Njoftim

(Ne prag te bisedimeve shqiptaro-serbe ne Vijene, kur po bisedohet per decentralizimin e komunave ne Kosove, kur fati i Mitrovices eshte ne pikepyetje, kur tokat tona edhe nje here jane venduar ne tavoline per copetime te reja, studimi i Dr. Jusuf Osmanit vetem na rikujton historine e planeve serbe per sllavizimin e Kosoves qe edhe sot jane aktuale me insistimin e pales serbe per komuna te pasterta etnike serbe ne Kosove.)

       KOLONIZIMI SERB I KOSOVeS

            Ne historine e popujve te Evropes, veshtire se mund te gjendet ndonje popull qe te kete qene objekt i shtypjes nacionale siç ishte populli shqiptar, i cili jeton ne trojet e veta autoktone ne Kosove e gjetiu. Mjeti me drastik, perveç shtypjes, terrorit, dhunes, likuidimit fizik etj. ishte edhe spastrimi etnik i trojeve shqiptare dhe kolonizimi me elementin serb. Keshtu, Kosova, edhe pse truall etnik i shqiptareve, vazhdimisht u ballafaqua me pretendimet e pushtetit serb per kolonizim dhe keshtu me dhune te ndryshohet struktura e popullsise qe pastaj do te bente sllavizimin dhe shkrirjen graduale te popullit autokton shqiptar. Serbia gjate historise shfrytezoi te gjitha modelet e kolonizimit te trojeve shqiptare, e ne veçanti te Kosoves, e cila eshte edhe objekt trajtimi ne kete punim.

            Kolonizimi i trojeve ne Kosove eshte nje proces, qe pikesynim kryesor i gjithe politikes dhe i makinerise ushtarake serbe e pastaj edhe jugosllave, ne te gjitha periudhat kohore, ka qene sllavizimi i Kosoves. Nderkaq, gjate historise jane verejtur edhe oshilime, here ngadalesim e here shpejtesim i hovshem te procesit kolonizues, gje qe varej nga rrethanat politike, ekonomike e shoqerore qe ishin te pranishme. Mirepo, si proces, ai nuk eshte ndalur asnjehere.

            Per te realizuar sllavizimin e territoreve shqiptare mbi popullin tone u veprua me masa e me mjete te ndryshme politike e ushtarako-policore, kuptohet edhe me ato ekonomike e sociale. Masat ishin sa antinjerezore, aq edhe fashiste e te egra. Ato shkonin nga ato te ngacmimit e te kontrollimit te vazhdueshem policor, deri tek rrahjet, vrasjet e zhdukjet masive te vendesve.

            Per realizimin e qellimeve pushtuese te kolonizimit te Kosoves me elementin sllav dhe debimin e shqiptareve nga atdheu i tyre, ne politiken e tyre antishqiptare ishin angazhuar akademike serbe, politikane,  shkrimtare, nobeliste, historiane, ushtarake madhor, mesues, pedagoge, diplomate te karrieres, te cilet ne baze te udhezimeve te kupoles se piramides shteterore serbe hartuan projekte, platforma, memorandume, programe, mbajten tribuna te fshehta e te hapura, u tubuan ne konferenca e simpoziume “shkencore”, organizuan tryeza te rrumbullakta ne emer te  “Serbise se Vjeter”, çuan mesha drejt qiellit, shenjteruan ose mallkuan luftetaret serbe e shqiptare, shkruan libra e monografi plot mllefe, shperndane fletushka me subjekte te trilluara dhe me ngjarje te stisura, me heronj te paqene, me teza demagogjike qe profanonin popullin shqiptare dhe kulturen, moralin dhe traditat e tij shekullore.

            Perkitazi me shkrimet dhe deklarimet e tjera antishkencore te historigorafise serbe, nuk mjafton vetem konstatimi se jane botime jo shkencore. Nuk mjafton te thuhet se nuk meriton me merresh me te. Ky supozim eshte i dembshem, eshte pacifist dhe i papranueshem per shkencen e vertete. Mirepo, te gjitha ato shkrime e vleresime paushale duhet te argumentohen me gjuhen e fakteve dhe te ndriçohet e verteta per te kaluaren historike te tevave shqiptare. Per kete ekzistojne shume fakte e deshmi te dokumenteve arkivore qe i demantojne plotesisht vleresimet dhe botimet e shume “studuesve” serbe por edhe disa te tjere qe ishin nen influencen e shkrimeve serbe.

            Ne disa shkrime, studime, por jo te mjaftueshme, studiuesit shqiptare, historianet, analistet, shkencetaret tane, u jane kundervene si propagandes serbe, ashtu edhe deformimeve e shtremberimeve qe akademiket, shkencetaret, letraret, etj.  serbe u kane bere fakteve historike. Por, botimet serbe me trillime antishqiptare, me shpifje dhe me shtremberime te fakteve historike jane aq te shumta dhe ne tirazhe aq te medha, sa kete te keqe mund ta shlyeje vetem nje pune vellimore dhe e gjate shkencore e me perkushtim atdhetar, e historianeve, e studiuesve dhe e analisteve te paanshem te mbeshtetur ne te vertetat historike, perkatesisht te akademive dhe te institucioneve tona shkencore.

TREVAT E KOSOVeS Ne ANTIKe

            Treva e Kosoves eshte e banuar prej kohesh me te lashta. Shqiptaret jane pasardhes te fisit ilir, dardaneve. Dardanet ishin nje nga fiset e medha ilire, qe kane jetuar ne pjesen qendrore te Ballkanit. Zemren e trojeve dardane e perbente Kosova e sotme.

            Te dhenat arkeologjike, historike, gjuhesore, folklorike etj., deshmojne qarte per autoktonine shqiptare, per vazhdimesine iliro-shqiptare. Prania e shqiptareve ne keto treva deshmohet dhe vertetohet me vone edhe ne krisobulat e diplomat e sundimtareve mesjetare serbe, ndersa ne periudhen e sundimit osman ekzistojne dokumente te hollesishme dhe te bollshme mbi popullsine dhe vendbanimet e Kosoves.

            Populli shqiptar nder popujt me te vjeter te Evropes, mbi te cilin u versulen stuhi te shumta dhe rralle mund te kete ndonje popull ne bote qe te kete pasur pushtime dhe pushtues kaq te eger, qe kane njohur keto troje te banuara me iliro-shqiptare. Ne tokat ilire, e me vone te arberit te paraardhesve te shqiptareve, u versulen nje mori pushtuesish me qellim qe te gllaberojne pjese sa me te medha nga trungu ilir. Ata pushtues, arsenalin e vet do ushtrojne me  masakra, vrasje, djegie, vjedhje te kultures shpirterore e materiale. Te paret ne keto fushata qene greket dhe romaket, te cilet jo vetem qe do te roberojne banoret vendes, duke i helenizuar e romanizuar, por do t’u plaçkisin çdo gje, duke zhdukur qenien ilire. Me vone gjithe kjo do t’u mundesoje fiseve sllave qe posa kishin zbritur nga Karpatet, me lehte t’i nenshtrojne e me lehte t’i asimilojne.

            Nga kjo mund te konstatojme se pushtimi i tokave shqiptare dhe kolonizimi i tyre filloi qe nga koha e Ilirise. Pushtuesit e tjere shkuan, kurse serbet dhe malazezet qe u vendosen ne trojet etnike shqiptare, ketu jetojne edhe sot. Objekt i interesimeve te perhershme te pushtuesve ne Kosove ishte pozita shume e rendesishme gjeografike, pasuria natyrore, tokat pjellore si dhe kushtet e favorshme klimatike te viseve shqiptare etj.

DEPeRTIMI I SLLAVeVE Ne BALLKAN DHE VENDOSJA E TYRE Ne TREVAT ILIRO-ARBeRORE

Trevat iliro-arberore te Kosoves, pas sundimit romak, perkatesisht  bizantin, e pastaj nje kohe edhe bullgar, kaluan nen sundimin e shtetit te Rashes ne krye me Stefan Nemanjen (1165-1195), qe e pushtoi pjeserisht edhe Kosoven. Pushtimi i plote i Kosoves u be me 1216. Bashkangjitja e Rrafshit te Kosoves dhe te Rrafshit te Dukagjinit, ne administraten shteterore te Rashes shenon fillimin e ekzistimit te etnikumit serb ne keto vise.

            Duhet theksuar se ne shekullin VI-VII, kur sllavet shkelen Ballkanin, shume sllave u dynden ne Ilirik dhe shkaktuan fatkeqesi te papershkrueshme. Pasi kaluan nje kohe te gjate me grabitje, ata mbushen rruget me trupa, roberuan shume njerez, plaçkiten gjithçka. Ne tokat ilire ata rrembyen e vrane me mijera njerez, duke depertuar edhe ne vendet me te fshehura te atyre aneve, prandaj banoret e ketyre vendeve u detyruan te marrin malet dhe te fshehen neper pyje. Keshtu, duke u lene lirisht te trashegojne te gjitha te arriturat kulturore e shpirterore qe neper shekuj i arriten vete. Kudo qe kalonin sllavet, plaçkitnin, masakronin, varnin, digjnin vendbanime etj. Keshtu ata, me zjarr e me hekur, arriten te tkurrin ndjeshem hapesiren e banuar nga banoret autoktone te Gadishullit Ballkanik.

            Popullata serbe erdhi ne trevat shqiptare, perkatesisht ne Kosove si pushtues. Ketu gjeten popullaten iliro-shqiptare autoktone, e cila jetoi shume shekuj me pare panderprere ne keto troje.

Nga Rashka, serbet filluan te depertonin ne shekullin XI-XII, me pare ne Fushe-Kosoven pjellore, madje ne viset e rrjedhes se eperme te Moraves se Jugut dhe te Vardarit. Çetat serbe kane shkateruar çdo gje. Zhupani i madh, Vukani ka djegur Lypianin dhe ka shkreteruar edhe viset tjera (1091). Keshtu kane vepruar edhe sundimtaret tjere. I biri i Stevan Nemanjes, Stevan  Pervovençani, ka shkruar me 1190: “Nemanja ka okupuar perveç qyteteve te Lugines se Strumes .... edhe Prizrenin, Shkupin dhe qytetin Leshtak te Pollogut te Poshtem... Keto qytete i rrenoi dhe i çrrenjosi me themel, sepse nuk mbeti asnje gur pa u rrenuar....; tokat e pasurite e tyre ia bashkoi pasurise dhe fames te sundimtareve te vet....”. Pastaj, thuhet: “se ne Serbi eshte shfaqur herezia e urrejtur dhe e mallkuar, Nemanja ka futur ne kuvendin shteteror perfaqesuesit e kishes e sundimtaret dhe ka vendosur qe “herezia” te çrrenjoset me force. Nemanja ka derguar ushtrine dhe disa i dogji, te tjeret i denoi me denime te ndryshme, te tretet i deboi nga shteti i vet, e shtepite e tyre dhe tere pasurite ua mori dhe ua dha denonciatoreve dhe bashkepunetoreve; mesuesit dhe kryeparit te tyre ua shkuli gjuhen ne germaz...., kurse librat e tyre te pandershem i dogji dhe i ndoqi, duke u kercenuar se ato rrefejne dhe permendin ne te gjitha anet ate emer te mallkuar, dhe ne te gjitha anet çrrenjosi ate besim te mallkuar qe te mos permendet kurrsesi ne shtetin e tij”.[1] Me invadimin e sllaveve ne tokat shqiptare synim te perhershem kishin spastrimin etnik te atyre trojeve. Qe te sendertonin keto synime, ata shfrytezuan menyra dhe forma te ndryshme te veprimit, te cilat kuptohet, vareshin nga rrethanat e brendshme dhe te jashtme, nga rrjedhat politiko-shoqerore, si dhe nga mundesite tjera, qe mund te ndikonin ne sendertimin e ketij synimi.

            Vendosja e sundimit rasian ne Kosove shenoi fillimin e nje prej periudhave me te veshtira per popullsine shqiptare te kesaj treve.  Kjo e fundit jo vetem qe u privua nga çdo e drejte politike, por iu nenshtrua edhe shfrytezimit ekonomik te hierarkise shteterore rasiane-serbe dhe asimilimit. Trysnia asimiluese arriti kulmin ne kohen e sundimit te perandorit Stefan Dushanit. Nje rol te veçante luajti kisha serbe me seli ne qytetin e Pejes (Patrikana e Pejes), e cila duke pasur edhe mbeshtetjen e pakursyer te shtetit, punoi sistematikisht per largimin e popullsise shqiptare nga riti katolik, i perhapur gjeresisht ne radhet e kesaj popullsie me se nje mije vjet me heret dhe orientimin e saj drejt ortodoksise sllave. Ne keto rrethana nje pjese e mire e popullsise shqiptare te Kosoves u shtrengua te perqafoje ritin ortodoks sllav.[2]

            Ne kohen e Perandorise se Dushanit, i cili e kishte shpallur veten “mbret te serbeve, te grekeve dhe te shqiptareve”,  pushteti serbe, me pare edhe pushteti bullgar ben ndryshime toponomastike, ndertuan objekte te veta (kisha e manastire), dhe marre ne pergjithesi, u perpoqen qe viset e pushtuara t’i veçonin me tipare sllave. Gjithe kete veprimtari ata e shoqeruan me perhapjen e propagandes se tyre, kinse per te drejten e tyre historike dhe natyrore, veçanerisht ne shtetet e krishtera. Duke vepruar keshtu me kohe dhe ne menyre te vazhdueshme forcuan synimet e spastrimit etnik dhe trasuan rruge te tjera te thellimit te ketij synimi.

            Pushteti mesjetar serb, ne viset e pushtuara filloi te organizoje jeten fetare, duke marre per baze fene ortodokse. Kisha ortodokse sllave, duke pasur aspirata te dominimit, fillon asmimilim e popujve te tjere josllave, e ne radhe te pare te arberve. Pushtetaret rasiane merrnin masa drastike te persekutimeve e ndeshkimit te atyre, qe nuk ishin te fese ortodokse. Kishat shqiptare filluan t’i pervetesojne dhe t’i uzurpojne si te tyre, ose bene rrenimin e tyre dhe ne themelet e tyre ngritnin kishat serbe, si psh. te Banjskes, Deçanit, te Graçanices[3] etj. Prandaj, politika e sotme serbe nuk mund te mbeshtetet ne te dhenat se ato kisha dhe manastire jane te tyre, por te pervehtesuara. Kete e mbeshtet edhe fakti se gjate tere kohes deri ne ditet e sotme vete popullata shqiptare i kishte ruajtur ato, pasi kishin qene te tyre.

            Me ardhjen e sllaveve ne Ballkan, harta toponomastike e tij ndryshoi fytyre rrenjesisht. Shume emertime te vjetra iliro-shqiptare u zevendesuan me emertime te reja sllave. Pushtimet dhe sundimet e huaja se bashku me rrjedhimet e tyre kane shkaktuar qe hapesira gjeografike, qe zinin shqiptaret ne mesjete te jete rezultat i nje ngushtimi territorial. Presioni i gjate e i fuqishem i shteteve dhe i kishave sllave, qe shoqerohej edhe me kolonizim te trojeve shqiptare nga sllavet, veçanarisht te Kosoves, ka bere qe hapesira gjuhesore shqipe te vinte vazhdimisht duke u ngushtuar.

            Megjithate, orvatjet e mbreterise mesjetare rasiane (serbe) per te ndryshuar fizionomine etnike te treves se Kosoves nuk dhane rezultatet e deshiruara. Popullsia shqiptare i kunderqendroi me sukses trysnise serbizuese, duke mbetur shumice derrmuese ne strukturen etnike te ketyre viseve. Vete dokumentet e kancellarise serbe te shek. XIV-XV si dhe ato raguziane vertetojne vijimesine e panderprere te etnicitetit shqiptar te Kosoves gjate sundimit mesjetar rasiano-serbe.

KOSOVA GJATe SUNDIMIT OSMAN DHE PLANET SERBE PeR SERBIZIMIN E TROJEVE SHQIPTARE

          Pushtimi osman i trevave shqiptare, pas vitit 1389, megjithese solli me vete ndryshime te rendesishme ne planin politik, ekonomik, shoqeror e ideologjik, nuk e ndryshoi ne thelb fizionomin e struktures etno-kulturore te nacionalitetit shqiptar ne Kosove dhe ne Rrafshin e Dukagjinit. Vendosja e sundimit osman ne Kosove, shenoi nje ndryshim rrenjesor ne zhvillimet politike, ekonomike dhe shoqerore te kesaj treve. U asgjesuan strukturat e pushtetit rasiane-serb dhe bashke me to edhe pushteti ekonomik i feudaleve serbe dhe atij kishtar. Me vendosjen e sundimit osman ne Kosove, u shenuan ndryshime thelbesore edhe ne jeten shoqerore. Keshtu, gradualisht nje pjese e popullsise shqiptare braktisi fene e krishtere dhe perqafoi fene islame. Nje nder faktoret, qe e lehtesoi depertimin e islamit ne masen e popullsise kosovare ishte prirja e saj per t’u larguar nga autoriteti fetar i kishes serbe. Ashtu si e gjithe popullsia shqiptare e islamizuar, edhe ajo e Kosoves, ndryshoi vetem fene, pa prekur qenien e vet etnike shqiptare.[4]

            Ne gjysmen e dyte shek. XVI nje pjese e konsideruar e popullsise arberore-shqiptare islamizohet dhe si rrjedhim, antroponimia e saj shnderrohet ne antroponimi te sferes fetare islamike. Prania e popullsise shqiptare ne  kete  kohe perben ne vetvete nje deshmi te pakundershtueshme, qe provon se ajo ekzistonte aty edhe ne periudhen e sundimit mesjetar rasian-serb, se ishte autoktone dhe vazhduese e popullsise se dikurshme ilire, se me sukses i kishte bere balle procesit te sllavizimit gjate shekujve XII-XIV. Perveç kesaj, per islamizimin e popullsise shqiptare vepruan edhe faktore te tjere ekonomike e social-politike.

            Dokumentacioni i periudhes pas pushtimit osman te Kosoves hedh drite akoma me mire dhe jep te dhena me te shumta, qe deshmojne se ato banoheshin nga popullsia shqiptare, kurse serbet te ardhur si koloniste dhe si shtrese sunduese gjate kohes se pushtimit rasiano-serb ne keto troje, perbenin nje pakice te parandesishme, por sunduese politikisht.

            Gjate sundimit te Perandorise Osmane, perkunder shpernguljes se disa famljeve serbe nga Kosova, ne anen tjeter ne njefare menyre kishte vazhduar edhe vendosja e disa banoreve serbe si nga vete Serbia, apo viset malore te Malit te Zi, kryesisht si çifçinj ne trevat shqiptare. Keshtu pushteti osman, perkatesisht çifligaret, begleret i sillnin dhe i vendosnin duke u dhene toke popullates sllave ne pjeset me pjellore te Kosoves, si p.sh. rreth lumit Sitnica, ku edhe sot ata jane te vendosur ne disa vendbanime serbe. Ata kete e benin, sepse ajo popullate ishte shume e degjueshme dhe i shkonte pershtati beglereve ne çdo aspekt. Ndersa, te popullata shqiptare kete nuk ka mundur ta arrinte. Ata ne forma dhe menyra te ndryshme pervetesuan pushtetaret osmane dhe u bene zoterues te terthorte apo te drejtperdrejte te vendeve dhe te aneve te ndryshme me shumice absolute shqiptare, por edhe te territoreve, te cilat deri ne ate kohe nuk ishin te banuara.

            Ne baze te burimeve arkivore historike e te tjera, te cilat fatkeqesisht jane te pakta, por megjithate deshmojne se ne trevat e Sanxhakut te Nishit dhe me gjere qe nga antika e deri ne shekullin XIX ekzistonte nje kontinuitet i popullsise shqiptare.[5] Kete e deshmojne edhe me faktin, se ne nje dokument arkivor te dates 30 nentor 1584, ne mes tjerash thuhet: “Krysheci me pese fshatra dhe me 1500 fryme shqiptaresh...”[6]  Mirepo, sikurse edhe ne trevat te tjera, edhe ketu kishte levizje  te  medha  te popullsise,  e sidomos te asaj shqiptare. Kjo levizje ishte pasoje e imigrimit dhe emigrimit te popullsise, qe ka qene gjithnje dukuri historike e kushtezuar prej lloj-lloj shkaqeve, por qe ka mbizoteruar shkaku ekonomiko-social dhe shoqeror, por shpeshhere edhe ai politik.[7]

Siç dihet, ne vitin 1689, me nxitjen e perandorise austriake, ne Ballan shpertheu nje kryengritje antiosmane e fuqishme. Nje nder kreret e saj ishte arkipeshkopi Pjeter Bogdani, i cili kishte lidhje te drejtperdrejte me gjeneral Pikolominin, perçuesin e ndikimit austriak per kryengritje ne Ballkan. Pas nje rezistence jo aq te gjate, disa mujore, Austria u terhoq dhe kryegritja deshtoi. Porta e Larte, si ndeshkim, e shpalli “zone nen ferman” nje pjese te mire te Kosoves. Pikerisht per kete shkak, popullata e shpallur fermanlie, me sakte pjesa kryengritese e saj, e cila ne mase perbehej prej shqiptaresh, u detyrua te largohej nga trualli i vet per t’iu shmangur diskriminimit. Burimet historike tregojne se gjate kesaj terheqjeje popullsie, qe ra ne sy te historise, serbet nuk perbenin shumice. Edhe serbet u bashkuan me austro-hungarezet per te luftuar kunder Perandorise Osmane, por, mbasi kryengritja u shtyp, nuk pati shperngulje masive te tyre. Ajo pjese kryengritesish serbe qe u detyrua te largohej, ndoqi drejtimin e veriut dhe u vendos ne Vojvodine. Shperngulje per shkak te pjesemarrjes ne kryengritje pati kryesisht nga luftetaret shqiptare.

