhe terminologji tipike komuniste: doren e hekurt te ligjit!

Gishti tregues i drejtohet ketij apo atij, u drejtohet ketyre apo atyre, por asnjeri nga zyrtaret, asnjeri nga te korruptuarit nuk nxirret ne gjyq dhe nuk futet ne burg.

Ne Shqiperi, e thote kryeministri, ka korrupsion te madh, por nuk paska te korruptuar!

Ne Kosove, nderkaq, po nxjerrin prej punes ndonje mjek, po nxjerrin prej punes ndonje mjek qe paska kerkuar apo paska marre prej pacientit te tij 75, apo 130 apo 300 euro. Por prej kabineteve te tyre luksoze nuk po debohen, ne gjyq nuk po nxirren dhe ne burg nuk po futen grosistet e korrupsionit.

Pse? Sepse ata qe do t’i nxirrnin ne gjyq dhe ata qe do t’i burgosnin frikesohen prej tyre: prej atyre qe do te thoshin per ta.

Domethene: ne Shqiperi e ne Kosove flitet per lufte ndaj korrupsionit por kjo lufte nuk po behet, sepse nuk ka kush ta beje. Sepse ne Shqiperi dhe ne Kosove nuk ekziston shteti i se drejtes. Po te ekzistonte shteti i se drejtes, ne Kosove nuk do te miratohej ligji qe u miratua keto dite me te cilen jo vetem legalizohet po edhe shperblehet korrupsioni i ish-presidences se Kosoves!

Lufta kunder korrupsionit nuk behet me fjale, me retorike. Ashtu, me fjale, me britma, ne stilin e kryeministrit te Shqiperise, korrupsioni ne kushtet tona vetem sa maskohet. Pedagogjia foljore ben sadopak pune vetem ne vendet me te zhvilluara dhe me kulture politike. Korrupsioni luftohet me ligj. E shembuj te luftes se suksesshme te korrupsionit me ligj kemi mjaft ne Evrope. T’i leme britmat, t’i leme hallakamat kunder korrupsionit, t’i leme mashtrimet e popullit me retorike demagogjike dhe te miratojme e te zbatojme ligje kunder korrupsionit siç kane bene vendet evropiane. Te bejme çka bejne keto vende dhe nuk do te kemi me nevoje per britma kunder korrupsionit. Per ta luftuar, vertet, korrupsionin ai ligj do te duhej te permbante çka permbajne ligjet evropiane kunder korrupsionit:

e para, konfiskimin e pasurise se krijuar me korrupsion;
e dyta, nxjerrjen ne gjyq dhe, rrjedhimisht, burgosjen e te korruptuarve;
e treta, demshperblimin nga shteti per te demtuarit nga zyrtaret e korruptuar dhe nga te tjeret qe merren me korrupsion;
e katerta, ndalimin e marrjes se dhuratave per sherbimet qe u behen qytetareve nga administrata, nga zyrtaret e ndryshem dhe nga sherbime te tjera profesionale;
e pesta, ndalimin e lobimit per partite;
e gjashta, regjistrimin e pasurise se zyrtareve ne nisje dhe ne mbarim te mandatit.
E te tjera. E te tjera.
Po, si duken punet sot, kuvendet e Shqiperise e te Kosoves, ligje te tilla nuk do te miratojne edhe nje kohe – derisa te mos pasurohen zyrtaret! Pse t’i shuajne burimet e pasurimit? Pse t’ia shkurtojne kembet vetes?
Po, megjithate, te smos harrojne: korrupsioni dhe luksi qe kane perfshire veprimtarine shteterore, administrative, partiake dhe politike ne jeten shqiptare sot nuk mund te kalojne pa pasoja ne jeten dhe ne disponimin e popullit shqiptar. Korrupsioni dhe luksi ne te vertete po frymezojne pakenaqesine, pezmin e popullit, ne menyre te veçante te pjeses se tij me te varfer. Dhe, ky pezem pashmangshem nje dite mund te shpertheje. Mjere ata qe do te gjenden para turrit te tij!

Prishtine, 15.11.2006 intervistoi: Erion TASE