Pikerisht ketij momenti “boshlleku” fiktiv, kur prania shqiptare ne strukturen demoetnike te Kosoves pati renie relative, i referohet me se shumti dija serbe per te provuar se shqiptaret “u dynden” drejt veriut per te zene troje te te tjereve, ne fillim te shekullit te 18-te. Ndersa e verteta eshte e thjeshte: Kur, me 1710, Porta e Larte e hoqi regjimin “nen ferman”, shqiptaret kryengrites u rikthyen ne trojet e mehershme. Shkenca serbe pikerisht ne kete moment e fillon historine: shqiptaret e ripopulluan Kosoven ne shekujt 17-te dhe te 18-te, sepse Perandoria Osmane e favorizoi dyndjen e tyre si shperblim per nderrimin e fese dhe si ndeshkim per serbet fanatike. Asaj nuk i intereson kronologjia absolute, mjafton nje kronologji relative, qe shqiptaret t’i gjeje ne mungese.[8]

Nje pjese e popullsise shqiptare qe ishte vendosur perkohesisht ne viset malore te Shqiperise Qendrore, pas perfundimit te luftes austro-osmane qe zgjati gati 20 vite,  filloi gradualisht perseri te kthehet ne vendbanimet e tyre te meparshm ne territoret e sotme te Kosoves dhe me gjere, qe atehere administrativisht kryesisht jetonin ne Sanxhakun e Vushtrrise, Prizrenit etj. Por nje pjese e popullsise shqiptare e besimit orthodoks si edhe te asaj katolike qe kishte qene e inkuadruar ne radhet e ushtrise austriake, nga frika e ushtrise osmane u shternguan te dynden ne Vojvodine e vende te tjera te asaj ane, e jo popullsia serbe qe numerohej ne gjishtrinje e nje fakt ajo ishte me prejardhje vllehe e serbizuar ne mesjete, siç ishte serbizuar edhe nje pjese e popullsise shqiptare te besimit te krishtere.[9]

Perpjekjet e shqiptareve per çlirim kombetar nuk pushuan asnjehere, por perkundrazi ato vazhduan duke gjetur forma te reja te rezistences, me qellim qe te çlirohen nga sundimi i Perandorise osmane.

                Çlirimi i viseve te Pashallekut te Beogradit[10] dhe 6 nahijet[11] gjate viteve 1800   e deri ne vitet 1875 ishte e drejte  legjitime  serbe. Mirepo, ne  anen   tjeter, ajo largoi popullaten joserbe nga ato treva. Keshtu sipas nje shenimi historiografik nga periudha 1800 e deri ne vitin 1875 cek se qarqet ushtarake dhe qeveritare serbe i larguan nga viset e lartepermendura dhe nga Lugina e Moraves, siç thuhet aty, rreth 150.000 banore shqiptare.[12] Regjimet e dinastise se Obrenoviqeve (1817-1903) vazhduan politiken terroriste shteterore ndaj shqiptareve e boshnjakeve e gjate viteve ‘30 te shekullit XIX, me qellim te spastrimit etnik. Ne frymen e kesaj politike, qeveria e Principates se Serbise urdheroi me 1832 qe çdo shqiptari dhe boshnjaku, qe kapet ne territorin e Serbise, t’i meshohen nga 25 te rena me shkop, ndersa me 1834 urdheroi qe te perdoret ushtria per t’iu djegur fshatrat.[13]

              Politika e Mbreterise serbe perhere kishte per qellim dhe synim te perhershem grabitjen e tokave shqiptare dhe zgjerimin e tyre. Serbia shpresonte qe te shfrytezoje rastin ne rrethanat e krijuara, per te gllaberuar ne teresi jo vetem Kosoven, por edhe tere Shqiperine bregdetare, per te dale ne detin e hapur. Qe nga viti 1844 ajo kishte perpiluar shume programe, me te vetmin qellim per t’i shfarose shqiptaret si popull - per nje moment ose ne etapa. Ndersa, ato vise te vendosen te kolonizohen me elementin sllav. Ata per te shkeputur pjese nga trojet shqiptare intensifikuan veprimtarine e tyre diplomatike. Per kete qellim monarkia serbe, infensifikoi edhe shtypin, publikimet dhe aktivitetin shkencor, ku synonte t’i vinte nje mbeshtetje gjoja historike shkencore politikes grabitqare pushtuese te borgjezise serbomadhe ndaj tokave shqiptare ne Kosove e gjetiu. Ne kete politike ishte dhe eshte angazhuar edhe shkenca serbe, sidomos per sa i perket trajtimit te se kaluares historike dhe autoktonise se popullit shqiptar ne viset e Ballkanit, ku jeton sot, para se gjithash ne Kosove dhe ne Maqedoni. Kjo “shkence” nuk ka pasur per baze normat dhe moralin shkencor, te verteten shkencore, por vetem interesat e politikes se dites, politikes antishqiptare. Shkencetaret e tille perpiqen qe me çdo kusht ta mohojne prejardhjen ilire te shqiptareve. Ata kishin vetem nje qellim te caktuar - mohimin e se kaluares historike etnike te shqiptareve, falsifikimin e historise dhe te autoktonise se tyre.[14] Per realizimin e kesaj, ata perdoren te gjitha format dhe metodat diplomatike e “shkencore”, duke mos kursyer me vone edhe metoden e dhunes e te terrorit per spastrimin etnik te Kosoves, shkombetarizimin e saj dhe kolonizimin me elementin sllav.

Gadi kater dekada me pare, ne Vilajetin e Kosoves bente pjese edhe Sanxhaku i Nishit me kazate e saj te Vranjes, te Pirotit, te Leskocit ku prania e shqiptareve ishte e konsiderueshme. Por Kongresi i Berlinit, Sanxhakun e Nishit ia dha Serbise, per te kenaqur Rusine, e cila e kishte fituar luften kunder Perandorise Osmane. Se bashku me Sanxhakun e Nishit, Vilajeti i Kosoves perfshinte ne gjirin e vet troje etnike shqiptare. Kete e pohojne, midis te tjereve, tre vezhgues te huaj objektive, te cilet disa dekada perpara Kongresit te Berlinit, i vizituan keto troje. Qe te tre keta vezhgues, njohes te mire te Gadishullit Ballkanik, studimtari erodit freng Ami Boue me 1810, analisti i mprehte britanik E. Spenser me 1847 dhe shkencetari i njohur austriak J. Hahn me 1853, kishin dhene ne menyre te perafert edhe konturet e trojeve ku shqiptaret ishin te pranishem ne kohen e tyre. Sipas tyre, shqiptaret ishin te pranishem ne Veri deri ne Nish, Leskofc dhe Vranje, ne Lindje deri ne Kumanove, Perlep dhe Manastir, ne Jug deri ne Konice, Janine dhe Preveze, pa qene nevoja te perseritet se ne periferi te kesaj treve kishte perzirje etnish, ku shqiptaret formonin diku pakicen perball etnive tjera.[15]

Sa i perket pronave te patundeshme, ato ishin kryesisht ne pronesi te begelerve dhe agallareve shqiptare dhe ndonje turq, e rralle te ndonje nacionaliteti tjeter. Shumica e banoreve punonin te ta si çipçinje. Perandoria osmane pronareve u leshonte deshmite per pronat ne forme te tapive te regjistruara ne kadaster e cila mbatej me njesine matese dulum etj. Nuk kishte ndonje matje kadastrale nga pushteti i atehershem osman. Sipas nje dokumenti arkivor i vitit 1874 (1290 H) te proviniences osmane qe ruhet ne origjinal ne Arkivin e Kosoves, deshmohet se valiu i Selanikut, Ymer Fejziu ne te shkruan: “Nga pushtetaret ushtarake austriako-hungareze jane caktuar per fotografimin e disa terreneve te Rumelise, Kembrug Hambukovic dhe baroni Magdeburg. Keta dy duhet te fillojne fotografimin topografike, andaj meritojne te jene te respektuar qe t’i kryejne punet e besuara dhe duhet t’iu ndihmohet per banim, t’i sigurohen kuaj per udhetim dhe per bartjen e mjeteve”.[16]

Shekulli i XIX shenon per shqiptaret e te gjitha trevave nje epoke te re, ate te Rilindjes Kombetare, te levizjes per emancipimin e tyre te gjithanshem ekonomik, politik dhe kulturor, per çlirimin nga sundimi osman dhe per bashkimin ne nje shtet te vetem kombetar. Ne kete periudhe shperthyen shume kryengritje te fuqishme ne te gjitha viset shqiptare. Ndersa, ne anen tjeter politika hegjemoniste dhe nacional-shoveniste e pushtetit serb, nder qellimet kryesore ka pasur shkombetarizimin dhe sllavizimin e tokave shqiptare qe kur jane dyndur ne Gadishullin Ballkanik e deri ne ditet e sotme. Ajo ka ndjekur gjithmone nje linje te pandryshueshme, ate te spastrimit etnik te tokave shqiptare nga banoret e saj te lashte iliro-shqiptare, duke perdorur te gjitha mjetet mizore si vrasjet, terrorin, shpernguljen e nje numri sa me te madh shqiptaresh nga atdheu i vet dhe shkombetarizimin e atyre qe mbeteshin deri ne asimilimin e plote, si dhe ne anen tjeter kolonizimin e atyre trojeve me elementin serb. Gjate gjithe historise, pushteti serb beri çmos per t’i serbizuar viset etnike shqiptare.

            Programi i politikes  se jashtme te Serbise per pushtimin dhe kolonizimin e viseve shqiptare u perpunua ne “Naçertanie” (1844) te Ilia Garashaninit - politikan dhe me vone kryeminister i Qeverise se Mbreterise se Serbise. Permbajtja e “Naçertanies”  mbeshtetet ne krijimin e te ashtuquajtures Serbi Jugore me te cilen nenkuptohej Kosova e Maqedonia me tokat shqiptare te saj, por edhe Shqiperia Veriore, per te krijuar keshtu te ashtuqujturen “Perandori te car Dushanit”.  “Naçertania” rrezatoi ne shtetin serb, ne organet dhe ne institucionet e tij, sikurse edhe ne aktivitetet e pushtetareve te tij prej vitit te perpilimit te saj e deri ne ditet tona. Ne objektivat e “Naçertanies” kane gjetur mbeshtetje sidomos politika e gjenocidit te pushtetit serb ndaj shqiptareve. Format kryesore te politikes gjenocidale te pushtetit serb ishin dhe ngelen debimi dhe deportimi i shqiptareve nga trojet e veta dhe kolonizimi i ketyre trojeve me popullsi sllave.

            Pushteti serb me 1856, me Marreveshjen e Paqes se Parisit kishte fituar njefare te drejte qe t’i largoje te gjithe shqiptaret nga qytetet e Shumadise, si dhe nga Hercegovina.      Duhet theksuar se shqiptaret deri kah fundi i shekullit XIX qene te vendosur ne shumicen e qyteteve dhe qytezave, fshatrave te Sanxhakut te Nishit e me gjere. Pjesa derrmuese e familjeve shqiptare ishin perqendruar ne qarkun e Toplices (Rrethi i Prokuples, Dobriqit, Kosanices dhe pjese te Jabllanices e te Pustarekes me Kurshumli), Qarkun e Vranjes (pjese te Rrethit te Pustarekes dhe Jabllanices, rrethi i Leskocit, Polanica, Gerdelica, Masurica, Pqinja, Inogoshte etj.), si edhe ne Qarkun e Nishit, e ndoshta disa edhe ne ate te Pirotit. Banore shqiptare kishte edhe ne vende tjera, e sidomos ne qytete, si psh. ne Qupri, Paraqin, Uzhice, Krushec, Aleksinc, Karanovc (Kraleve) e deri te Beogradi.[17]

            Disa vendbanime, perbeheshin vetem prej popullates shqiptare, kurse te disa te tjera, ajo ishte e perzier me popullaten serbe (diç pak me ate çerkeze, etj.).

Rrjedha e historise se Kosoves shqiptare, ndryshoi me permasa te tjera, pas Kongresit te Berlinit me 1878 me shkeputjen e Sanxhakut te Nishit nga trugu i Vilajetit te Kosoves. Nga ai Vilajet gjate dimrit te vitit 1877/78 u be spastrimi etnik i shqiptareve me masat me radikale gjate marshimit te ushtrive serbe ne kete Sanxhak. U be pastrimi i me se 700 vendbanimeve shqiptare dhe te perzira me popullate tjera serbe, çerkeze etj. me me se 200.000 te debuar dhe vendosja e tyre kryesisht ne trevat e sotme te Kosoves por edhe shperngulja e tyre ne mase te madhe ne trevat e sotme te Turqise.[18] Po ashtu gjate viteve 1877/78 ushtria serbe kishte debuar nga shtepite e veta stergjyshore 350.000 shqiptare te Saxhakut te Nishit, Pirotit, Jeni Pazarit, Plaves, Gucise, Hotit e Grudes si dhe nga nje pjese e Kosoves Veriore deri te periferia e Prishtines.

            Ushtaraket serbe per te realizuar qellimin e debimit dhe te kolonizimit kishin perdorur mjetet me brutale te likuidimit fizik te shqiptareve, duke mos i kursyer as femijet, grate e pleqte. Mbi 35.000 shqiptare te moshave te ndryshme gjeten vdekjen nga zjarri i armeve, i bajonetave, nga djegiet per se gjalli, nga ngrirjet ne debore e akulli. Pati edhe shume nena te ngrira me foshnje ne gji. Pastaj ata plaçkiten, dogjen e shkaterruan shume fshatra shqiptare. Djegiet e shkaterrimet e shtepive te shqiptareve qene te pallogaritshme, gati te gjitha fshatrat shqiptare u bene shkrum e hi ne kulm te dimrit  te ashper. Vetem  ne njeren nga lagjet e qytetit te Nishit qene bere shkrum e hi 300 shtepi shqiptare. Grabitjet e pasurive ishin masive, duke nisur qe nga stolite dhe deri te mobiljet, shtroje-mbuloje, veshjet, parate, dritherat, bulmetrat, bagetite etj.[19]

            Debimi i shqiptareve me dhune nga Sanxhaku i Nishit u be gjate dimrit te vitit 1878/78, ne kushte shume te veshtira. Popullata e debuar gjate rruges kishte pesuar mjaft. Shume femije, pleq e te tjere kishin vdekur neper deboren e madhe, ndersa bagetia kishte ngordhur. Kete e deshmojne shume dokumente te kohes. Shfarosja e shqiptareve behej ne menyrat dhe me metodat me mizore dhe me barbare, per çka deshmojne edhe vete serbet. “Disa familje shqiptare iknin dhe terhiqeshin ne  luginen e lumit  te Moraves Jugore, neper te ftohtit e madh, prane rruges, neper gryken e Gerdelices deri te Vranja dhe Kumanova, shiheshin femijet te hedhur dhe te vdekur dhe pleq te ngrire. Terheqja ka qene tragjike, kuajt dhe qete terhiqnin ngadale qerret neper bore, sepse qerre kishte pak. Disa femije te hedhur, te humbur apo gjysme te vdekur nga lodhja dhe uria kane qene te enjtur dhe te fryre si daullja, disa i linte shpirti atehere kur tanet i ushqenin, ose pas ngrenies”.[20] Mbreti serb Millan Obrenoviq, per te arritur kete qellim, ushtareve te vet serbe u kishte shperndare proklamata, ne te cilen thuhej: “... sa me pak shqiptare qe te mbeten ne territoret e çliruara nga Turqia, aq me shume do te kontriboni per shtetin. Sa me shume shqiptare te shperngulur, aq me te medha meritat per atdhe.”[21] Shkrimtari serb Jovan Haxhivasileviq, shpjegon qellimet e qeverise serbe per pushtimin e territoreve ne jug. Ai shkruan se debimi i shqiptareve u be me qellim “qe Serbia te behej shtet i paster nacional” dhe te krijohet mundesia “qe aksioni serb ne te ardhmen te drejtohej kah pjeset e Kosoves”... “Me ndjekjen e arnauteve, disa fshatra ne ato ane mbeten plotesisht te shkreta. Disa fshatrave nuk u diheshin emrat, sepse nuk kishte kush t’i tregonte, prandaj ato fshatra te shkreta te Sanxhakut te Nishit - Prokuple, Leskofc, Vranje duhet te popullezoheshin”.[22]      Popullata e debuar shqiptare nga Sanxhaku i Nishit, kryesisht u vendos ne territorin e Kosoves se sotme, disa u vendosen ne territorin e Maqedonise, e shume prej tyre te mjere perfunduan jashte Kosoves, tej Bosforit, ne shkretirat e Anadollit e me gjere.

Sipas statistikave turke okupatori serb ne sanxhaqet e Nishit dhe te Pirotit do t’i pervetesoj per koloet sllave 48.000 shtepi te shqiptareve, 42.000 shtalla bagetish, 18.000 hambare dritherash, 48.000 maxhe buke. Nga çdo shtepi serbet kishn rrembyer nga Nishi deri te  Prishtina prej 20 e deri ne 4000 dele, 3 deri 50 lope, 40.000 kuaj, 50.000 qerre dhe mjete te tjera shtepiake te shqiptareve.

            Duke u mbeshtetur ne Ligjin mbi kolonizimin e te huajve, nga 2 marsi 1865, pushteti serb te gjitha pronat e shqiptareve do t’i kolonizoje me banore serbe e malazeze, keryesisht nga viset e Malit te Zi dhe nga pjese e paokupuar e Kosoves. Pushteti serb me 3 janar 1880 nxjerr Ligjin per viset e reja te kolonizuara. Me kete ligj regjimi serb e perligji plaçkitjen e cila eshte bere ne popullaten shqiptare te Sanxhakut te Nishit. Pronat shqiptare pa kurrfare kompenzimi u morren nga pushteti serb. Ne to u vendosen shume familje nga viset e ndryshme te Serbise dhe nje numer  vogel edhe nga treva e sotme e Kosoves. Me 1879 ishte themeluar komisioni per kolonizim. Secili sllav kishte te drejte te shkruaj lutje per te marre toke te braktisur ne te ashtuquajturin “Arnautllek”. Lidhur me kete Franc Kanic, thekson se 7500 persona ne valen e pare jane lajmeruar per kolonizim ne Toplice deri te Molla e Kuqe afer Nishit.[23] Kolonizimi i ketyre trevave shqiptare ishte bere kryesisht nga malazezte  nga Mali i Zi dhe nga disa banore serbe te ikur ne kete kohe nga Kosova. Sipas urdhereses se qeverise serbe nga Kosova ne Sanxhakun e Nishit gjate vitit 1979 jane vendosur rreth 5600 serb.[24] Kolonizimi vazhdoi edhe ne vitet e metutejshme. Ne fushaten serbe per kolonizimin e Toplices 1880-1899, pronat e shqiptareve do t’i perfitojne 5600 serbe nga Kosova dhe 9200 malazeze nga Mali i Zi.[25]

Ne valen e kryengritjeve te pergjithshme shqiptare (1908-1912), qeveria e Serbise e ka shpallur Programin e ri serbomadh me titull: ”Direktiva per pune me shqiptaret” (Direktiva za rad sa Arnautima), duke deshiruar qe te shkaterroje tere nje popull. Ne ate program ne mes tjerash dedikuar opinionit evropian me titull “Arnauti i velike sile”, te autorit Vlladan Gjorgjeviqit. Ai pamflet prej 188 faqesh, pushteti serb qe te arrije lejen per likudimin e shqiptareve, te publikuar ne disa gjuhe, qe me ate te “deshmon” se “shqiptaret nuk e kane gjuhen, nuk i kane librate veta (letersine), nuk e kane historine e vete, me ate sipas orientimeve (programeve) serbomadhe nuk kane te drejte ne jete, nuk kane te drejte te ekzistojne, nuk kane te drejte te formojne kurrfare shteti”. Jo vetem kjo, ministri i puneve te jashtme te Mbreterise se Serbise qartatas do te kerkoje ne Vjene qe shqiptaret “te likuidohen sikurse jane likuiduar popujte e Afrikes Veriore”.[26]

Sukseset e medha qe dolen nga kryengritjet shqiptare ne fillim te shek. XX i shqetesuan pa mase shtetet ballkanike Serbine, Malin e Zi, Greqine dhe Bullgarine. Prandaj ata ne mars-maj 1912 lidhen Aleancen Ballkanike me qellim te pushtimit te trojeve shqiptare dhe qellime te tjera. Nikolla Pashiqi kishte hartuar projektin ne vitin 1912 –Çka don Serbia?.. “Serbia don qe te zbatohen ato urdhera nga Kongresi i Berlinit, te cilat po presin qe te realizohen qe 34 vjet. Serbia don te punoje ne fryme e Evropes. Ajo don qe te realizohet deshira dhe qellimi i Fuqive evropiane. Ajo don qe  edhe gjakun ta derdhe vetem qe te realizohet endera e vellezerve te saj. Ajo don qe ne rrezik dhe ne harxhime e saj te realizohen vendimet e Fuqive evropiane..”[27] Trupat serbe shfrytezuan dobesimin e forcave osmane nga kryengritjet e shumta shqiptare, dhe duke lidhur aleancen me shtetet ballkanike, ato hyne ne Kosove.

Me vone, perkitazi me kete pushteti serbe perhere pergatitej per pushtim te Kosoves dhe te trevave te tjera shqiptare. Ne vitin 1911 e kishte urdheruar konsullaten e vet ne Prishtine dhe doganat ne Rashke dhe ne Javor qe te benin regjistrimin e popullates serbe, aty ketu edhe te ndonje vendbanimi shqiptar. Ne regjistrimin e popullsise ne terren ishin angazhuar mesuesit dhe prifterinjt. Aksioni i regjistrimit ishte kryer ne 230 fshatra. Perveç tjerash, keto shenime per numrin e banoreve serbe dhe te tjere, sherbente ne shfrytezimin e tyre ne luften e ardhshme.[28]

KOLONIZIMI I KOSOVeS 1912-1914

            Politiken e spastrimit etnik dhe te kolonizimit te trevave shqiptare, Mbreteria Serbe dhe ajo Malazeze e vazhduan edhe pas pushtimit te Vilajetit te Kosoves dhe te viseve te tjera shqiptare. Dihet se me vendimet e Konferences se Ambasadoreve te Londres te vitit 1912/13 keto vise mbeten padrejtesisht jashte kufijve te shtetit shqiptar. Ato iu nenshtruan spastrimit etnik dhe kolonizimit. Per keto qellime qarqet politike serbo-malazeze shfrytezuan pervojen e meparshme, ushtruan terror e dhune te pashembullt. Njesite e ushtrise, te policise dhe “Narodna Odbrana” benin gara kush do te likuidonte me shume shqiptare, kush do te rrenonte shtepite e tyre, do te plaçkiste ose t’i kthente ata perdhunisht ne fene ortodokse sllave. Dhuna e terrori  u  kthyen  ne  metoda te preferuara per te frikesuar dhe detyruar shqiptaret te shpernguleshin ose te zhvendoseshin ne vende te tjera. Kjo fushate u shoqerua me shpernguljen masive, me grabitjen e pasurive dhe me djegien e fshatrave te tere shqiptare, si dhe me kolonizimin e ardhacakeve serbo-malazeze.

            Qarqet politiko-ushtarake shoveniste serbo-malazeze (1912-1914) nuk u kenaqen qe shtetit shqiptar te vitit 1912-1913 ia imponuan dhe ia shkeputen pjesen me te madhe te tokave te veta. Keshtu, nga te dhenat kadastrale te administrates osmane shihet se trevat shqiptare qe nga Mesjeta e hershme e deri me 1912 kishin nje siperfaqe prej 115.000 kilometra katrore. Nga ky territor, u  krijua  shteti  shqiptar ne hapesire vetem ne 28.748 kilometra kateror. Madje ato qarqe tentuan qe edhe viset e okupuara te Kosoves, te Maqedonise Veriperendimore dhe pjese te tjera te aneksuara nga Mali i Zi, por se bashku me shovenistet greke tentonin qe edhe Kosoven dhe viset tjera t’i shnderrojne ne Toplice e t’i zbraznin nga popullsia autoktone shqiptare, popullsi kjo qe ishte me e vjeter se keto sllave se paku dy milenium vjetesh dhe ne vend te tyre te vendosin elementin sllav, kryesisht serb e malazez, siç edhe u veprua.

Keto pushtime u justifikuan ne konferencen e ambasadoreve te mbajtur ne Londer ne vitin 1913, ku jashte shtetit shqiptare te shpallur me 28 Nentor 1912, mbeten pjesa derrmuese e tokave shqiptare, si Kosova, Kosova Lindore, Maqedonia Perendimore, pjese te Malit te Zi, Çameria etj. Shteti shqiptare u cungua. Nga 90.270 km² (Vilajeti i Kosoves me 32.900 km², Vilajeti i Shkodres me 10.270 km², Vilajeti i Manastirit me 28.500 km² dhe Vilajeti i Janines me 17.900 km²) u perfshine vetem 28.500 km² apo 32,24% te teresise etnike te tokave shqiptare, tregon qarte per padrejtesine qe i behej kombit shqiptare qysh atehere. Njeherit, ne saje te okupimit te tokave shqiptare, shtetet fqinje rriten territoret e tyre ne keto permasa: Serbia zgjeroi territorin e vet per 82% dhe popullsine per 55%, Mali i Zi territorin per 62% dhe popullsine per 100%, Bullgaria territorin per 29% dhe popullsine per 3%, ndersa Greqia territorin per 68% dhe numrin e banoreve per 67%. Prandaj, me pushtimin e 67,79% te territorit shqiptar, u be zgjerimi i territoreve te shteteve orthodokse te Ballkanit dhe zvoglimi katastrofal i territorit te shtetit shqiptar.[29]

            Me qellim te realizimit te kolonizimit te Kosoves dhe te debimit te shqiptareve nga atdheu, menjehere pas pushtimit te tokave shqiptare, ushtrite pushtuese serbe, malazeze e greke, repartet e xhandermerise, si dhe formacionet çetnike, te krijuara e te armatosura nga shteti serb, ndermoren nje fushat te pashembullt terrori e gjenocidi shfaroses, e cila u shoqerua me shperngulje masive, me grabitjen e pasurise dhe me djegien e fshatrave te tera shqiptare, si dhe me kolonizimin me ardhacake serbo-malazez. Politika e dhunes, qe iu imponua shqiptareve ne te ashtuqujturat “viset e reja”, siç u quajten nga qarqet serbe ne ate kohe Kosova dhe trevat e tjera shqiptare te aneksuara, synonte spastrimin etnik dhe shkombetarizimin e tyre. Terrori antishqiptar u shoqerua me nje sere masash ekonomike-administrative, me ndryshimin e sistemit te taksave, te cilat çuan Kosoven dhe popullin shqiptare ne buze te gremines.[30] Politika antishqiptare u shoqerua edhe me perpjekjet per ndryshimin e perkatesise fetare te popullsise. Jo vetem mbi shqiptaret e besimit mysliman, por edhe ne ata te besimit katolike, duke u munduar qe me dhune t’ia imponon fene ortodokse.[31]

Perveç vrasjeve, debimit dhe dhunes nga Kosova, ata ndermoren aksionin e pergjakshem per t’ua nderruar fene shqiptareve, per t’i kryquar dhe per t’i serbizuar, si shqiptaret myslimane, ashtu edhe ata katolike. Kete mase te konvertimin e ndermorri pushteti malazez ne Rafshin e Dukagjinit, ne pjesen qe e kishte aneksuar. Permes diktatures ushtarake e policore “i tubonin shqiptaret me dhune, i venin ne rresht me flamur perpara dhe i çonin ne kishe” U vrane e u pushkatuan me mijera vete. Kjo kryqezate e ushqyer me helmin e urrejtjes fetare e kombetare, shekuj me radhe nga kisha e qeverite e tyre, korri shume viktima te pafajshme. Fshatrat shqiptare rrethohen, plaçkiten dhe u vihet flaka. Fshatra te panumerta u rrenuan per toke, u shnderruan ne grumbuj  germadhash. Oficeret serbe shpallnin se “paqja efektive ne Shqiperi mund te arrihet vetem duke i shfarosur krejtesisht shqiptaret”. Urdheri suprem i Beogradit ishte i prere: “Duhet mesuar ai popull i eger per te jetuar ne nje shtet modern”. Pastaj, ne gazetat serbe shkruante: “Duhet te vdesin disa gjenerata te shqiptareve qe te harrohet çfare bene serbet ndaj tyre”.[32] Ata kane thyer dyert e shtepive dhe kane masakruar kedo qe gjenin brenda, pa pyetur ne ishte i ri apo plak, burre a grua. Nje deshmi tjeter qe deshmon edhe kete. Se ne tregun e Prishtines, me 18 tetor 1912 me nje lire ari te Turqise mund te bliheshin 82 fesa turq. Me 10 nentor 1912, po ne kete treg, nje fes mund te blihej me 82 lira ari. Ngritja kaq e larte e çmimit ishte bere per shkak se ushtria serbe likuidonte te gjithe njerezit me plisa te bardhe, ndersa i kursente ata qe mbanin fesin turk ne krye.

            Sipas te dhenave te Komitetit te Kosoves, neper burgjet e Serbise, Malit te Zi e Greqise, ne kete periudhe, jane mbytur ose kane pesuar rreth 23 mije shqiptare. Shoqata e imameve myslimane pohon se ne territoret etnike shqiptare, ne kete periudhe, kane qene 21 mije varre dhe kufoma te masakruara nga ana e xhandarmerise. (Ne keto shenime nuk jane perfshire te vdekurit gjate luftes tetor-nentor 1912). Ne Kosove jane shenuar pese varreza masive. Vetem ne Gazimestan ne periudhen janar-maj 1913 jane likuiduar mbi 5000 shqiptare etnike.[33]

            Pas okupimit te Kosove nga Serbia dhe Mali i Zi, pas vendosjes se pushtetit ushtarak serb e malazez, nga nentori i vitit 1912 deri ne qershor te vitit 1914, Kosova u shkaterrua me shume se gjate gjithe pushtimit peseshekullor osman. Serbia dhe Mali i Zi gjate vitit 1913-1914 dogjen e rrafshuan 235 fshatra shqiptare, 133 serbet e 102 malazezet”.[34]  Leo Freundlich, shkruan: “Mijera e mijera burra, femra, pleq e femije te vrare e te mbytur me te therrura, fshatra te djegura dhe shtepi te plaçkitura, grate dhe vajzat e çnjerezuara, nje vend i shkreteruar, i plaçkitur, i lare me gjak i turperuar, deshmon se serbet ne Shqiperi nuk hyne si çlirimtare, por si vrases te shqiptareve... Fshatra te panumerta u rrafshuan me toke, u masakruan njerez te panumert ne menyren me shtazarake. Vendi, ku gjeneratat e zellshme te shqiptareve te varfer, krijuan atdheun e tyre, u shnderrua ne grumbuj germadhash. Nje popull i tere u kryqezua me gjak dhe Evropa hesht....”[35] M. Edit Durham, shkruan me 1913: “Ne Shale, myslimanet ose duhet te pagezoheshin ose do te mbyteshin. Nje njeri nga Peja rrefente: “Çdo dite telalli therret neper rruge: - Qeveria do te pushkatoje sot nja dhjete vete! Asnjeri nuk di se cilet jane keta njerez dhe perse vriten. I shpiejne perpara nje grope qe do te jete varri i tyre. Pastaj 12 ushtare shtijene mbi ta derisa bien per dhe. Atyre u hidhet dheu persiper, pa marre parasysh se jane gjalle apo te vdekur. Njerezit hidhen ne ujin e akullte te lumit, e pastaj detyrohen te qendrojne prane prushti te zjarrit deri te kerkojne meshire. Dhe çmimi per te gjithe kete ishte te kthyerit ne fene e krishtere. Shume nga keta qe ishin pagezuar ne tmerr, vinin tek une”.[36]

            Krahas metodave te gjenocidit, vrasjeve, djegieve, rrenimeve te vendbanimeve etj. shqiptare, filloi edhe procesi i serbizimit te trevave shqiptare te pushtuara dhe te roberuara, perkatesisht kolonizimi i trevave shqiptare me elementin serb e malazez. Çrrenjosja e autoktoneve shqiptare dhe rrenjosja e ardhacakeve serbe, perbente nje proçes te gershetuar, te organizuar e te drejtuar nga Beogradi. Proces i shpopullimit te shqiptareve dhe popullimi me kolone serbe e malazeze dhe proces i shpronesimit te shqiptareve dhe pronesimit te koloneve.

            Me qellim qe kolonizimi te arrinte ritme te larta e te ngutshme ashtu si ne Jabllanice, ne Leskoc, Pusta Reke etj., ne vitet 1877-78, Mbreteria serbe i hapi rrugen edhe emgiracionit serb jasht vendit, deri edhe jashte kontinentit. Lidhur me kete fletorja e Beogradit “Ballkan”, nr. 6, e shkurtit 1914 njoftonte urdheresen per kolonizimin e “viseve te reja”, sipas se ciles “edhe serbet qe banojne ne Amerike, me origjne nga Mali i Zi, Bosnja, Serbia e nga Hungaria Jugore do te merren parasysh. Ne fakt mund te perfitojne edhe serbet me banim ne monarki” (Austro-Hungaria, J.O.).[37]

            Ky proces gjenocidal ndaj popullates shqiptare u shoqerua me debimin e tyre ne Turqi e ne Shqiperi. Sipas disa vleresimeve ne periudhen ndermjet viteve 1912-1914 ne Turqi u shperngulen rreth 500.000 njerez. Ndersa, vetem nga Kosova prej vitit 1913-1915 per te shpetuar koken nga gjenocidi shteteror serbomalazez u detyruan te shperngulen me se 120.000 shqiptare.[38] Ne anen tjeter nje numer prej mijera koloneve u vendos ne trevat e Kosoves, posaçerisht ne tokat e shqiptareve te ikur nga atdheu per shkak te dhunes e terrorit. Sipas disa shenimeve, organet serbe sollen ne Kosove rreth 20 mije serbe, shumica e tyre kriminele. Ata u vune ne funksion te grindjeve dhe te konflikteve ndernacionale, duke u rekrutuar ne xhandarmeri dhe ne provokatore ndaj shqiptareve. Ndersa, ne ate pjese te Kosoves, ku okupator ishte Mali i Zi, nepermjet “Ligjit special per kolonizim”, ne pronat shqiptare ne Peje e ne Gjakove u vendosen rreth 6000 kolone malazeze.[39] Keto toka pushteti menjehere ose gjate kohes se Mbreterise jugosllave ato i pronesoi ne duar te ardhacakeve, keshtu duke ndryshuar ne mase te madhe gjendje kadastrale te pronareve faktik te tokave.

            Kolonizimi i trevave shqiptare te pushtuara me elementin sllave, siç u tha kishte filluar menjehere pas okupimit ne vitin 1912, ajo u sanksionua me dekretligje te veçanta, qe dolen ne te dy mbreterite ne fillim te vitit 1914. Me keto perligjeshin te gjitha padrejtesite qe u ishin bere deri atehere shqiptareve. Keto ligje u hartuan ne nje menyre te tille qe te arrihej efikasiteti sa me i madh ne shpronesimin e fshatrave shqiptareve dhe qe te favorizoheshin e te stimuloheshin kolonet sllave per te jetuar ne viset shqiptare.

            Mbreteria serbe, me 17 shkurt 1914, ua ndaloi gjyqeve ta regjistronin token perderisa te shqyrtohej çeshtja e patundshmerise si dhe derisa te studiohet çeshtja e tapive. Me kete, qeveria deshironte te injoroje realitetin e dikurshem osman lidhur me perkatesine e prones ne rrethanat e reja shoqerore dhe politike. Pronat ne Kosove para okupimit te vitit 1912 ishin me se 90% ne duar te popullates vendase shqiptare, kryesishte ne duar te belgereve dhe agallareve. Menjehere, Serbia qe me 20 shkurt 1914, nxori “Dekretligjin mbi kolonizimin e viseve te posaçliruara dhe te bashkuara ne Mbreterine e Serbise”, i cili me vone u plotesua. Po ashtu veproi edhe Mali i Zi, i cili kishte nxjerre “Ligjin mbi kolonizimin e viseve te posaçliruara” prej 27 shkurt 1914. Keto dispozita ligjore, dhe shume te tjera, qe merren me vone, sherbejne si mbeshtetje per nxjerrjen e ligjeve te mevonshme ne Mbreterine SKS, perkatesisht jugosllave, si p.sh. Dekretligji mbi kolonizimin e viseve te reja jugore i vitit 1920, i cili ne vitin 1922 aprovohet si Ligj mbi kolonizimin e viseve te reja, Ligji mbi kolonizimin i vitit 1931 dhe shume te tjere. Me ato ligje tere toka shpallet prone shteterore, sidomos per ata qe nuk kane pasur dokumente te shkruara, edhe pse e punonin ate me vite sepse ato ishin shkaterruar gjate lufterave ose marre ne forma tjera nga pushteti. Pra, me keto akte juridike legalizohet dhuna ndaj shqiptareve, te cileve me ane te venies ne loje te atyre tapive te pakta qe i dispononin iu mohohet e drejta e tyre e pronesise shumeshekullore mbi token.[40]

            Me gjithe shpronesimin e popullsise agrare shqiptare dhe sjelljen e qindra familjeve te koloneve, qarqet politike serbo-malazeze nuk arriten objektivat e caktuara: nderrimin e dukshem te perberjes etnike te popullsise ne dem te shumices derrmuese shqiptare. Ky qellim nuk u arrite per shkak te rezistences se armatosur te popullit shqiptar, ashtu edhe per shkak te kohes se shkurter te sundimit te ketyre regjimeve, e veçanerisht te shperthimit te Luftes se Pare Boterore, kur nje numer i koloneve u kthyen ne vatrat e tyre.

KOLONIZIMI I KOSOVeS ME ELEMENTIN SLLAV 1918-1941

            Me ripushtimin e Kosoves, ne vjeshte te vitit 1918 dhe vendosjen e pushtetit serbo-malazez e venien ne funksion te aparatit te veçante administrativo-politik, administrata shteterore e ushtarake, krahas organizimit te operacioneve ndeshkimore, te dhunes,  terrorit,  vrasjeve,  denimeve  te medha etj.,  ne te  njejten kohe filloi nje presion politik per shkombetarizimin e popullates shqiptare me metoda te ndryshme. Qarqet drejtuese te Beogradit rifilluan politiken e vjeter shoveniste.[41]

            Pushteti menjehere filloi organizimin administrativ ne Kosove dhe vise te tjera per zbatimin e kolonizimit dhe reformes agrare. Regjimi i mbretit Aleksander ne vitin 1920 e ka perpiluar programin special per pastrimin e territoreve etnike shqiptare. Duke u bazuar ne ate pogram, ushtria serbe dhe xhandarmeria kane bere krime te papare, duke i djegur 182 fshatra shqiptare.[42]

Organet per zbatimin e kolonizimit dhe te reformes agrare

Per realizimin e politikes kolonizuese agrare ne Kosove dhe viset tjera, organet e pushtetit te Mbreterise SKS, perkatesiht jugosllave, ne menyre te drejteperdrejt ose ne ndonje forme tjeter ishin te angazhuar per zatimin e reformes agrare. Formimi i organeve te tilla u be ne fillim te vitit 1919. Ne fillim u nxorr dekreti i Dispozitave papraprake per pergatitjen e reformes agrare ne Mbreterine e re te SKS te 25.II 1919 (Sl. List Kraljevine SHS nr. 11/27.1919) dhe Urdheresa e Keshillit Ministror te Mbreterise se SKS, dt. 10.IX 1919, per aplikimin e pjeserishem te Dispozitave praparke per pergatitjen e reformes agrare, qe e domosdoshme themelimi i organeve shteterore, te cilat do te zbatonin reformen agrare dhe kolonizimin. Keto kompetenca dhe detyra iu caktuan ministrit per politiken sociale. Me kete perpiqej te theksohej se reforma agrare kishte karakter social.

            Organi i pare per zbatimin e reformes agrare dhe te kolonizimit ishte Zyra shteterore per reformen agrare, qe iu dha ne mbikeqyrje ministrit te politikes sociale. Ajo duhej te merrej me reformen agrare, kolonizimin e brendshmem dhe riatdhesimin e te shperngulureve nga Amerika dhe vendet e tjera. Sektori per reforme agrare menjehere filloi ndarjen e tokes te pronareve te medhenj shqiptare e te tjere nepermjet te besuarve te vet.

            Me vone rezultoi perfundimi se kjo detyre duhej t’i besohej nje ministrie te veçante. Me 2 prill 1919 emerohet ministri i reformes agrare per zbatimin e Dispozitave paraprake. Ne disa vise filluan te formohen Keshillat agrare per zbatimin e reformes agrare dhe te kolonizimit. Ne Kosove dhe ne disa vise nuk u formuan kurrfare keshillash, por te gjitha keto pune i kryente pushteti administrativ (policor). Me Dekretligjn nr. 2119, date 12 shkurt 1920 u themelua Ministria e Reformes agrare e Mbreterise SKS, detyra kryesore e te ciles likudimi i marredhenieve çifligare dhe e kolonizimit. Gjate vitit 1920 formohen drejtoratet agrare dhe zyrtat agrare krahinore. Ne kuader te kesaj Ministrie ishte sektori i kolonzimit dhe ai i reformes agrare. Per territorin e Kosoves ishte themeluar Drejtoriati suprem i reformes agrare me seli ne Shkup, ndersa ne kuader te tij ishin drejorate agrare te qarkut me seli ne Peje, Prishtine, Mitrovice, Vushtrri, Gjakove dhe Prizren dhe me vone ne Ferizaj qe perfshinin rrethet e caktuara.

            Detyrat e ketyre drejtorateve ishin te shumefishta. Ato kryesisht ishin ne zbatimin kolonizimin e ketyre trevave me elementin sllave, marrjen e pronave shteterore, komunale dhe private dhe ndarjen e tyre koloneve te ardhur dhe institucioneve te tjera sidomos atyre shteterore, stacioneve te xhandarmerise, kishave, manastirave, shkollave etj. Nje prej detyrave kryesore te tyre qe e udheheqnin me perpikeri ishte udheheqja me prona te eksprorijuara dhe barjta e tyre kadastrale te pronaret e rinje kolone ose aty ketu pronareve vendes serb. Perveç kesaj ato perpilonin progranin e kolonizimit dhe oganizonin ndihmen finansiare dhe ndihma te tjera per kolonet serbe e malazez dhe te tjere te sjellur ne Kosove. Propozimet e tyre i aprovonte Ministria e Reformes agrare, me vone e Bujqesise dhe per kete aprovonte edhe planin bugjetor. Ne punen e ketyre organeve beheshin malverzime te shumta. Ne kuader te ketyre ministrive formoheshin komisione dhe keshilla te shumta per perkufizimin e kompekseve te shumta agrare pa kurrfare kriteriumi, pronat me pjellore te pronareve shqiptare si dhe te benin konfiskimin e pronave te pronareve te ikur neper male per shkak te dhunese e terrorit.

            Perveç Ministrise se reformes agrare, pastaj te bujqesise ishin te angazhuar edhe keto ministri:

            - Ministria e Puneve te Brendshme, qe nepermjet policise qe perdorte trusnine dhe dhunen, te ndihmonte  zbatimin e kolonizimit, parcelimin dhe ndarjen e pronave, ndihmen koloneve ne ardhjen dhe vendosjen, mbojtjen e tyre, ndersa ne anen tjeter te bente presion ne popullaten shqiptare per leshimin e vendit, shperngulje jashte atedheut dhe ne vend te tyre sjelljen e koloneve serbe.

            - Ministria e Ushtrise dhe Detarise, ndihmonte dhe percillte kolonet nga vendlindja deri ne Kosove, bente propogande per kolonizim, ndersa tek shqiptaret propogandonte shpernguljen ne Turqi e Shqiperi. Lironte ushtaret e atyre familjeve qe shpernguleshin. Kjo ministri e angazhonte Ministrine e Puneve te Brendshme qe te shakaktonte sa me shume çrregullime, ne menyre qe organet e saj te intervenonin.

            - Ministria e Puneve te Jashtme kishte per detyre t’i kundervehej propagandes se shoqerive te ndryshme dhe individeve shqiptare qe luftonin kunder shpernguljes dhe ankoheshin ne Shoqerine e Kombeve ne Gjeneve ndaj dhunes, marrjes se tokave dhe formave te tjera te presionit ndaj shqiptareve. Ndersa, ne opinionin boteror e arsyetonte reformen agrare dhe kolonizimin si mase te nevojshme ekonomike dhe “deshire” te popullit josllave per shperngulje.

            - Ministria e Pylltarise dhe  e Xehetarise u jepte koloneve material ndertimor, lende e tjere per ndertimin e shtepive, lende djegese dhe u pronesonte komplekse te tere te pyjeve.

            - Ministria e Komunikacionit u jepte koloneve bileta pa pagese per bartjen e familjeve dhe te invetarit deri te vendi i kolonizimit, ndersa shqiptareve te shperngulur u siguronte transportin.

            - Ministria e Arsimit angazhohej qe nepermjet te mesuesve te bente propagande per kolonizim te elmentit sllave ne nje ane dhe per shperngulje te popullates shqiptare ne anen tjeter. Hapte shkolla ne vendbanimet kolone.

            -  Ministria e Ndertimtarise angazhohej per ndertimin e shtepive, rrugeve, pusave, ujesjelleve per kolonite sllave.

            - Ministria e Politikes Sociale dhe e Shendetit Popullor kujdesej per hapjen e ambulancave dhe per shendetin dhe sherimin e koloneve pa pagese etj.

            Edhe Oborri Mbreteror ishte angazhuar ne keto pune rreth zbatimit te kolonizimit ne forma te ndryshme. Siç ishte rasti i ndonje ankese qe e zgjidhnin ne favor te kolonit, vizites se mbretit ne trevat e shqiptare per t’i motivuar kolonet qe ne numer sa me te madh te vendosen, ndersa te bente presion te shqiptaret per shperngulje.

            Rreth pronesimit te pronave tokesore koloneve ishin te angazhuar gjyqet e te gjitha niveleve. Gjyqet e rregullta dhe me vone ato agrare te formuara neper qendra te Kosoves ishin angazhuar qe gjate zgjedhjes se kontesteve te ndryshme pronesore qe ato t’i zgjidhnin ne favor te kolonit. Qe sa me pare te benin pronesimin e tokave dhe leshimin e tapive pronareve te rinje. Ne kete kontest ata benin edhe malverzime dhe keqperdorime te shumta me tapite e pronareve te deritanishem shqiptare aty ketu edhe turq. Ata menjehere benin intabulimin e tokave “pronareve” te rinje pa kurrfare procedure.

            Nje prej ministrive qe luajti rolin kyq ne zbatimin e kolonizimit ne Kosove pasojat e te ciles edhe sot jane evidente ishte Ministria e financave. Ne kuader te kesaj ministrie funksiononte Drejtorati i Kadastres. Ne kete sektor gjendeshin keto materiale per matjen dhe parcelimin e tokes, materiale per punen e gjeometrave, shenimet per token e goditur nga reforma agrare, evidinecat kadastrale te marredheneve pronesore – poseduese dhe  librat per pronat tokesore, kulturen, klasen, matjen e tokes, tatime per token, toka e goditur nga agrari, lirimi nga tatimi i koloneve etj. Keshtu kjo Ministri komplekse te tera te pronave si atyre pjellore, te vreshtave, pyjeve, livadheve e te tjera ua pronesonte menjehere koloneve. Keshtu qe toka e pronareve shqiptare per te cilat kishin paguar tatimin, por edhe ende paguanin pa kurrfare baze juridike kaloi ne pronesi te ardhacakeve. Gjendja e prones ndryshoi ne menyre katastrofale. Tani, pronare te rinje ne pjesen derrmuese te tokave behen kolonet. Fatkeqesisht kjo gjendje edhe nga pushtetet e ardhshme edhe pse ne mase te madhe popullata shqiptare e bleu me vone ate prone, pushteti komunist ne menyre perfide nuk e beri intabulimin e saj ne pronare faktik. Keshtu qe edhe sot disa pushtetar duke u bazuar ne kete gjendjen e kohes se Mbreterise jugosllave manipulojne me shifra statistikore,  se siperfaqe te medha te pronave tokesore jane ne pronesi te serbeve dhe malazezeve. Por, nuk e marrin gjendjen faktike ate reale, para vitit 1912, kur me se 90% e tokave ishte prone e shqiptareve dhe aty ketu e ndonje age apo begu turq, te cilet disa nga dhuna u detyruan te shperngulen nga atdheu, ose gjendjen se e kujt ishte ajo toke dhe e kujt eshte sot qe punohet me vite te tera. Ndersa, disa pronare serbe e malazeze kishte raste qe kurre nuk kishin ardhur ne Kosove, por iu ishte ndare toka, iu ishte pronesuar ne kadaster dhe gjyq, por e kishin dhene per ta punuar pronaret faktik shqiptare me qesim. 

Qellimi dhe masat per zbatimin e kolonizimit dhe reformes agrare

            Pushteti i Mbreterise SKS, ndonese kishte premtuar se do te respektonin te drejtat e shqiptareve etnike qe jetonin ne Jugosllavi, madje kishin nenshkruar edhe aktet nderkombetare te kohes, qe percaktonin te drejtat e pakicave kombetare (Traktati i Sen Zhermenit, i unifikuar edhe nga Lidhja e Kombeve), keto qarqe, menjehere pasi vendosen administraten e tyre ushtarako-policore dhe civile, rifilluan terrorin e praktikuar ne vitet 1912-1915. Keshtu sipas nje statistike, qe u botua me vone, trupat serbe vetem gjate janarit dhe shkurtit te vitit 1919 kishin vrare 6.040 veta, kishin rrenuar 3.873 shtepi.[43]  Qeveria shqiptare e informon Lidhjen e Kombeve ne prillin e vitit 1921 se ne Kosove ishin vrare 2.000 shqiptare, qe nga fillimi i po atij viti; kurse kater muaj me vone, kreu i Bashkesise Islame ne Bosnje, Reis ul-ulema Çausheviq, i tha nje diplomati se qe nga nentori i vitit 1918, ne rrethin e Prishtines  ishin  vrare  5.000  veta.  Sa  per  shifrat  e pergjithshme, nje dokument i hartuar nga Komiteti i Kosoves, me 1921, llogariste se deri atehere ishin vrare 12.371 veta, ishin burgosur 22.110 veta dhe ishin djegur perafersisht 6.000 shtepi.[44]

            Nje nder metodat e spastrimit etnik, shkombetarizimit dhe sllavizimit te Kosoves, ishte edhe kolonizimi i Kosoves me elementin sllav dhe shperngulja e shqiptareve nga vendlindja e tyre. Kolonizimi si metode perfide filloi te mistifikohet dhe te kamuflohet me zbatimin e njeres nga metodat borgjeze me reforme agrare, e cila propagandohej si mase perparimtare e qe ne te vertete fsheh qellimin e borgjezise serbomadhe - kolonizimin e Kosoves dhe shkombetarizimin e popullsise shqiptare, e cila ishte ne shumice absolute. Pra, borgjezia bente perpjekje qe ta rralloje sa me teper popullsine shqiptare, sidomos ne ato treva ku shqiptaret jetonin ne numer te madh dhe Kosova ishte rajoni me popullsi me te dendur ne tere Jugosllavine. Ekzistonte nje program i gjere i kolonizimit, i vendosjes se folesve te sllavishtes ne viset e banuara me shqiptare.

            Ne Kosove per shkak te konfiguracionit te papershtatshem te terrenit dhe nivelit te ulet te forcave prodhuese ne bujqesi, toke te punueshme ka pasur relativisht pak. Ne ato siperfaqe ekzistunte dendesi e madhe e popullsse, e cila gjitnje rritej per arsye te shtimit te madh natyror, sidomos te popullsise shqiptare. Sipas shenimeve statistikore ishte shume e larte rritja e popullsise qe merrej me bujqesi. Ne siperfaqet bujqesore nga viti ne vit rritej gjithnje numri i njerezve, te cilet jetonin nga bujqesia. Keshtu dendesia ne Kosove vende-vende ishte prej 200-300 banore ne nje kilometer katror, ndersa ne Vojvodine ne po kaq siperfaqe bujqesore ishin 80 banore. Gjendja me e keqe ishte nse merrej parasysh sasia e tokes se punueshme, sepse ne Serbi ne 100 ha toke te punueshme vitin 71,1 banore, ne Vojvodidne 175 banore, dersa ne Kosove 228 banore.

            Qellimi i borgjezise serbe ne te vertete ishte qe nen parullen e reformes agrare te zbatoje kolonizimin e Kosoves me elementin sllav te ardhur nga viset e ndryshme te Mbreterise Serbo-Kroate-Sllovene, perkatesisht jugosllave dhe nga disa shtete te jashtme. Pra, ne funksion te kolonizimit te tille u vu edhe e ashtuquajtura reforme agrare.           Kolonizimi dhe reforma agrare ne Kosove kane pasur qellim kryesisht nacional-politik dhe karakter eksploatues. Qellimi kryesor i kolonizimit ishte thyerja e kompaktesise nacionale te popullsise shqiptare dhe nderrimi i struktures nacionale ne dem te shqiptareve. Veçanerisht, synimi ishte qe te kolonizohej dhe te forcohej elementi kolonist ne pjeset rreth kufirit me Shqiperine, sepse mendonin se me ate kufiri do te jete me i sigurte dhe do te nderpritet vazhdimesia e popullates autoktone shqiptare nga territori i Shqiperise, Kosoves dhe Maqedonise, siç thuhej ne dokumente me qellim sigurimi dhe ne perputhje me planin e tyre strategjik. Perkitazi me kete dr. Hinko Krizman, deputet dhe minister, ne fjalimin e tij ne Kongresin e Partise Demokratike te Pavarur ne  Beograd, me 6.12.1925, nder te tjera, thekson se kolonizimi eshte kerkese e mbrojtjes popullore, forcim i popullates nacionale ne kufijt, ne veri dhe ne jug.[45] Perveç kesaj, ajo politike bente perpjekje qe ta rralloje sa me teper popullsine shqiptare dhe ne  ato  treva  homogjene  dhe  vendbanime  te  banuara  plotesisht  me popullate shqiptare te vendoste kolone, pra ne ato krahina, ku shqiptaret jetonin ne numer te madh, si dhe synohej te kolonizohen ato treva te pastra etnike shqiptare siç ishin: Drenica, Llapi, Llapusha, pjese te Rrafshit te Dukagjinit, te Kosoves etj, dhe te thyhej homogjeniteti nacional i atyre vendbanimeve e trevave ne fjale. Sepse siç dihet ne treven e Llapit para pushtimit serb ne vitin 1912 nuk kishte asnje banore serbe, ne komunen e sotme te Deçanit serb kishte vetem ne manastirin e Deçanit dhe disa ne fshatin Lloqan qe prejardhjen e tyre duhet studjuar, ne qytetit e Gjakoves kishte disa familje te pakta serbe, ne komunen e sotme te Malisheves serbe kishte vetem ne fshatin Kijeve dhe Mleqan, treva e Drenices sidomos asaj jugore nuk kishte fare serbe dhe keshtu me radhe.

            Programi i kolonizimit ishte nje dukuri komplekse, qe kishte qellime te ndryshme: pikesynim i pergjithshem dhe afatgjate i tij ishte, siç u tha nderrimi i struktures kombetare te popullates ne Kosove (si edhe ne Maqedoni, e cila po ashtu po kolonizohej), por ne kete mes, u ngaterruan edhe faktore te tjere. Nje fakor i ketille ishte deshira per te ndalur valen e popullates nga Serbia dhe Mali i Zi, qe po emigronte ne Amerike, duke u ofruar toka te lira afer shtepive te tyre. Nje tjeter faktor ishte politika e denimit te kaçakeve me konfiskimin e prones se tyre: menyra me efikase ishte ajo e zbatimit te ketij denimi, dhenia e tokave te tyre kolonisteve. Ishte madje edhe nje plan tjeter (i shqyrtuar seriozisht ne Beograd, me 1921, por  fare  i  pazbatuar) per kolonizimin ne Kosove te 7.000 ushtareve ruse te gjeneralit Vrangel - nje lloj ekuivalence serbe ndaj politikes osmane te vendosjes se çerkezeve luftarake ne rajonet me rendesi strategjike.[46]

            Me procesin e zbatimit te kolonizimit agrar ne Kosove, suksesivisht krijoheshin vendbanime te reja kolonesh. Pushteti kishte per qellim qe te vendoste kolone ne ato treva e vendbanime te banuara plotesisht me popullate shqiptare ne menyre qe te zbertheje, te shkaterroje homogjenitetin nacional shqiptar te atyre vendbanimeve dhe te sendertoje qellimin nacional te kolonizimit. Posaçerisht synohej qe te behej pastrimi etnik i popullates shqiptare, sidomos perreth kufirit me Shqiperine dhe ne keto pjese te vendose kolonet dhe te ngriten vendbanime kolonesh. Kjo kishte per qellim te formohet nje tampon zone, te nderpritet lidhja ekzistuese organike territoriale, kombetare, kulturore, familjare e shpirterore e popullsise shqiptare. Ne zbatimin e politikes se kolonizimit te Kosoves, perkatesisht ngritjes se vendbanimeve te reja kolone, organet agrare kishin parasysh eksklusivisht interesat nacionalo-politike e shteterore, duke lene anash faktin se krijimi dhe zhvillimi i vendbanimeve te reja duhet te kete qellim te zhvillimit te natyres ekonomike dhe sociale.

            Organet shteterore deshironin qe nen masken e reformes agrare dhe te kolonizimit te realizonin politiken per shtypjen brutale te popullsise shqiptare, konfiskimit te tokes se fshatareve shqiptare, te nxiste tendencen e shpernguljes se saj ne Turqi e ne Shqiperi dhe te realizonin idene e nacionalizimit dhe te serbizimit te Kosoves. Me kete, politika hegjemoniste jugosllave, duke e konsideruar se popullata shqiptare homogjene autoktone, e cila jeton ne numer te madh dhe veshtire mund te asimilohet per shkak te kultures dhe gjuhes tjeter nga ajo sllave, ajo gjeti metoden e terrorit, te dhunes, te marrjes se tokes dhe te shpernguljes me dhune te popullates shqiptare jashte atdheut te tyre, dhe  me kete te fitoje siperfaqe te medha toke te punueshme, ne te te vendose nje numer te madh te koloneve. Me qellim te rrembimit te tokave, ushtria dhe xhandarmeria shpeshhere se bashku edhe me elementin kolon, te cilin e furnizonin me arme dhe municion, hidheshin ne aksion terrori kunder shqiptareve.

            Kolonet te ashtuquajtur vullnetare, çetnike, optante, etj., kishin ardhur gati nga te gjitha viset e Jugosllavise borgjeze, si nga Mali i Zi, Hercegovina, Bosna, Dalmacia, Lika, Korduni, Bania, Serbia Jugore, Vojvodina, etj. Mirepo, kishte kolone te ardhur edhe nga disa shtete te jashtme si nga Rusia, Italia, Hungaria, Shqiperia, Amerika, etj. Atyre pushteti u jepte prona te medha te tokes, siperfaqja me e madhe e marre nga pronaret shqiptare, duke i detyruar ata qe te shperngulen ose te behen sherbetore “te agallareve” te rinj, duke ua punuar token dhe duke e paguar edhe tatimin per ate toke. Pushteti, kolonet i vendoste edhe ne shtepite e fshatareve vendas shqiptare dhe te atyre te shperngulur. Koloneve, perveç tokes se dhene falas, pushteti disave ua ndertonte edhe shtepite, si dhe u jepte ndihme ne material ndertimor, vegla pune, kredi, i lironte nga tatimet shteterore per 10 vjet dhe nga ato komunale per 5 vjet, kurse te drejten e plote si pronare - me te drejte per te shitur ate - do ta merrni pas dhjete vjetesh, transportin falas te tyre, te materialit ndertimor, veglave te punes, bagetive etj. deri te vendi i vendosjes  etj. U formuan Kooperativat agrare nga te cilat kolonet merrnin kredi pa kamate, material ndertimor dhe ndihma te tjera.

            Ne mesin e koloneve te ardhur, qe shteti u kishte dhene toke, perveç fshatareve bujq kishte edhe tregtare, pensioniste, oficere, xhandare, nepunes, etj. Per t’i nxitur dhe per t’i terhequr kolonet qe te vijne dhe te vendosen ne Kosove, makineria propoganduese serbe perdorte ne forma te ndryshme propaganden se ne Kosove ka toke me bollek, shtepi te lira etj.

            Koloneve te ardhur sllave, pushteti, perveç tokes “utrine”, kullota e te tjere, u ndante posaçerisht toke te punueshme pjellore te marre nga pronaret shqiptare, te cilet ishin te detyruar te shperngulen jashte vendit ose te marrin nga kolonet e te punojne token e vet pergjysme ose me qesim dhe per te edhe te paguajne me tutje tatimin. Token pronareve shqiptare pushteti ua merrte edhe me motivacion se eshte perfshire ne kompleksin agrar dhe per ate shpesh nuk jepte kurrfare kompensimi, ose nese jepte ate toke e jepte te cilsise se dobet.

            Siç eshte theksuar me pare, per zbatimin e kolonizimit ishin te angazhuara te gjitha organet e pushtetit, duke filluar nga ato me te uletat lokale e deri tek ato me te lartat shteterore. Pra, ishte angazhuar tere makineria shteterore. Ata kurrnjehere nuk kishin marre parasysh poziten e fshatarit shqiptar. Perkundrazi, ne aksionet e marrjes se tokes, perdoreshin metoda te llojllojshme, keshtu qe kishte raste kur toka iu ishte marre deri ne prag te shtepise, e qe per te hyre shqiptare ne shtepi do te detyrohej te kaloje tani neper “pronen” e kolonit.

            Me marrjen e pronave te banoreve shqiptare ne forma te ndryshme, sidomos te atyre te kaçakeve, qe konsideroheshin armiq te shtetit, toke kinse teprice, toke untrine, prone e tere fshatit, komplekse te shumta te pyjeve etj.

Ne veprimtarine e organizuar per nxitjen e vazhdueshme te shpernguljes shqiptare dhe te kolonizimit me kolone sllave, ne vend te tyre, administrata shteterore i kishte lene vend te veçante propagandes, sidomos shtypit, i cili duhej te kontribuonte ne pergatitjen psikologjike te opinionit brenda vendit per ta perkrahur shpernguljen dhe per ta justifikuar kete para opinionit te huaj. Ndersa, nga kolonet, nga tere shteti dhe jashte t’i nxite dhe t’i terheqe te vendosen ne Kosove, duke u premtuar toke me bollek, shtepi, vegla bujqesore, lehtesi tatimore, kredi etj. Me kete shtypi borgjez synonte qe ne radhet e popullsise shqiptare te krijoje nje gjendje tensioni te vazhdueshem, i cili duhej te ndikonte ne shtimin e metejshem te shpernguljes. Ne shumicen e gazetave, sidomos ne ato beogradase, botoheshin artikuj shpifes, tendencioze, duke e paraqitur shpernguljen si “deshire” te popullates “myslimane”, ndersa kolonizimi arsyetohej per token e lire dhe interesat qe kishte shteti per t’i kolonizuar keto treva me elementin e krishtere nga aspekti i mbrojtjes.

            Shpronesimi ne mase i fshatarsise shqiptare pati per rrjedhoje varferimin e saj. Ndersa si rrjedhoje e spastrimeve etnike dhe e kolonizimit te tokave shqiptare u be ndryshim i ndjeshem i struktures etnike te popullsise. Duke u ballafaquar me poziten e rende te tyre, te shkaktuar nga presionet e llojllojshme, qe ushtronte pushteti policor ushtarak i Jugosllavise borgjeze, dhe, duke mos gjetur mbrojtje elementare juridike per pronat dhe jeten e tyre, e po ashtu te ndihmuar me lehtesi te medha rreth pergatitjes se dokumentacionit te udhetimit, qe i ofronte po ai pushtet, nje pjese e popullit shqiptar emigroi ne Turqi, e nje pjese edhe ne Shqiperi. Shperngulja e shqiptareve nga vendlindja e tyre ka qene e motivuar nga politika antishqiptare e diskriminuese. Ky proces i prirur nga qendrimet negative dhe nga  paragjykimet e qarqeve sunduese  ndaj shqiptareve dhe vendeve te tyre kishte filluar edhe gjate periudhave me te hershme historike. Per ta nxitur shpernguljen, pushteti borgjez i ngacmonte shqiptaret edhe ne ndjenjat e tyre kombetare e fetare, si ne rrenimin e xhamive, varrezave etj.

            Me vendosjen e koloneve jane krijuar shume vendbanime te reja te cilat jane pagezuar me emra sllave, si p.sh. Tankosiq, Nova Shumadia, Llazarevo,  Devet Jugoviq, Hercegova, Dushanova, Serbobran, Petrovec, Petroviq, Kralica, dhe shume te tjera. Mirepo, edhe disa toponime te mbetura shqiptare te cilat qe nga mesjeta ishin nderruar, tani ne kete periudhe nderrohen ne menyre arbitrare, si p.sh. Ferizaj ne Uroshevac, Hani i Elezit ne Gjeneral Janoviq, Glloboderi ne Obiliq, Ujmiri ne Dobravode, Azizia ne Millosheve, dhe shume te tjera. Kjo ishte diskutuar edhe ne nje konference nderministrore ne vitin 1937 per nderrimin e emrave gjeografik.

Ultranacionalistet serbe, duke filluar nga Garashanini, Klubi Kulturor serb, Konventa famekeqe per shperngulje e vitit 1938, me mbarimin e Luftes se Dyte Boterore, vazhduan perpjekjet per realizimin e planeve, si p.sh. Elaborati i ri i Vasa Çubrilloviqit i titulluar “Problemi i pakicave ne Jugosllavi”. Ai pushtetin e ri e “meson” se perveç spastrimit nga ana e ushtrise gjate operacioneve, duhet zbatuar edhe metoda te tjera ne menyre qe pakicat kombetare te detyrohen te shperngulen, te krijohen per ta kampe perqendrimi, ndersa pasuria e tyre te konfiskohet.

            Te bazuar ne shenimet statistikore, qeveria arriti qe ne Kosove, ne periudhen midis dy lufterave, siç thuhej per nevoja te reformes agrare t’i kufizoje rreth 129.212,94 ha toke.[47] Ndersa, gjate kesaj periudhe jane vendosur 13.482 familje me rreth 67.410 anetare ne 594 vendbanime.[48] Sipas nje burimi tjeter ne 14 rrethe te Kosoves 21.876 familjeve iu eshte dhene 81.134,49 ha.[49] Sipas nje raporti te Drejtoratit Suprem te Reformes agrare ne Shkup, deri ne fund te muajtit tetor 1940, per drejtoratet agrare ne Peje, Ferizaj, Shkup dhe Prizren jane kufizuar 381.245 ha toke.[50] Toke ne mase te konsideruar iu eshte dhene kishave dhe manastireve ortodokse, stacioneve te xhandarmerise etj. Sipas nje raporti te Drejtoratit Suprem te Reformes Agrare ne Shkup, sek. nr. 344, date 12.XI 1940, ne territorin e ketij Drejtorati kishave dhe manastiereve iu jane ndare 569 ha toke, ushtrise 1.342 ha, xhandarmeris 250 ha dhe te tjera.[51] Ndersa, ne anen tjeter merrej edhe prona e vakefeve, xhamive, teçeve etj. pa kurrfare kompezimi dhe ne forma te ndryshme perfide. Nuk eshte mbajtur ndoje evidence e mirefillte per marrjen e ketyre pronave duke i konsideruar si prona te lira ose te perfshira ne kompleksin agrar. Duhet permendur se pushteti agrare ne vitin 1927, Manastirit te Deçanit iu dhane pronat e 50 familjeve shqiptare te fshatit Isniq, nersa Manastirit te Deviçit iu dhane proant e 20 familjeve shqiptare te fshatit Llaushe, komuna e Skenderaj.

Duhet theksuar se numri i koloneve te vendosur ne Kosove eshte me i madh, sesa e jep statistika zyrtare serbe, sepse ky numer ka te beje vetem per familjet, te cileve zyrtarisht u eshte ndare toka. Kane mbetur anash familjet, qe e kane rrembyer token ne forma te ndryshme, ato ne qytet - te ardhur si nepunes, xhandare, tregtare dhe te profesioneve te tjera. Secila familje mesatarisht i kishte marre nga 8,45 ha toke, por kishte shume raste kur nje familje kishte marre edhe deri 45 ha toke. Ndersa, familjeve shqiptare kishte raste kur toka i merrej ne teresi deri ne prag te shtepise, keshtu qe nuk zbatohej edhe ai dekretligj famekeq, i cili parashihte se familjeve shqiptare t’i mbetej 0,40 ha toke per nje anetar te familjes.

             Ne territorin e Kosoves kolonet sllave u vendosen ne keto vendbanime:[52]

            Komuna e Prishtines: Badofci (13 familje), Ballabani (9), Barileva (13), Besia (2), Çagllavica (3), Dabisheci (17), Gllogovica (6), Hajkobilla (5), Hajvalia (48), Keçekolla (5), Koliçi (4), Lebana (8), Makoci (3), Mareci (4), Nente Jugoviqet (66), Nisheci (9), Orlloviqi (34), Prapashtica (26), Prishtina (70), Slivova (2), Teneshdolli (3), Truda (2) dhe  Vranidolli (3).

            Komuna e Fushe-Kosoves: Batusa (1), Bardhi i Madh  (23),  Fushe Kosova (142), Graboci i Poshtem (20), Harilaqi (18), Henci (2), Krivova (25),  Miradia e Eperme (80),  Nakarada (3), Pomozotini (40), Sllatina e Madhe (33) dhe Vrogolia (11).

            Komuna e Obiliqit: Babimoci (1), Lokaliteti Bakshia-Nente Jugoviqet (48); Breznica (58), Caravadica (3), Dobrosella (34), Hadja (4), Dardhishta (15), Lajthishta  (4), Llazareva (17), Mazgiti (11), Millosheva (68), Miniera e Kosoves (9), Obiliqi (122), Plemetini (6), Raskova (6) dhe Siboci (7).

            Komuna e Podujeves: Bajçina (12), Balloci (71), Batllava (28), Bellopoja (39), Berveniku (7), Braina (6), Bradashi (24), Burica (4), Doberdoli (28), Dobratini (11), Dumnica e Eperme (1), Dumnica e Poshtme (137) , Dumoshi (12), Dyzi (4), Gerdoci (9), Gllamniku (43), Halabaku (5), Herrtica (36), Kaçibegu (7), Katunishta  (23), Kerpimehu (21), Konusheci (24), Kushevica (13), Letanci (5), Livadica (33), Lupçi i Poshtem (14), Llapashtica e  Eperme (63), Llapashtica e Poshtme (21), Llausha (30), Lluga (3), Luzhani (9), Majaci (8), Merdari (33), Metergoci (39), Metohia (7), Miroci (14), Murgulla (4), Obrança (42), Orllani (56), Pakashtica (28), Penuha (11), Perani (21), Perpollci (5), Podjeva (157), Pollata (1), Potoku (3), Radujeci (31), Repa (54), Revuçi (33), Sallabaja (5), Sfeçla (48), Siboci i Eperm (38), Siboci i Poshtem (9), Sllatina (1), Surkishi (17), Shajkoci (17), Shakovica (8), Shtedimi (15), Terrnava (22), Turuçica (37) dhe Zakuti (15).

            Komuna e Lipjanit: Akllapi (3), Babushi i Muhaxhireve (17), Baica (4), Banulla (9), Bregu i Zi (9), Bujani (8), Dobraja e Madhe (6), Dobraja e Vogel (10), Gadime e Eperme (5), Gadime e Poshtme (9), Gllogoci (3), Gracka (82), Hallaçi i Vogel (6), Lepia (4), Lipjani (10), Llugaxhia (3), Lluga (34), Magurja (11), Mareci (8), Medveci (13), Poturoci (17), Qyqylaga (12), Radeva (6), Ribari i Madh (1), Rubofci (4), Rufci i Ri (40), Shala (Sedllari) (1), Suhadolli (125), Topliçani (5), Versheci (13), Vrella e Goleshit (111). 

            Komuna e Ferizaj: Babushi i Serbeve (6), Bibaj (13), Cernilla (12), Doganaj (4), Ferizaj (36), Gaçka (rreth 20 familje), Gerlica (7), Gremja (23), Komogllava (5), Kosharja (13), Lloshkobarja (26), Mirashi (22), Mirosala (16), Muhoci (19), Nekudini (5), Nerodimja  (8), Nerodimja e Poshtme (1), Papazi (23), Pleshina (25),* Pojatishta (22), Prelezi i Jerlive (37), Prelezi i Muhaxhireve (7), Rahovica (15), Raka (33), Sazlia (10), Slivova (15), Softoviqi (20), Sojeva (14), Katuni i Vjeter   (39), Surqina (10), Talinoci i Jerlive (5), Talinoci i Muhaxhireve (25), Tankosiqi (119), Terni (2), Varoshi (13) dhe Zaskoku (20).

            Komuna e Shtimes: Gllavica (6), Godanci i Poshtem (14), Gjurkoci (9), Petroviqi (Lagjja e Pajtimit) (22), Muzeqina (3), Raçaku (1), Rashinca (15), Shtimja (3) dhe Vojnofci (8).

            Komuna e Kaçanikut: Elezaj (9), Gabrica (1), Kaçaniku i Vjeter (29), Reka (10) dhe Stagova (3).

            Komuna e Gllogocit: Abria e Eperme (1), Arllati (8), Baica (11), Dobrasheci (12), Domaneku (10), Fushtica e Poshtme (12), Gllanasella (27), Gllobari (15), Komarani (91), ndersa ne lokalitetin Ostrok (8), Karratica e Eperme (5), Karratica e Poshme (18), Krikova  (21),  Likoshani  (4),  Llapushniku  (31),  Negroci  (9),     lokaliteti      Negroci -Llapushniku (29), Pokleku (10), Polluzha (11), Çikatova e Re (163), Çikatova e Vjeter (2), Sankoci (5), Shtrubullova (2), Tersteniku (22), Zabeli i Poshtem (16) dhe lokaliteti Zabeli - Krivova (26).

            Komuna Skenderaj: Buroja (39),  lokaliteti Çubrel-Llaushe-Vitake (8), Izbica (8), Klina e Eperme (41), Klina e Mesme (7), lokaliteti Kodra e Tomes ne trekendeshin Ternafc-Prekaz-Kline (51), Klladernica (1), Kosieri i Ri (20), Kallica (48), Kuçica (2), Likoci (1), Luboveci (9), lokaliteti Kolena-Lubovec (2), Makermali (11), Mikushnica (26), Fshati i Ri (Novosella) (13), Padalishta (1), Polaci i Ri (55),  Polluzha (13), Prekazi i Eperm (22), Prekazi i Poshtem (9), Radisheva (2), Skenderaj (Serbica) (55), Ternafci   (8), Turiçeci (25), Vitaku (12) dhe Vojniku (32).

            Komuna e Vushtrrise: Akrashtica (3), Beçiqi (10), Bivolaku (8), Brusniku (8), Bukoshi (58), Cecelia (5), Dalaku (14), Druari (26), lokaliteti Druari-Resniku (35), Doberlluka (6), Dubofci (8), Dumnica e Eperme (9), Dumnica e Llugave (15), Dumnica e Poshtme (19), Galica (6), Graca (6), lokaliteti Graca-Stanofci i Eperm (28), Hercegova (46), Jezera (Liqeni) (41), Kollo (15), Mavriqi (5), Nedakoci (12), Novolani (32), Maxhunaj (8), Pantina (16), Pestova (15), Resniku (6), Ropica (5), Samadrexha (29), Sllakofci (1), Sllatina (7), Smrokonica (1), Stanofci i Eperm (5), Stanofci i Poshtem (9), Studimja e Poshtme (8), Sverçaku i Eperm (19), Sverçaku i Poshtem (52), Shalci (16), Shtitarica (1), Taraxha (15), Terllobuçi (1), Lumi i Madh (28), Vernica (17), Vilanci (17), Vushtrria (shume familje), Zagora (21) dhe ne lokalitetin Zhilivoda-Siboci (6). 

            Komuna e Mitrovices: Brabaniqi (3), Gushafci (7), Kçiqi i Madh (2), Kopriva (2), Lisica (2), Lushta (13), Mitrovica (30), Pirqa (12), Shipoli (45), Shupkoci (1), Suhadolli i  Eperm ( 10), Frasheri (Svinjari) (14), Vaganica (12), Vernica (10), Vinarci i Poshtem (6) dhe Zhabari i Poshtem (3).

            Komuna e Zveçanit: Korila (1).

            Komuna e Leposaviqit: Kijavçiqi (1) dhe Kopariqi (1).

           Komuna e Kamenices: Berivojca (30), Bozhevci (1), Bratilloci (1), Busovata (2), Dajkoci (6), Drenoci (14), Firiqeja (2), Gllogoci (1), Hajnoci (2), Hodonoci (10), Hogoshti (7), Kamenica (6), Karaçeva e Eperme (11), Kollolleçi (29), Kopernica (5), Koretini (68), Miganofci (1), Moçari (1), Muçiverci (13), Çarakofci (8), Rubofci (6), Rogana (21), Shipashnica e Poshtme (12), Strelica (2), Cfirca (3), Terstena (2) dhe  Topanica (27).

            Komuna e Vitise:  Ballanca (11), Begunca (3), Binça (2), Buzoviku (37), Budrika e Eperme (2), Devaja (3), lokaliteti Devaja-Vrapçiqi (17), Drobeshi (39), Germova (50), Gerçari (3), Gjylekari (16), Goshica (40), Kabashi (34), Mogilla (21), Podgorci (3), Pozherani (54), Radivojci (1), Ramjani i Eperm (18), Ramnishta (9), Remniku  (19), Sadovina e Çerkezeve (62), Sadovina e Jerlive (11), Shasharja (12), Sllatina e Eperme (17), Smira (13), Terpeza (13), Tersteniku (1),Verboci (3), Vitia (25) dhe Zhitia (9).

            Komuna e Istogut: Banica (27), Banja (42), Bellopoja (14), Caralluka (5), Dobrusha (234), Dragalefci (7), Dreja (4), Dubova e Vogel (7), Dubrava (103), Gurrakoci (33), Istogu (15), Kaliçani (28), Kashica (3), Kerrnina (37), Kovrraga (31), Lluga (1), Llukaci i Begut (8), Llukaci i Thate (2), Lubova (84), Lubozhda (11), Muzhevina (6), Oroberda (97), Prekalla (1), Prigoda (11), Rakoshi (32), Serbobrani (30), Shalinovica (20), Staradrani (9), Studenica (4), Suhogerla (Syrigana) (2), Shushica (70), Tomoci (5), Tuçepi (39), Uça (1), Veriqi (62), Vrella (16), Zallçi (25) dhe Zhakova (7).

            Komuna e Klines: Biça (17), Bokshiqi (14), Budisallci (12), Caraviku (8), Çabiqi (4), Deiqi (14),  Dollci (2), Dollova (13), Dranoshiqi (29), Dersniku (3), Gjyrgjeviku i Madh (7),  Gjyrgjeviku i Vogel (28), Gllareva (13),  Grabanica (5), ne lokalitetin Arat e Gjata (24), Gremniku (4), Jagoda (43), Jashanica (73), Kernica (24), Klinafci (18), Klina (14), Kepuzi (44), Krysheva (23), Pjeterqi i Eperm (15), Pjeterqi i Poshtem (13), Pogragja (7), Qeskova (6), Qypeva (5), Radulloci,  Renoci (10), Jashanica-Resniku (52), Shtupeli (41), Stupa  (25),  Ujmiri  (6),  Videja  (19),  Lokaliteti Zajm-Deiqi-Videja-Drenoc  (51), Volljaka (6), Zabergja (1), Zajmi (12), Zllakuçani (23) dhe ne lokalitetin Klina-Zallkuçani (41).

            Komuna e Malisheves: Banja (18), Bellanica (14), Bubaveci (14), Bubli (11), ne lokalitetin Mirusha-Carravrana (25), Carralluka (22), Damaneku (10), Jançishta (1),  Lashkadrenoci (24), Kjeva (9), Lladroviqi (20), Llazica (42), Lubizhda (23), Malisheva (20), Millanoviqi (Shkoza) (4), Mirusha (12), Mleçani (26), Pagarusha (3), Lokaliteti Mleçan-Plloçice (20), Plloçica (9),  Panorci (25), lokaliteti Panorci-Bubli (31), Seniku (8), Shkarashniku (9), Terpeza (23), Lokaliteti Terpeza-Arllati (19), Turjaka (8) dhe ne lokalitetin Vermica-Bellanica (9).

            Komuna e Rahovecit: Bellacerka(19), lokaliteti Bellacerka-Xerxa-Gexha-Radosta (119), Bernjaça (11), Brestofci (2), Celina (1), Çifllaku (20), Deja (12), Gexha (8), Kramoviku (7),  lokaliteti Kramovik-Çifllak (23), Krusha e Madhe (41), Mrasori (3), Nushpala (13), Radosta (20), Rahoveci (9), Ratkoci (21), ne lokalitetin Ratkoci-Vranjaku-Nushpala (24), Saroshi (11), Sopaniçi (31), Vranjaka (7) dhe Xerxa (46).

            Komuna e Gjakoves: Babaj Bokes (3), Bardhaniqi (11), ne lokalitetin Bardhaniqi-Llugaxhia (26), Batusha (27), Beci (82), Berjahu (5), Bardosana (24), Bishtazhini (5), ne lokalitetin Bishtazhin-Lipovec-Smaç (33), Biteshi i Poshtem (41), Biteshi i Eperm (36), Brekoci (36), Brovina (3),  lokaliteti Brovine-Morine (37), Cermjani (37), ne lokalitetin  Varret e Cermjanit (6), ne lokalitetini Drini-Cermjani (13), Dallashaj (25), Damjani (20), Deva (16), Doblibare (28), Dobrixha (30), Dobroshi (9), ne fushen Kallavaj ndermjet Dobroshit e Junikut (92), Doli (17), ne lokalitetin Doli-Zhubi (111), Dujaka (11), Firaja (4), Firza (33), Gerçina (12), Gergoci (16), Gradisha (44), Gjakova (26), Fusha e Gjakoves (42), lokaliteti Nakarade afer Gjakoves (59), lokaliteti Goden-Zulfaj (7), Guska (7), Hereçi (66), ne lokalitetin Malet e Hereçit (58), Jabllanica (15), ne lokalitetin Jabllanice-Luti-Nevxhe-Vardishte (27), Jahoci (21), Janoshi (22), Kodralia (14), ne lokalitetin Kodralia - Neci (39), Korenica (55), Kralani (37), Kusari (6), Kushaveci (6), Lipoveci (18), Llugaxhia (11), ne lokalitetin Bardhoq-Llugaxhia (26), Lugbunari (122), Marmulli (79), lokaliteti Milena-Rezina (19), Meja-Orize (31), Meça (37), ne lokalitetin Meça-Cermjani (43), Moglica (9), ne lokalitetin Moglica-Raça-Doli (39), Mulliqi (13), Morina (5), Neci (77), Nivokazi (19), Novosella e Eperme (2), Novosella e Poshtme (8), Osek Hyla (21), Osek Pasha (2), Pacaj (7), Palabardhi (4), Plançori (26), Ponosheci (51), Popoci (5), Qerimi (3), Raça (35), Radoniqi (128), Rakoci (37), Rogova (47), Rracaj (22), Rrypaj (7), Sheremeti (34), Shishmani (34), Shishmani i Bokes (11), Skivjani (27), Smaqi (17), Smolica (19), Stublla (21), Trakaniqi (8), Ujzi (14), Vogova (20), Vraniqi (32), Zidi i Sadik Ages (5), Zhabeli (8), Zhdrella (7) dhe Zhubi (7).

            Komuna e Prizrenit: Dushanova (100), Grazhdaniku (4), Hatmaxha (5), Hoça e Qytetit (16), Kabashi (14), Kabashi i Hasit (9), Lokaliteti Korisha-Kabashi (11), Kushnini (8), Landovica (2), Lugishta (14), ne lokalitetin Lugishte-Kabash (10), Lutogllava (37), Shumadia e Re (55), Petrovasella (14), Prizreni (shume familje), Romaja (6), Trepetnica, Tupeci (18), Vermica (3), Vllashnja (20) dhe Zhuri (4).

            Komuna e Suharekes: Dubrava (3), Duhla (30), lokaliteti  Goranca-Novaci (4), Grejkoci  (11),  Gjinoci  (15),  Javori  (3),  Leshani  (7),  Neperbishti  (2),  Reshtani  (7), Savrova (4), Semetishti (7), Studençani (17), Suhareka (5), Shiroka (13), Terni (17) dhe Topliçani (26).

Disa dokumente arkivore qe deshmojne kolonizimin e Kosoves

            Perkitazi me kolonizimin e Kosoves me elementin sllav dhe shpernguljen e shqiptareve jashte vendlindjes se tyre, ekzistojne dokumente te shumta arkivore, te cilat e deshmojne kete. Keto dokumente sot ruhen ne arkiva te ndryshme ne Beograd, Tirane, Londer, Prishtine, Stamboll, Shkup, Vjene, Rome etj.

Dokumentet me te rendesishme padyshim ruhen e Arkivn e Jugosllavise, ne  Ministrite perkatese ne Beograd, sidomos ne ate te reformes agrare dhe te Financave. Edhe ne Arkivin e Kosove ne fondet e gjykatave te Qarkut dhe te rrethit ka dokumente qe e ndriçojne kete. Ndersa fondin e refomres agrare, kartoteken prej rreth 14.500 familjeve me mese 70.000 banore, fondin e Revizionit te reformes agrare 1945-1945 qe ka funksionuar ne Kosove ne kuader te Keshillit Popullor Krahinor dhe disa pjese te fondeve, pushtetis serb gjate kohes se masave te dhuneshme ne Arkivin e Kosoves 1990-1999, nje pjese e ka marre dhe e ka derguar ne Beograd. Dihet qellimi, humbja e gjurmeve te deshmive faktike pronesoro-juridike dhe per qellime te manipulimeve dhe perfitimeve te mevonshme.

  Mirepo, gjate hulumtimeve te mia shkencore per kete qellim kame regjistruar ne numer te konsideruar te ketyre dokumenteve, disa prej te cilave po i paraqesim ne kete raste vetem disa qe e ndriçojne kete forme gjenocidiale nga aspekti pronesoro-juridik qe eshte çeshtja me e ndishme dhe ajo kyqe qe do te bisedohet gjate bisedave te komisioneve te ndryshme per statusin e Kosoves, repertacionin, demshperblimet etj. Keto dokumente pasqyrojne metodat, format, menyren, qellimin, propaganden e tjere, te perdorura nga pushteti per realizimin e kolonizimit dhe te shpernguljes, rezistencen kunder kolonizimit dhe shpergnuljes e pasojat e tyre.

            Dokumentet arkivore deshmojne se menjehere pas vitit 1912, dhe ne nje nderprerje per shkak te Luftes se Pare Boterore ne fund te vitit 1918 per shkak te dhunes filloi shperngulja e madhe shqiptare dhe ardhja e vendosja e popullates sllave ne trevat shqiptare. Keshtu me daten 12.01.1919, ne shkresen nr. 13 Kompania I e Batalonit III te regjimentit jugosllav e njoftonte Komandantin e Batalionit III nga Plava per ardhjen e 30 shqiptareve nga Dukagjini, te cileve atje u jane djegur shtepite.[53]               Lazer Mjeda,

Kryepeshkop i Shkupit, nga Prizreni me 29 gusht 1919 i shkruan Eminences T. ztr. G. M. Kardinal Von Rossum, Prefekt i Kongregacionit te Shenjte, De Propoganda Fide, Rome, ne mes tjerash edhe kete: “..... E ndersa serbeve (qeveria) u jep arme e municion, muhamedanet dhe katoliket arbnor i torturojne per t’u nxjerre ato arme qe nuk i kane....”.[54]

                Ministria e Ushtrise dhe Marines me daten 12.IX.1919 ne Beograd e informon Ministrine e reformes agrare per leje qe komandat e qarqeve te regjimenteve mund t’u japin arme, sipas nevojes koloneve ne Dukagjin, Drenice, Kosove, rrethin e Dojranit dhe Maleshkut. Po ashtu mund t’u japin arme zjarri dhe municion edhe komandave te regjimenteve te qarqeve ne kufijt e nevojave te verteta, pushtetit policor dhe komunal per mbajtjen e rendit dhe kryerjen e sherbimit te rojes neper fshatra.[55] Drejtorati kryesor ne Mal   te   Zi  i  Ministrise  se  Reformes  Agrare  ne  Cetine,   me  shkrese  nr.  2547, date 20.VII.1921 - raporton perkitazi me angazhimin e pushtetit ushtarak per kolonizimin e Pejes. Ministria e Ushtrise dhe e Marines urdheron qe Komandanti i Territorit te Armates II t’i percjelle kolonet nga Berani deri ne Peje, ndersa Komandanti i Armates III nga Peja ne Drenice dhe kerkon qe koloneve t’u jepen arme dhe municion.[56]

            Perveç dhunes e terrorit  behej edhe masaker ndaj popullates shqiptare, me qellim te realizimit te kolonizimit. Kryetari i delegacionit shqiptar ne Konferencen e Paqes ne Paris,  Mithat Frasheri me 29.IV 1921, i drejtohet Sekretarit te pergjithshem te Lidhjes se Kombeve, ku e njofton  per ekceset serbe kunder shqiptareve, te cilet kane qene subjekt i sundimit serb qe nga vitit 1912, dhe se ato po vazhdojne dhe po behen edhe me te shpeshta, keshtu qe elementi shqiptar eshte i rrezikuar nga shkaterrimi total. Shqiptareve, te cilet i banojne territoret e veta, po u plaçkiten pasurite e tyre, po ndiqen me dhune prej fshatrave te tyre dhe ne vend te tyre po vendosen kolonet ruse. Vetem gjate tre muajve te fundit me se 2.000 shqiptare jane mbytur pa kurrfare arsye, duke mos permendur shtepite e tyre te shkaterruara, pasurite e tyre jane plaçkitur, keshtu qe ata kane qene te detyruar te ikin dhe te vendosen ne Shqiperi. Mirepo, Serbia ka proklamuar se familjet e atyre refugjateve do te internohen dhe tere pasuria e tyre do te konfiskohet.[57]

            Me 10.V.1921. z. Aubrey Herbert, bene pyetje ne parlamentin britanik per masakrat serbe ndaj shqiptareve: “Se a jane ne dijeni se me 28 janar dy batalione serbe te komanduara nga nje major vajten ne fshatrat e Llapit, afer Prishtines Keçekolle, Prapashtice dhe Sharban, ku i derguan banoret meshkuj te moshes prej 12 vjet afer nje mali i masakruan me mitraloza, pastaj kaluan ne fshatra dhe ua futen zjarrin shtepive dhe i masakruan te gjitha grate dhe femijet, duke i lene vetem 14 perjetues nga popullata prej 1.680 vetave ne 320 shtepi dhe a jane kerkuar informata nga qeveria jugosllave lidhur me kete?”.[58] Disa banore te fshatit Prapashtice, ne ankesen e tyre ne vitin 1922, shkruajne per vrasjen e fshatareve te tyre, nepunesit e Ministrise se Reformes agrare po ua masin tokat e tyre dhe po ua marrin.[59] Pastaj, ne nje artikull te gazetes “Pravda”, nr. 196, date, 11.XII 1923, Sarajeve, shkruhet per vrasjen e tre malazezeve ne fshatin Vernice, komuna e Qyqavices nga ana e nje kaçaku, te nesermen kolonet malaziaz me arme ne dore i kane sulmuar shqiptaret duarthate, kane rrahur ke kane gjetur, pastaj kane vrare 15 dhe lenduar 3 shqiptare. Pushteti ka qendruar pasiv.

            Lidhur me vrasjet dhe masakrat gazeta beogradase “Rad”, e dates 5 gusht 1925, shkruan:“Qe disa dite shtepite shqiptare digjen ne flake. eshte veshtire te degjosh britmen e femijeve dhe pleqve qe keqtrajtohen dhe merren neperkembe me qellim qe te plaçkiten”.., “Ne Arnautlluk jehojne pushket. Vise te tera te banuara me shqiptare vlojne nga trazirat e ngjashme me ato ne Irlande... Serbia ka formuar... nje province me qytetare te rendit te dyte. Atje kallen fshatra te tera, vriten shume njerez, mizorite jane te pakufishme. Askush me ne kete vend nuk ka turp. Si kanibal i fundit, pushteti predikon shfarosjen e nje popullsie per shkak te urrejtjes fetare dhe nacionale. Askush nuk pyet se kush i shtyri ata njerez te arratisen. Askush nuk do te shohe se duhet ndaluar policet dhe nepunesit tane, qe jane fajtore per gjakun qe atje po derdhet qe nga “çlirimi”. Mirepo po predikohen therje  e gjakderdhje te reja. Fshatrat shqiptare ngjajne ne kaspahane te verteta”... “Punisha deri me tash ishte me dorembare, grate dhe femijet shqiptare i therrte me sukses. Ai dinte qe t’i vriste me nje plumb nga gjashte. Derisa lodhej therte me thike njerez ne Kosove”. 

            Raporti i revistes “Vullneti” me titull “Qetesia e Kosoves” i vitit 1930, ne te cilin, ne mes tjerash theksohet, se po behet kolonizimi sistematik ne keto treva me qellim qe te rritet perqindja e serbeve ne 80%  ne te gjitha viset, e sidomos ne ato kufitare. Kolonizohet eksklusivisht elementi serb ne ate menyre qe te krijohet penda ne mes te shqiptareve dhe shtetit.[60]  Ndersa, nga dosja “Pakica shqiptare” dhe “Kolonizimi” i Shtabit te Territorit te Armates III, sek.gj.ob.r.1859/1938, ne mes tjerash i shkruan Prefektit te Gjeneralshtabit Kryesor, i propozon masat, sipas tyre efikase, per zbatimin e kolonizimit dhe te shpernguljes se shqiptareve, siç ishin: qe ne viset kompakte shqiptare ne Kosove te vendosen se paku 50% te koloneve serbe ne menyre qe te shthuret masa kompakte shqiptare, te formohen garnizone te reja ushtarake, sidomos nga zona kufitare, ndersa elementi turk te shperngulet vetem sa te mund te zbatohet shperngulja e shqiptareve, te zbatohet kolonizimi, sidomos ne zone kufitare; debimi i te gjithe emigranteve politike; ne viset e pastra shqiptare, te mos kerkohet qe femijet te shkojne ne shkolle, d.m.th. te mos arsimohen, te mos mbahen, kurse te arsimimit fizik per te rinje dhe mos te pergatiten te rinjte para kohe per luftetare. Perveç kesaj, sidomos duhet te shperngulet elementi fshatar ne menyre qe te fitohet toka e lire per kolonizim.[61]

            Qellimi i qarqeve sunduese, sidomos atyre policore, ishte qe ne radhe te pare t’i detyroje qe te shperngulen personat e fshatit me autoritet, te pasurit, paria e fshatit, sidomos poseduesit e tapise, sepse pas tyre do te shkonin te tjeret. Ndersa, ne shkresen tjeter rez.gj.o.nr.3550/1938 qe i shkruan Ministrit te ushtrise dhe marines thekson: Nevoja per krijimin e garnizoneve te reja ne Rahovec, Suhareke, Podjeve, Vushtrri, Gjilan si mbeshtetje per shkaterrimin e masave kompakte shqiptare dhe sigurimin e kolonizimit ne keto vise. Dihet se ekziston Konventa sipas se ciles nje numer i madh i familjeve, te cilat nuk i takojne popullates serbe do te shperngulen para se gjithash nga zona kufitare ne largesi qe kap 50 km. Pastaj, ne mes tjerash paraqet edhe kete: “Per pushtimin definitiv te ketyre viseve ne aspektin nacional eshte e nevojshme, siç u tha nga paraqitja e meparshme, kolonizimi sa me i afert i elementit tone te shendoshe prane shpernguljes se shkalleshkallshme te popullates shqiptare. Nese ky kolonizim nuk zbatohet ne kohe sa me te shkurter dhe ne menyre sa me racionale, ekziston rreziku, qe ajo ne nje kohe te ardhshme per shkak te shtimit te madh vjetor te elementit shqiptar do te behet e pamundshme. Kolonizimi efikas ne vendbanimet e pastra shqiptare mund te mbeshtetet vetem ne garnizonet e propozuara te formuara ne Territorin e Divizionit te Kosoves”.[62]

            Ne kete kohe menjehere filloi edhe rrembimi i tokave dhe pasurive te ndryshme, sidomos nga te shperngulurit. Ne kete drejtim ishin angazhuar edhe vete qeveritaret serbe, si psh. Nikolla Pashiqi me disa borgjeze te tjere si pop Miniqin, Jakov Çobriqin etj. i kishin rrembyer me se 300 ha toke rreth Tyrbes se Sulltan Muratit, pasurite e fshatrave Mazgit e Azizi (banoret e ketij te fundit me teper se 100 shtepi kishin qene te detyruar te shperngulen ne Turqi ne vitet 1912-1914).[63] Punisha Raçiqi kishte marre toke 3500 ha pyje ne malet e Deçanit dhe 50 ha toke pjelloe ne fushen eShkupit.  Toke ne Kosove, perveç koloneve fshatare, merrnin edhe kategori te ndryshme te popullsise, persona te cilet nuk e kishin profesion bujqesine,  si nepunesit,  xhandaret,  tregtaret,  oficeret,  pensionistet etj. Siç shkruan gazeta “Socijalistiçka Zora”, Shkup, nr. 31, date 16.V.1920 - dhenia e utrinave komunale edhe ashtu te pamjaftueshme per kullota si dhe marrja e tokes fshatareve te varfer te deshmuar me tapi, dhe dhenia e saj papunetoreve, oficereve, inxhiniereve, tregtareve etj. Ndersa, revista ”Policija” nr. 3-4 e vitit 1922, e boton fjalinim e V. Bojlozeviqit, prefekt i Rrethit te Graçanices, ku ai paraqet se nje numer i madh i te ashtuquajtureve kolone banojne ne qytetza dhe jetojne komod, kane profesion tjeter, e jo bujqesine, se ne mesin e tyre ka nepunes, sherbetore, zejtare dhe tregtare, dhe ata ne ate menyre behen pronare dhe “age” te rinje, token e tyre e japin me qesim qe ta punojne te tjeret. Keshtu qe, ne vend se reforma agrare t’i zhduke marredheniet fuedale, ajo prape po krijon, por vetem me ndryshim qe agallaret serbe po i zevendesojne ata “turq”. Edhe Nedelko Simonoviq, ish-deputet ne nje raport te vetin te dates 13.VII 1927 njoftonte  per  rezultatet  negative   per  shkak   te  zbatimit  te   politikes   nacionale   nga plaçkitesit dhe vagabondet. Ai thote, token e huaj e kane marre ardhacaket e pasur ose nepunesit e pensionuar, ne menyre jonormale dhe plotesisht joligjore, ate toke e cila nuk ishte e perfshire ne goditje te agrarit. Token e marre e kane shitur, e pastaj perseri kane marre toke tjeter, ose ia kane dhene tjeterkujt ta punojne, ndersa ata neper kafene po e kritikojne rregullimin e tanishem shteteror.[64] Shpesh si shperblim ne vend te honorarit, nepunesve shteterore u jepej toka e kaçakeve. Nje kolon ne ankesen e vet drejtuar mbretit Aleksander me daten 6.IX.1932, per shkak se ia kishin marre token, sepse nuk ishte vendosur ne te, thekson se ka pensioniste e nepunes, qe kane marre toke nga shteti, te cilet jo vetem qe nuk po e punojne, por edhe po e shesin. Edhe pasurine e meparshme ne trevat e vendlindjes e kane shitur. Keshtu, p.sh. nje kolone nga Peja me 10 janar 1927, ne ankesen e saj ne mes tjerash thekson se tere pasurine e prinderve, te cilen e ka pasur ne rrethin e Kollashinit, e ka shitur per 60.000 din.[65]  Stacioni i xhandarmerise ne Landovice te Prizrenit me shkresen nr. 680, date 7.VI.1936 e njofton Prefektin e Rrethit te Sharrit perkitazi me kete: “....Kolonet, te cilet e kane marre token ne kompleksin “Tupec”, jane marre ne mbrojtje nga ana e ketij stacioni sa eshte e mundur. Mirepo, shumica e ketyre koloneve ia kane dhene token shqiptareve qe edhe me tutje t’ua punojne pergjysme me marreveshje te ndryshme, ndersa disa sish gjenden neper Serbi dhe Mal te Zi, ne shtepite e tyre, ne vend se ata vete ta punojne token qe e kane marre. Pastaj, ka raste te tilla qe disa nuk ishin personalisht te pranishem me rastin e dhenies se tokes, keshtu qe madje, nuk dine as mezhdat e verteta te parcelave te veta...”.[66]

            Per zbatimin e te ashtuquajtures reforme agrare si maske per zbatimin e kolonizimit, disa gazeta te kohes dhe dokumente deshmojne qellimet dhe keqperdorimet. Keshtu gazeta “Pravda” nr. 70, Sarajeve me 10.VII 1920, ne mes tjerash shkruan: “...Se tere Mbreteria jone eshte perplote me prona te medha feudale dhe kapitaliste, e sidomos te domenit te madh shteteror, por prape tere çeshtja kryesore agrare eshte bartur ne Bosnje dhe ne Serbi te Vjeter (Kosove J.O.). Pse? Kroacia eshte plote latifonde, Sllavonia gjithashtu, Banati, Baçka dhe Baranja poashtu, por prape per keto krahina nxjerren dispozita dhe dekretligje te tjera, ndersa Shumadia, e cila gjithashtu ka mjaft shume latifonde kapitaliste e feudale, te cilat punohen me ndihmen e punetoreve  dhe meditesve, eshte shkeputur nga reforma agrare. Parulla, se toka do t’u takoje atyre, te cilet  e  punojne,  ka te  beje  vetem  ne  Bosnje  dhe  ne  Serbi  te Vjeter (Kosove J.O), Pse?...”. Gazeta “Vreme”, e dates 2.01.1923, perkitazi me çrregullimet e “myslimaneve” ne te ashtuquajturen “Serbi Jugore” (Kosove e Maqedoni J.O) thekson se ato nuk behen, kinse nga irredenta, por nga administrata e dobet, e cila i ka perfshire te gjitha kategorite e nepunesve. Ndersa, revista “Agrarni Pregled” nr. 1/1924, thekson se kolonizimi ka filluar para reformes agrare, e pastaj ka shkuar paralel me te, ne vend qe te vije pas saj. Ajo zbatohet pa plan, pa kurrfare kuptimi, pa institucione te organizuar dhe pa mjete. Administrata agrare eshte e paafte, pa njohuri, ne mungese te intelegjences. Me toke po spekulohet, 40% te tokes nuk e kane marre bujqit, por spekulante te ndryshem, papunetoret, parazitet. Gazeta “Pravda” nr. 27 e dates 29.01.1925, Beograd, e boton nje depeshe te N. Petroviqit, ku thuhet se ne te gjitha anet ka paligjeshmeri te ashper dhe dhune mbi qytetare te mire e te urte. Organet policore duke filluar nga zhupani e deri te xhandaret, e kane hedhur nen kembe kushtetuten dhe Ligjin dhe  ndaj  te  gjithe  qytetareve,  te  cilet nuk kane dhene shenja te dukshme se jane me pushtetin e tanishem, po perdorin mjete te palejueshme.

            Diktatura e 6 Janarit 1929 e beri shtypjen edhe me te eger. Me rastin e vizites qe i beri mbreti Gjilanit, fshatareve shqiptare te Pozheranit lidhur me padrejtesine e qarqeve agrare, iu pergjigj me zemerim: "Shkoni ne Turqi, nese nuk jeni te kenaqur”! Naçellniku i rrethit te Zveçanit - Kujunxhiq, ne vitin 1930 lavderohet se gjate sherbimit te tij jane shperngulur ne Azi, prej nga nuk do te kthehen me, me se 32.000 shqiptare te rrezikshem per shtetin, ndersa token e vet ua kane shitur me çmime shume te uleta koloneve malazeze dhe vendesve, kurse 6.000 te tjere kane vajtur ne Shqiperi.[67] Ministri i komunikacionit dr. Spaho kishte marre shume ankesa nga shqiptaret e Kosoves dhe Maqedonise. Ai per kete e njofton kryetarin e qeverise M. Stojadinoviq, keshtu ne shkresen e dates 29.VII 1938 shkruan: “Puna e tanishme e pushtetit agrar ne Serbine Jugore eshte ne kundershtim me dispozitat ekzistuese ligjore dhe tere rendit juridik. Kjo dhune qe po behet ndaj myslimaneve ne Serbine Jugore ka jehone mjaft te pavolitshme edhe te ne ne Bosnje. Bota po pyet, pse po behet kjo vetem kunder shqiptareve, dhe pse nuk po behet, p.sh. ndaj hungarezeve, te cilet jane ne te njejten pozite sikurse shqiptaret. Nuk ka shembull ne bote qe me reformen agrare t’u merret toka bujqeve”.[68]

            Ekzistojne dokumente te shumta per ankesat e fshatareve shqiptare lidhur me marrjen e tokes, pastaj te korrave verore nga ana e pushtetit dhe te koloneve. Ata ankoheshin, por kujt, kishte raste kur edhe denoheshin. P.sh. Me daten 19.IX.1934, nje kolon nga Kushnini i Hasit e padite Rexhe Sylen se ai e ka mbjelle dhe punuar token dhe nuk po e lejon ta punoje ai. Syla deklaron ne polici se prona e tij ishte e madhe, ia kane marre 2/3 e tokes dhe u kane dhene koloneve. I kane lene vetem pak toke. I eshte ankuar organeve me te larta, por nuk ka marre pergjigje, dhe se i ka 14 anetare te familjes dhe do te mbetet pa buke. Gjyqi i Rrethit te Prizrenit e shpall fajtor R. Sylen, e denon ate me 300 din. dhe e detyron qe ta kthej pronen kontestuese, siperfaqen prej 6,92 ha dhe shtepine.[69] Pastaj shume dokumente deshmojne se shqiptaret token e vet qe i eshte marre, duke mos pasur tjeter detyrohen ta marrin dhe ta punojne me qesim ose pergjysme, si p.sh. Shaqir Xhemaili nga Pirana,[70] Nik Prenku nga Dedaj[71] e shume te tjere. Jane paraqitur raste gjate kufizimit, ku jane marre edhe frytet nga toka e kufizuar, keshtu qe ajo popullate e varfer ka mbetur edhe pa mjete me elementare per jetese. Marrja e tokes eshte dashur te behet ne fund te vitit ekonomik, pas vjeljes se fryteve. Perkitazi me kete shume veta nuk kane bere ankesa per shkak se nuk kane ditur dhe se ishin te varfer[72] dhe nuk kishin para per pagese te shkruarjes se ankesave nga ana e avokateve qe perfitonin shume dhe kishte raste qe edhe ndermjetesonin kinse ne shitblerje, siç kishte ndodh rasti ne fshatin Bujan te komune se Lypjanit.

            Ne nje ankese te dates 27.VII 1938, flitet se, organet e pushtetit ne forma te ndryshme merrnin pronat shqiptare pa kurrfare kompensimi. Por, nese e jepnin ate e benin ne sasi jo te mjaftueshme dhe ne vendet jopjellore dhe qe duhej çelur token. Pushteti agrar u bente te pamundshme punonjesve nga nje ane te gjejne dokumente, me te cilat do te deshmonin bazen e pronesise se saj, ndersa ne ane tjeter po ai pushtet kerkonte qe t’i paraqesin ato dokumente, nxjerrjen e te cilave ata e benin te pamundshem.[73]

            Gazetat e kohes, dokumentet zyrtare etj., flasin se krahas kolonizimit te Kosoves me elementin nacional sllav, po zbatohet edhe shperngulja e popullsise shqiptare nga keto treva. Ato i paraqesin pikepamjet e veta, duke propozuar njekohesisht edhe masa perkatese.  Ministria  e Puneve  te Brendshme e Mbretesise SKS me shkresen nr. 11079 e dat. 26.IV 1923 e njofton ministrin e drejtesise per verejtjen e levizjes se shqiptareve dhe te turqve ne pjesen jugore te vendit, per shkuarje ne Turqi, e kryesisht ne Thraki, qe atje perhere te vendosen dhe te behen nenshtetas turq. Kerkon qe t’i urdherohet pushtetit lokal qe te mundesojne shpernguljen, e njofton edhe per çeshtje te tjera dhe kerkon qe te merren masa dhe te mundesohet shperngulja e atyre, qe “e deshirojne” ate.[74] Gazeta “Politika” e dates 6.VIII.1923 perkitazi me shpernguljen shkruan, ne mes te tjerash edhe “... se interesi yne nacional, ne pergjithesi, eshte serbizimi i Kosoves dhe i lugines se Vardarit dhe se çeshtja e shpernguljes eshte me aktuale dhe me rendesi se shume çeshtje te tjera”.

            Gazeta “Pravda” nr. 81 e vit. 1923, qe dilte ne Sarajeve, perkitazi me kete thekson edhe kete: “... kolonizimi ka pasur sukses ne luginen e Llapit .... sot turqit po shperngulen nga Llapi, qe do te thote  se kolonizimi ka pasur sukses ne ate treve”. Ndersa, gazeta me te njejtin emer nr. 27 e vitit 1925 paraqet te dhenat se kolonizimi ne mase te madhe po ndikon ne nxjerrjen e pasaportave, se po shperngulet Sanxhaku e Kosova, se toka po blihet mjaft lire nga ata, te cilet po shkojne, dhe se ka raste kur toka falet ose lihet krejtesisht nga te shperngulurit, dhe thekson edhe kete: “... se ky eshte akt i madh historik i kesaj shpernguljeje” dhe propozon: “Me mire te kemi krizen ekonomike, sesa ate politike treqindjveçare”.  Dokumentet e kohes theksojne se shperngulja ne Turqi po merr permasa te medha dhe se fshatrat dhe qytezat po i humbin karakteristikat e vjetra, sidomos tregtia dhe zejtaria.

            Shoqata Kulturore Shqiptare ne Sofje “Deshira”, ne protestat e veta te shumta, sidomos ne vitet 1923 e 1924 ne mes tjerash lidhur me grabitjen e tokave dhe kolonizimin shkruan: “Pasurite e patundshme te familjeve qe jane deyruar ta braktisin vendin e tyre, jane grabitur nga familjet serbe dhe malazeze te vendosura nga autoritetet serbe, para debimit te pronareve te ligjshem shqiptare. Kurrfare e drejte nuk u eshte dhene atyre qe te munde te dispononin me pasurite e veta, qofte direkt, qofte nga fondet e pushtetit. Aq me teper, pushteti serb ka konfiskuar te gjitha pasurite e shqiptareve, qe gjenden perkohesisht per nje arsye ose nje tjeter, jashte limiteve te territorit te vet”.[75]

            Dokumentet e shumta arkivore deshmojne se pushteti, per te realizuar qellimin e shpernguljes dhe krijimit te tokes se lire per vendosje  te koloneve,  perdori  edhe metoda te ndryshme te dhunes.  Kete me se miri e deshmon artikulli i botuar ne gazeten “Proleter” nr. 10, te dates 20 janar 1930, me titull “Smrt albancima - Zemlja belorukcima”- (“Vdekje shqiptareve - Toka dorebardheve”). Ne fillim  te artikullit te shkruar nga fshatari i Pejes thuhet: “Ne kete treve shumica e fshatareve jane shqiptare. Kjo eshte toka jone qe nga koherat me te vjetra. Mbi ne deri me tani kane sunduar pushtetmbajtes te ndryshem, beglere e pashallare. Ne fshataret kemi luftuar kunder tyre, prandaj edhe jemi mbajtur nen sundim. Nje kohe, ne Mesjete, neve na kane sunduar edhe feudalet serbe. Ne vitin 1912 prape serbet i kane pushtuar keto toka dhe qe nga ajo kohe i ndjekin shqiptaret, ua marrin token, i ngarkojne me gjoba, ua djegin shtepite, i mundojne grate dhe femijet, ndersa te rriturit i vrasin...”. Ne te deshomohet, ne mes te tjerash, edhe menyra e marrjes se tokes se punueshme nga komisionet agrare me ndihmen e xhandareve, per vendosjen e koloneve ne shtepite e fshatareve shqiptare, te cilet  ishin  te  detyruar  qe  t’i  mbanin  me ushqim,  t’ua punonin  token,  t’ua  ndertonin shtepite etj., siç thuhet ne dokument: “Ne shqiptaret, pos tjerash duhet t’u ndertojme koloneve edhe shtepite me te hollat tona, na duhet ta blejme litarin me te cilin duhet te na varin ata. Gjate kohes kur ne ndertonim shtepi, kolonet vendoseshin te ne, sepse duhej menjehere te mbesin ne fshat dhe menjehere te fillojne serbizimin e kesaj treve. Ata jetojne ne shtepite tona deri sa ne ua ndertojme shtepite e tyre ose deri sa mos t’i debojne familjet tona shqiptare dhe per kete asgje nuk paguanin. Çdo shqiptar, te cilit i vinte ai “mysafir” i cili ia kishte marre token, duhej qe ate dhe familjen e tij ta ushqeje deri te korrja e re dhe duhej qe me bagetine e vet t’i ndihmoje ne punimin e tokes, ate toke te njejte e cila shqiptarit i eshte grabitur. Me ate metode te xhandareve dhe te komisionit agrar bellorukas, kolonet ne te vertete po behen bashibuzuke, ndersa shqiptari rob i thjeshte, i cili duhet vetem te punoje, duke heshtur, ku perveç tatimit qe duhej dhene shtetit dhe komunes, duhet qe gjysmen e bereqetit t’ia jape kolonit, nese nuk ia merr ne teresi. Toka ne librat tatimore eshte e regjistruar prone e shqiptarit dhe ata duhet ta paguajne tatimin edhe per ate toke, e cila i eshte marre...”. Ketu pastaj jepen fakte per burgosjet, vrasjet e mbajtesve te familjeve, montimin e proceseve te ndryshme, gjobitjeve, maltretimeve, vrasjeve etj. e tere kjo i ka detyruar ato familje, te cilat i shpallnin si kaçake, te uritura e te zbathura te marrin rrugen e mergimit, duke ua lene token koloneve ardhacake. Sipas kesaj, terrenin per shpernguljen e shqiptareve e pergatisnin organizatat terroriste “Bella ruka” dhe “Narodna Odbrana”. Po ashtu kjo gazete, me pare ne numrin 6 te dates 1.XII.1929, thekson edhe kete se ne Kosove po zbatohet kolonizimi me brutal. Po rrembehen prona te tera te fshatareve nepermjet proceseve tradhtare, po debohen shqiptaret dhe tokat shqiptare po kolonizohen me serbe te degjueshem ndaj regjimit. Dhenia e tokes me te mire bandave bellogardiste dhe vrangeliste. Ndarja e Kosoves ne tri banovina eshte bere me qellim te serbizimit me te shpejt te ketyre viseve.

            Ne nje dokument ne forme broshure me titull: “Tere Shqiperia e te gjithe shqiptareve”, botuar ne Rome me 1931, per te cilin njofton Gjeneralshtabi kryesor i Armates ne Beograd, theksohet se po behet shpronesimi i tokes ne mase, sidomos rreth kufirit, ku jetojne shqiptaret, ne menyre qe te lirohen trojet per fshatare serbe dhe kolone.

Zbatimi i ketij shpronesimi po behet ne menyre barbare dhe me dhune. Fshataret serbe ne menyre te thjeshte dhe te padrejte po e marrin token, e cila eshte rrembyer nga shqiptaret. Shqiptaret kane rene ne mjerim, po shperngulen ne Amerike ose ne Mbreterine e Shqiperise. Per kete, siç thuhet ne dokument, Hasan Prishtina i drejtohet kryetarit te Shoqates se Kombeve, ku e padite regjimin e terrorit, sepse shqiptaret me force po debohen nga vatrat e tyre, ndersa pronat e tyre po u jepen serbeve, malazezve dhe ruseve, te cilet po vendosen ne keto vise si kolone.[76]

            Ne nje afishe te Rinise perparimtare te Kosoves dhe te Jugosllavise, te marsit 1937, ne mes tjerash thuhet: “Prej vitit 1918 shqiptaret ne Jugosllavi u jane ekspozuar vrasjeve, djegieve se tere fshatrave, debimit nga vendi; u grabiten shtepite, pasuria, kullotat dhe pyjet e fshati dhe ato fisnore. Shqiptareve u ndalohet perdorimi i gjuhes amtare, u zhduken doket e zakonet popullore. Pas te gjithave vijne plaçkitjet e fejdexhinjve te bankave, si dhe plaçkitja ne forma te tatimeve dhe kullukut. Zoterinjte serbe,  me  qeverine  reaksionare  Stojadinoviq - Koroshec - Spaho  me  te  gjitha  forcat punojne ne shkaterrimin e popullates shqiptare, si benin me pare qeverite antipopullore, prandaj, ne vend te lirive te premtuara kabineti i JRZ  vazhdon terrorin dhe vrasjet masive te luftetareve popullore. Ne te gjitha plaçkitjet dhe goditjet me dhune, shqiptaret bejne rezistence heroike. Edhe pse gjithnje te poshteruar, te ndjekur me kundak dhe bajoneta, persekutohen nga armiqte perkates, nga qeveria, ata me kembngultesi vazhdojne te rezistojne.....”. [77]  Ndersa, ne afishen e studenteve te Kosoves, te muajit qershor 1938, ne mes tjerash thuhet: “Shqiptare - Policet, xhandaret dhe spiunet jane bere te pafrenueshem ne pronat dhe jeten tuaj, trefish ua marrin tatimin, ju plaçkisin, ju rrahin dhe ju vrasin. Per te gjitha keto krime askujt nga ata zullumqare nuk u ka rene asnje fije floku nga koka, por, madje, per kete marrin shperblime dhe dekorata...”.[78]  Ne afishen tjeter te Rinise shqiptare, te qershorit 1939, ne mes tjerash shkruan: “..... Ju kane marre token te cilen me shekuj e keni punuar dhe me te cilen i keni ushqyer femijet tuaj. Politikisht te lene anash, ekonomikisht te shterrur, ne fushen kulturo-arsimore te lene ne terr dhe ne padije, ju ishit ekspozuar terrorit te papare. Kulminacionin e ndjekjeve shqiptaret e kane perjetuar gjate kohes trivjeçare te qeverise antipopullore te JRZ te Millan Stojadinoviqit. eshte shtuar marrja e tokes. Nen goditjen e njefare “agrari” eshte vene toka ne te cilen jeton fshatari shqiptar. eshte hartuar Konventa me Republiken e Turqise per shpernguljen e dhunshme te shqiptareve. Terror te papare, keni perjetuar vitin e kaluar kur ne çdo ane trumbetohej njefare “kryengritje” te shqiptareve....”. [79]

            Deshmi te shumta ndriçojne se toka u merrej ne teresi familjeve shqiptare bujqesore, e u jepej atyre, qe nuk merren me bujqesi. P.sh ne nje raport te Konsullit te Pergjithshem te Mbreterise Shqiptare ne Shkup, nr. 320.C.III, date 8.VIII.1930 thuhet: eshte marre toka e Sokol Hajdarit nga Janoshi i Gjakoves, i cili ka mbetur ne rruge me 30 anetare te familjes dhe i eshte dhene sekretarit te Bashkesise se Gjakoves, malazezit Jovo Joksiq. eshte marre toka nga disa fshatare te fshatit Nec te Gjakoves dhe i eshte dhene anetarit te bashkesise Boko Tomoviq dhe drejtorit te shkolles fillore ne Gjakove Vojiq Tomoviq. Keta token ne fjale, e perdorin si çiflig dhe te zotet e tokes - shqiptaret i perdorin si bujq. Marrja e tokes edhe te familjeve te tjera  si ne  Cermjan, Bec etj.[80]   Ne nje analize te K. Kerstiqit, shef i Zyres se Mbretit, drejtuar Drejtoratit suprem te reformes agrare ne Shkup me 23. janar 1932, ne mes tjerash perkitazi me marrjen e tokes thote: Ajo eshte bere ashtu qe shqiptaret autoktone per shkak te mosinformimit se toka i eshte marre, e ka mbjelle dhe ka perjetuar qe koloni t’i thote: Ndalu, kjo eshte e imja”. Ose e ka thirre pushteti agrar dhe i ka thene: “Degjo, ti, ate dhe ate are e ke mbjelle ne kete vit, t’i per ate ke me paguar qirane”. Ekziston toke pjellore, ku koloni nuk ka ardhur; ate toke pushteti agrar e ka dhene me qira dhe e kane marre ate; ka edhe toke te pambjelle as nga shqiptaret e as nga kolonet, te cilet nuk kane ardhur, keshtu ajo ka mbetur djerrine, e papunuar. Rastet ne komunen e Vogoves dhe te Ponoshecit, ku vendesit e tere fshatrave kane mbetur pa asnje hektar toke. Rasti i Abdyl Tahirit nga Vogova, i cili ka 79 anetare te familjes dhe ka mbetur pa kurrfare prone per jetese. Ka raste, qe vete kolonet kane treguar, qe te gjitha familjet rreth shtepise i eshte marre toka, keshtu qe tani per te hyre ne shtepi duhej te kalonte neper pronen e kolonit.[81]   Ne nje raport nr. 57, date 25.VII 1940, ne mes tjerash thuhet se -  shqiptaret nuk do te ankoheshin nese u lehej 40 ari per anetare te familjes, por qe ajo toke te jete e punueshme, e jo rrah dhe pyll.[82]

            Kolonet serbe, qe merrnin token ishin te liruar nga tatimi. Ndersa, shqiptaret ishin te detyruar qe te paguajne taksat per 5 vjet per tokat shqiptare te marre para 3-4 viteve. Duke mos pasur te holla per t’i bere balle pagesave, autoritet jugosllave  i nxirrnin rrobat ne menyre arbitrare e te çuditshme ne ankand, i shisnin me çmime te lira si edhe teshat e nuseve.[83] Ne nje referat te nje deputetit T. Diniq, te marsit 1938 - ne mes tjerash shkruan: Ngarkimi me tatim ne menyre jo te drejte. Pagesa e tatimit edhe per token, te cilen shteti e ka marre. Dhenia me qesim e tokes per te cilen paguajne tatimin. Shkaterrimi sistematik i bujqve, nga shtepiaku krijohen persona pa strehe dhe proletare. Shkaterrimi i amvisnive shtepiake. Pasoje e nje pune te tille eshte qe bujku po ik nga toka, shtepiaku po shnderrohet ne proletar dhe punetore te vrazhde te papune.[84]

            Me qellim qe ne vitin 1934 te nxitet shperngulja dhe te intensifikohet edhe me tutje kolonizimi, Ministria e Bujqesise e Mbreterise Jugosllave, nepermjet bankes hipotekare kishte lidhur kontraten ne shume prej 15.000.000 din. me qellim te blerjes se tokave private ne Kosove. Kjo ministri kerkon qe te organizohet sherbimi te drejtoratet e Banovines  per dhenien e pasaportave pa pagese per ata te cilet e shesin token dhe shperngulen jashte shtetit, ndersa Ministria e Ushtrise dhe e Marines qe t’i leshoje para kohe te gjithe ushtaret e familjeve, te cilat shperngulen jashte shtetit.[85]

            Duke pare se kolonizimi me elementin sllav dhe shperngulja e shqiptareve nuk po jep rezultatet e duhura, sipas deshires dhe mendimeve te qarqeve borgjeze sunduese, ne kete drejtim te gjitha ministrite shteterore dhe organet tjera, u angazhuan edhe me teper. Ne kete drejtim u angazhua edhe Klubi Kulturor serb, i cili beri plane dhe hartoi elaborate se si te zbatohet me sukses kolonizimi dhe serbizimi i Kosoves dhe shperngulja e shqiptareve ne Turqi e ne Shqiperi. Po i paraqesim disa nga ato:

            Ne elaboratin voluminoz te Vasa Çubrilloviqit, me titull “Shperngulja e Shqiptareve” i 7 marsit 1937, veçojme: “Shqiptaret nuk eshte e mundur t’i thyesh vetem me kolonizim gradual; ky eshte i vetmi popull qe arriti ne keto nje mije vjet te fundit... te mbijetoje drejt berthames se shteti tone... pse nuk patem sukses nga viti 1912, ky eshte faj yni mbasi pushtetin nuk e shfrytezuam si duhet. Menyra e vetme dhe mjeti i vetem, eshte dhuna brutale e nje shteti te organizuar, ne ç‘drejtim ne prore ishim perpara tyre”. “Perpos njerezve te besueshem kete konflikt duhet pergatitur mire; konflikti duhet te masivizohet, qe te jete me lehte te shpjegohet se shqiptaret kane ngritur krye, ndersa gjithe gjendjen duhet paraqitur si nje konflikt vellazerie a fisi dhe sipas rastit t’i jepet edhe dimensioni ekonomik. Ne shkalle te fundit, mund te shkaktohet edhe kryengritje lokale, te cilat do te shuheshin me gjak dhe me mjete efikase, por jo gjithaq me ushtri, sa me koloniste, fise malazeze dhe çetnike. Mbetet edhe nje mjet, te cilin Serbia ne menyre shume praktike e kishte perdorur pas vitit 1878: djegia e fshehte e fshatrave shqiptare dhe te lagjeve te qyteteve...”. “Deri ne fund te shfrytezohen ligjet per t’ua bere shqiptareve jeten sa me te hidhur: gjobat, arrestimet, zbatimit i pakufishem i gjithe ndjekjeve policore, denimi i kontrabandes, i prerjes se pyjeve, ndjekja per leshimin e qeneve, detyrimi me angari dhe te gjitha mjetet tjera, qe mund t’i kete ne dore nje polici..”. “Me rastin e krijimit te psikozes per shperngulje, duhet bere gjithe ç‘eshte e mundshme te largohen fshatra te tera, ose se paku familje te tera. Duhet perdorur te gjitha mjetet per te penguar mbetjen e nje pjese te familjes ketu...”. “Me rastin e krijimit te kolonive te reja, sa here qe i kerkon nevoja, duhet perdorur forca ushtarake...”. “.... duke ditur çfare deshirohet dhe duke mos kursyer as para as gjak, shteti yne do te mund te beje qe Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit te shnderrohen ne Toplice te re”.[86]

            Lideri tjeter, Gjoka Perina ne ligjeraten e vet me 16.VI.1937 - Propozon, qe pasi kolonizimi i elementit serb nuk po mund te arrije te jete ne shumice ne Vojvodine dhe ne Serbine Jugore, te behet kembimi i popullsise ne krahinat perkatese, sepse “elementi i huaj do te zvogelohet, ndersa yni do te rritet”.[87] Ne referatin e Drejtoratit Suprem te Lidhjes se Bashkesive Agrare ne Shkup me titull “Per nevojen e zbatimit intensiv te kolonizimit te lire ne Serbine Jugore”, shkruan, se: Perparesite e kolonizimit te lire ndaj kolonizimit shteteror dhe zyrtar jane: vazhdimi i kontinuitetit ne zbatimin e kolonizimit; mundesimi i kolonizimit ne vendet,  ku nuk ka toke te lire shteterore, e sidomos ne kufirin shqiptar; moskrijimi i pakenaqesise nder vendesit, krishteret dhe myslimanet; blerja dhe oferta gati eksklusivisht nga myslimanet; kolonizimi ne tokat e punuara, te cilat menjehere mund te punohen dhe te shfrytezohen; vendosja menjehere pas blerjes, pasi qe ekzistojne ndertesat, ofrimi i stabilitetit, deshires dhe sigurimit te koloneve; vendosja e lehte e personave te shkolluar ne disa koloni; zgjedhja e vendit per kolonizim etj. Sigurimi i mjeteve te nevojshme per zbatimin e ketij kolonizimi. Ky kolonizim do te shkaktonte shpernguljen e popullates myslimane pa pasoja dhe pa jehone, meqenese  kjo llogaritet si iniciative private.  Ai propozon, se ne aspektin e kolonizimit ne Serbine Jugore duhet punuar mjaft. Kete e kerkojne ne menyre imperative interesat ekonomike e nacionale dhe se per kete aksion nuk duhet te ankohen mjetet, sepse ato trihere ia kthen popullit dhe shtetit.[88] Orestije Kerstiq ne ligjeraten e vet me 4 prill 1938, ne mes tjerash shkruan: “Lufta per toke ne Serbine Jugore - eshte lufte nacionale - ekonomike, e jo thjesht kembim me te mira. Konflikti i dy elementeve nacionale “ne dhe shqiptaret”. Pushtimi i maleve nga shqiptaret si fise te ilireve te vjeter”. Propozon vazhdimin e kolonizimit dhe ndihma koloneve, vendosjen e familjeve te nacionalitetit serbe ne fshatrat e pastra shqiptare.[89] Ne referatin tjeter te Klubit kulturor serb te dates 16 maj 1938,  thuhet:  Ndermarrja  e  masave  qe  elementi  shqiptar  te  behet i  parrezikshem, te shperngulet ne Shqiperi ose ne Turqi, ose blerja e pronave te tyre dhe dhenia “elementit tone nacional” dhe keshtu te detyrohen te shperngulen. Pastaj thuhet: “nese çeshtja shqiptare te ne nuk zgjidhet ne menyre diplomatike, d.m.th. me shperngulje, ajo do te zgjidhet me kolonizimin e metejshem, atehere duhet ditur, qe per ate duhet kolonizuar nje numer te madh te popullates sone, qe te arrihet superioteti i madh ndaj shqiptareve”.[90] 

            Ne konferencen nderministrore perkitazi me shpernguljen e popullates me prejardhje josllave nga e ashtuquajtura Serbi Jugore, te mbajtur me daten 1 tetor 1935, ne Beograd ne Ministrine e Puneve te Jashtme u diskutua edhe per angazhimin rreth shpernguljes se shqiptareve, lidhjes se nje marreveshjeje me Turqine etj. Ne kete Konference u nxoren keto konkluzione:[91]

           1. Shperngulja duhet te rregullohet sa me pare me konvente speciale me Turqine dhe Shqiperine;

         2. Nese me Shqiperine nuk mund te lidhet marreveshja dhe shtetasit tane nuk deshirojne te shperngulen ne Turqi duhet bere kete:

                a. shpernguljen graduale te popullates me prejardhje shqiptare e turke nga zona

kufitare ne brendesi dhe te kolonizohet ai vend me popullate te nacionalitetit jugosllav;

                b. kembimi i popullsise me Shqiperine.

         3. T’i behen lehtesime popullsise, e cila shperngulet, si transporti, dhenia e pasaportave pa pagese, lirimi nga taksat, rekrutimi;

            4. Te pamundesohet edhe te pengohet propaganda kunder shpernguljes;

            5. Zbatimi i rrepte i te gjitha dispozitave mbi kolonizimin e viseve jugore, dhe

            6. Nacionalizimi i emrave gjeografike.

            Perveç ketyre dhe shume formave te tjera, perkitazi me shpernguljen e shqiptareve ndermjet Mbreterise se Jugosllavise dhe Republikes se Turqise ne vitin 1938 ishte lidhur konventa e njohur famekeqe. Si organ ishte formuar Komiteti per Shperngulje, ne kuadrin e te cilit funksiononte Inspektorati Suprem per Shperngulje me seli ne Shkup, si dhe inspektoratet levizese. Keta te fundit kishin per detyre te caktonin terrenin per kolonizim me elementin sllav, perkatesisht t’u jepnin urdhra per shperngulje te shqiptareve. Qeveria jugosllave nuk deshironte qe shqiptaret te shperngulen ne Shqiperi, per shkak te rritjes se numrit te banoreve ne Shqiperi dhe hyrjes ne te te nje elementi, i cili ishte i disponuar armiqesisht ndaj serbeve. Ajo deshironte qe shqiptaret te vendosen sa me larg vendlindjes, ne shkretetirat e Anadollit, duke mos pasur keshtu kurrfare kontakti me vendlindjen dhe duke mos mundur te kthehen kurre me ne atdheun e vet. Po ashtu, edhe qeverise turke i konvenonte vendosja e shqiptareve ne kufi me kurdet rreth kufirit me Irakun dhe Iranin. Kjo ndikon qe nxjerrja e vizave per pasaporta per ne Turqi te behej per dy dite, ndersa ato per Shqiperi per dy muaj apo hiq.[92] Kete e deshomojne dokumentet e shumta, te ruajtura ne arkivat e ndryshme.

            Ne nje dokument tjeter te Shtatmadhorise Kryesore ne Beograd, i vitit 1938, ne mes te tjerash shkruan: “Po verehet dekurajim i madh i shqiptareve per shkak te marrjes se tokes dhe po frikesohen se edhe toka tjeter do t’u merret dhe do te shperngulen ne Turqi. Versioni per shperngulje i ka goditur mjaft. Ne Turqi nuk po shkojne, sepse besojne se vendi, i cili iu ka dhene per vendosje eshte i semure dhe se per shkak te klimes se papershtatshme te gjithe po vdesin”.[93] Organet  e  pushtetit,  perveç  metodave  te dhunes e terrorit, te marrjes se tokes popullates shqiptare nepermjet reformes agrare dhe kolonizimit me element sllav, si forme per nxitjen e shpernguljes, e perdori edhe propaganden dhe angazhoi edhe organizatat, shoqerite nacional-shoveniste, agjencite dhe agjente te ndryshem si dhe shume persona vendes e kolone, por kishte te perziere edhe disa fanatike te blere me parate e qeverive borgjeze. Tere keta vepronin anembane Kosoves dhe jasht saj. Ne tere kete ishte i angazhuar edhe sherbimi informativ jugosllav. Te shperngulurit me pare plaçkiteshin mire nga aparati burokratik, avokatet e ndryshem si dhe nga vete agjencite dhe agjentet. Lumi i te shperngulureve ne kete periudhe kryesisht shkonte ne dy drejtime: nga Shkupi per ne Selanik dhe me tutje ne Turqi, kurse drejtimi tjeter drejt Sofjes.

            Perkitazi me shpernguljen e shqiptareve, Legata Britanike ne Durres me 27.VI 1938 njofton:  “se  eshte  duke  u  folur  shume prej  vitit  1936-37  per  nje  marreveshje ndermjet Turqise dhe Jugosllavise per shpernguljen e madhe te shqiptareve myslimane prej Kosove ne Turqi. Deshtim i marreveshjes se vitit 1936 per transferim te 50.000 shqiptareve kosovare ne Shqiperi. Marreveshja ndermjet Turqise e Jugosllavise veshtire do te realizohet. Deklarimi i nje diplomati turk se Ministria Shqiptare lejon shkuarjen ne Turqi vetem te turqve. Mundesia e shkuarjes ne Shqiperi te nje numri te vogel te kosovareve. Konstatimi se numri i vertete i turqve ketu eshte shume i  vogel. Marreveshja turko-jugosllave per shperngulje te 250.000 - 300.000 personave madje sipas nje shkrimi dhe te 480.000 vetash. Konstatimi se ky numer aq i madh per shperngulje te kosovareve nuk mund t’i takoje kombesise turke, por ata duhet t’i takojne asaj shqiptare. Deklarimi i Ekrem Libohoves se gjuhen turke siç e flasin edhe gjuhen shqipe, e flasin nje numer i banoreve te qyteteve, se popullata nuk ka deshire te shperngulet ne Turqi, sepse, nese shkojne, atje do te bejne nje jete mizore”.[94]

            Kunder shpernguljes se popullates shqiptare, ne Kosove e gjetiu vepronin disa shoqata nacionaliste, patriote shqiptare etj., te cilet propagandonin ne popull qe te mos shperngulen, benin rezistence, kritikonin pushtetin dhe protestonin per shkak te terrorit, gjenocidit, shtypjes, dhunes, kolonizimit, zbatimit te padrejte te reformes agrare etj. Ne kete drejtim prej patrioteve shqiptare me se shumti eshte angazhuar dhe ka kontribuar Hasan Prishtina, i cili disa here deri ne vdekje i drejtohet me shkresa, ankesa, memorandume etj. Shoqates se Kombeve ne Gjeneve etj. perkitazi me kolonizimin dhe marrjen e tokave shqiptare nga serbet, malazezet dhe emigrantet ruse, duke i debuar shqiptaret nga tokat e tyre. Ne nje leter nga Vjena te dates 10.II.1924 shkruan: se ata jane te terrorizuar me metodat me gjakatare dhe te rrezikuar ne çdo pikepamje nga pushteti me qellim qe ata te detyrohen te largohen nga atdheu, edhe pse jane banoret me te vjeter te Gadishullit Ballkanik.[95] Ai perveç kesaj, e ngrit zerin edhe kunder tatimeve te medha, denimeve te shumta, ndalimit te shkollimit ne gjuhe amtare, shtypjes, terrorit etj., duke theksuar se po behet shtypje ne 1 milion shqiptare, qe jetojne ne Mbreterine SKS qe te shperngulen ne Turqi, ne Shqiperi dhe ne vende te tjera, ku jetojne ne mjerim. Ne nje dokument proteste nga Vjena me 15.III.1927 drejtuar Sekretarit te Pergjithshem te Lidhjes se Kombeve ser Erik Drummond, shkruan:  “Afer nje milion shqiptare, qe jetojne ne Kosove e Maqedoni nuk kane asnje shkolle ne gjuhen e tyre amtare. Po keshtu, atyre u eshte ndaluar te hapin shkolla me mjetet e tyre private; Qeveria e Mbreterise se Jugosllavise perdore te gjitha menyrat e mundshme per t’i shfarosur shqiptaret e Kosoves dhe te Maqedonise. eshte fakt, eshte e njohur dhe e qarte qe masakrat dhe zhdukja e fshatrave te tera, vrasjet e shqiptareve dhe plaçktija e shtepive te tyre, jane bere dhe po behen sipas urdherave te agjentve dhe te autoriteteve me te larta; Si pasoje e konfiskimit pa zhdemtim te pasurise se bujqeve shqiptare, e cila u eshte dhene serbeve dhe malazezeve, shqiptaret jane shtrenguar te braktisin ne mase vendin e tyre, truallin e te pareve te tyre. Shqiptaret myslimane e katolike duhet te paguajne taksa 60% me te larta, mase kjo e marre per t’i rrenuar ekonomikisht, e me kete menyre, per t’i detyruar te emgirojne.[96]  Si pasoje e kesaj eshte se popullata serbe e qarkut te Gjakoves, e cila para 10 vjetesh, nuk kapte 1% te popullsise, sot arrine 20% te popullsise, kurse 20% te popullsise autoktone u larguan nga toka e saj.[97]            

             Ankesat  dhe  memorandumet e Hasan Prishtines, pushteti jugosllav i ka percjelle perhere, eshte munduar t’i mohoje te dhenat e verteta, pra ka perdorur kontrapropaganden.

Bajram Curri dhe Hasan Prishtina, si perfaqesues te Komiteteve te Bashkuara Shqiptare te paçlirura me daten 26.IV.1924 i drejtohen Kryesise se Keshillit te Lidhjes se Kombeve dhe e njoftojne per protestat kunder regjimit te Shtetit SKS, per mosrespektimin e te drejtave te minoriteteve dhe mohimin e se drejtes se shqiptareve per te jetuar. Lidhur me kolonizimin thuhet: “Çdo goditje per shkaterrimin e Shqiperise pasohet nga nje operacion vendosje kolonesh ruse, malazeze e serbe. Nga ana e tyre keta kolone terrorizojne sistematikisht fshatrat fqinje duke i detyruar banoret t’i braktisin vatrat dhe tokat e tyre, te cilat konfiskohen dhe kolonizohen menjehere. Jane pikerisht nje pjese viktimash te kesaj manovre tragjike, qe bredhin rreth vatrave te tyre qe quhen kaçake.... Kosova, vend kryekeput bujqesor... tani vuan nga mjerim i tmerrshem, fshatareve dhe qytetareve bujq ne pergjithesi u jane marre tokat me pretekst te zbatimit te ligjit agrar... Ky regjim i hekurte, i zjarrte dhe i plaçkitjes perben faktorin kryesor te emigrimit ne mase te popullsise shqiptare ne Turqi, i cili po kryhet ne kushte te tmerrshme, duke u kushtuar jeta qindra familjeve e duke denuar pjesen tjeter ne nje mjerim te patregueshem....”.[98]

            Sekretarit gjeneral te Shoqates te Kombeve ne Gjeneve i dergojne peticione edhe atdhedashes te tjere, por me i njohur prej tyre pa dyshim eshte ai i dates 5.V.1930, i derguar nga tre prifterinjte shqiptare: dom Gjon Bisaku, dom Shtjefen Kurti nga Prizreni dhe dom Luigj Gashi nga Shkupi. Ne peticionin e tyre, ne mes te tjerash, thuhet se qellimi i pushtetit eshte qe me çdo kusht ta ndryshoje karakterin etnik te viseve, ku jetojne shqiptaret, duke mos zgjedhur mjete per arritjen e qellimit te shpernguljes se tyre ne Turqi, ne Shqiperi dhe ne vende te tjera, siç ishin perdorimi i mjeteve te dhunes, djegia e shtepive dhe e fshatrave, vrasjet, plaçkitjet, maltretimet, denimet etj.  Vrasjet masive te shkaktuara per shkaqe me te vogla mbi njerezit e pafajshem, faj i vetem i te cileve ishte pse ishin shqiptare. Therrja ne Dumnice (rrethi i Vushtrrise) me 10 shkurt 1924 - masakri mbi 25 shqiptare (prej tyre 10 gra, 8 femije nen 8 vjeç, 7 burra mbi 50 vjeç) Pra, per kete krim askush nuk eshte denuar. Djegia e Rugoves. Ne dokument perkitazi me debimin e shqiptareve, kolonizimin e Kosoves me elementin sllave thuhej: “Shperngulja ne Shqiperi nuk shikohet me sy te mire. Qeveria jugosllave ka interes te plot, qe te gjithe te ndjekurit dhe te plaçkiturit t’i shoh te vendosur sa me larg kufirit te vet. Per kete shkak u shkaktohen njemije fatkeqesi atyre njerezve, qe deshirojne te shkojne te te afermit e tyre ne Shqiperi”..... “Ne fshatin prej nga shperngulen shqiptaret dhe ne pronat e tyre te konfiskuara dhe te ekspropriuara po sillen malazezet dhe sllavet nga Bosnja, Sremi e Banati. Ata po vendosen me qellim te nderrimit te pamjes etnografike te Krahines. Shartime te ngjashme po behen pak a shume çdokund dhe ky proces po vazhdon me forca te shtuara.. Ka ndodhur qe banoret me prejardhje shqiptare, qe jane larguar perkohesisht nga vatrat e tyre, kur jane kthyer i kane gjetur ne to sllavet”.... “Viktimat e te ashtuquajtures, reformes agrare jane te shumta. Popullsise shqiptare po i shkaktohen veshtiresi te medha. Per qytetaret, qe kane kryer sherbimin ushtarak, reforma parasheh qe te mbaje nga 5 ha toke te punuar per koke. Familjet shqiptare, qe e kane ruajtur formen  patriarkale,  te  perbera  prej  6-10  anetare,  do  te  kishin te drejte ne 30-50 ha. Mirepo sot nuk ka asnje familje shqiptare ne territorin e Jugosllavise, qe kane prone te ketille. Shqiptareve, madje u jane ekspropriuar edhe pronat prej nje hektari.[99]  Ata ne peticion theksojne se deri ne kete kohe kane migruar me se 10.000 emigrante te pafat ne Shqiperi dhe 130.000 ne Turqi, ndersa Qeveria e Beogradit dhe e Angores po bejne marreveshje per debimin e 300.000 - 400.000 shqiptareve nga Kosova, ne tokat e te cileve do te sillen malazezet dhe boshnjaket. Si mjet me efikas per t’i detyruar shqiptaret qe te shperngulen ishte shpronesimi i pronave te tyre pa kurrfare kompensimi. Qeveria serbe eshte munduar qe me makinacione e rrena te ndryshme t’i mohoje deshmite e pamohueshme te ketyre tre prifterinjve dhe te tjereve.

            Ne Beograd disa here kane shkuar delegacione te ndryshme shqiptare nga Kosova - persona me autoritet, patriote etj., ku kane kerkuar intervenimin e qeverise qe te mos u merret toka shqiptareve dhe qe te mos shperngulen shqiptaret. Por kujt t’i ankohej, kur vete qeveria ishte organizatore dhe qendronte pas tere asaj. Edhe disa deputete ne parlamentin mbreteror, disa here kishin kerkuar intervenimin e qeverise, por kot. Keshtu, p.sh. Mustafe Dauti, deputet popullor i rrethit te Anadrinit, ne parashtresen e vet te dates 19.IX.1936, ankohet per marrjen e tokes pjellore fshatareve shqiptare dhe ndarjen e saj koloneve. Thekson se atyre u lihet edhe me pak se 0,40 ha per anetare te familjes, edhe ajo toke e dobet, pyll, e paçelur dhe toke jopjellore.[100]  Sherif Voca, duke diskutuar ne parlament, ne mes te tjerash, kishte thene: “Shqiptaret nuk po kerkojne rruge te asfaltuara, hekurudha, lidhje ajrore, nuk kerkojne pune - sherbim, nuk shkojne te lypin, nuk presin prej askujt pension dhe as t’i jap kush toka te huaja, ose me pergjysme, por duan t’i punojne tokat e veta. Per shqiptaret çdo qiell tjeter eshte i huaj. Ata deshirojne dhe do te jetojne ne token e tyre. Ata deshirojne te jetojne ne liri, me dinjitet dhe te kenaqur”.[101]

            Nje delegacion prej rreth 50 shqiptareve nga komuna e Shtimes dhe Kosines para Shtabit te Armates III ne Shkup, ishin ankuar dhe kishin dekleruar: Se ankohen ne pushtetin agrar, per shkak te marrjes se tokes ne menyre joligjore, e cila nuk eshte beglere, por toke e punueshme e varfanjakeve, prone e trasheguar nga pararadhesit, se per te paguajne tatimin dhe kane tapite turke. Toka nuk eshte utrine, e as prone e fshatit, por e individeve. Se kufizimi me dhune eshte bere gjate dites se Shen Mitrit te vitit 1939  nga ana e xhandareve, pa pranine e pronareve.[102]

            Roli i veçante i gruas shqiptare ishte shume i ndjeshem ne kuadrin e luftes kunder kolonizimit serbomadh, merite e veçante kjo, te cilen detyrohet te njohe edhe njeri nga kreret “shkencor” ideatori Vaso Çubrilloviq, kur ne vitin 1938 shkruante se “politiken tone te kolonizimit e mundi pjelloria e grave shqiptare”.[103]  Gruaja shqiptare ka bere rezistence edhe ndaj marrjes se tokes dhe te shtepise popullates shqiptare nga te ashtuquajturat komisionet agrare dhe nga xhandarmeria. Keshu, p.sh. me 29 nentor 1936, ne fshatin Budrike e Poshtme, xhandarmeria serbe vjen ne fshat per ta marre shtepine e familjes Musliu dhe t’ia dorezoje kolonit Jovan Dishlakoviqit. Te gjithe anetaret e familjes e kundershtojne kete, por xhandarmeria i lidhe ata, ndersa e bija e tyre Havushja, arrine qe te godas me dru nepunesin policor te rrethit te Gjilanit Petar Kavadariqin.[104]

            Ekzistojne edhe shume burime te tjera qe deshmojne per marrjen e tokes, kolonizimin dhe detyrimin e popullates nga presioni e dhuna te migrojne nga atdheu, si p.sh. Elaborati i Ivo Andriqit, me 1 janar 1939. Ky akademik, zgjidhjen definitive te çeshtjes se Kosoves e sheh duke e ndare Shqiperine ne dy pjese: njeren pjese duhej ta pushtonte Italia, kurse pjesen tjeter, sipas Andriqit, duhej ta pushtonte Jugosllavia.

            PLANET SERBE PeR SPASTRIMIN ETNIK DHE KOLONIZIMIN E

                         KOSOVeS GJATe LUFTeS Se DYTe BOTeRORE

            Fillimi i Luftes se Dyte Boterore e nderpreu procesin e kolonizimit te Kosoves me elementin sllav. Pas hyrjes se ushtrive gjermane e italiane, nga frika e hakmarrjes, ne gjysmen e dyte te prillit te vitit 1941, pasoi ikja e koloneve serbe, malazez e te tjere nga Kosova. Nje numer i tyre u vendos ne vendbanimet kompakte serbe e malazeze, e kishte edhe qe kishin mbetur ne vendbanime te tyre, perkunder te gjitha te keqiave te bera ishin mbrojtur nga popullata vendase shqiptare.

            Nga synimi i nderrimit te struktures nacionale dhe kolonizimit te Kosoves Serbia nuk hoqi dore as ne rrethanat me te veshtira, siç ishin ato gjate Luftes se Dyte Boterore. Ne kete kohe Serbia, veç luftes kembengulte rreth vijave te demarkacionit ndermjet pushtuesve italiane e gjermane, i kushtoi kujdes te veçante koloneve te saj ne Kosove. Qeveria e Nediqit perpiqej perhere qe nga nje pjese e Kosoves, qe, me marreveshje e sipas se drejtes historike e natyrore i takoi Shqiperise se pushtuar nga Italia fashiste, te shpergnulen sa me pak serbo-malazeze. Kur nuk ia arrinte dot qellimit, kjo qeveri kolonet e shperngulur i vendoste perreth kufirit te Kosoves dhe panderprere i pergatiste per rikthimin e tyre duke i indoktrinuar ne domosdone e kthimit, si edhe duke i pergatitur ata ne fushen ushtarake, duke formuar njesite te armatosura çetnike prej çetave e deri te korpuset ushtarake. Çeshtjen e shpernguljes se koloneve serbo-malazez nga Kosova gjate Luftes se Dyte Boterore Qeveria e Nediqit e shfrytezoi edhe ne lufte kunder synimeve çlirimtare te forcave te ndryshme shqiptare, veçanerisht te Komitetit te Kosoves e te Qeverise Shqiptare, por edhe ne fushen diplomatike. Qeveria e Nediqit, duke politizuar çeshtjen e koloneve te shperngulur perpiqej ta bindte Gjermanine naziste qe ajo te perkrahte per rishtrirjen e meparshme te Serbise se madhe ne keto ane.[105]

            Per sendertimin e qellimeve te parashtruara Qeveria e Nediqit qe nga ditet e para, u organizua ne shkalle shteterore. Ne fillim kjo detyre iu ngarkua Sigurimit Shteteror e me vone, kur çeshtja u masivizua edhe me shume, sendertimin e ketyre qellimeve e moren per siper prefektet e qarqeve dhe te rretheve. Shteti pergatiti pyetesoret, te cilet duhej t’i plotesonte çdo kryefamiljar i shperngulur, e ku kerkohej, veç te tjerash, te deklaroheshin se sipas urdherit te kujt shpernguleshin, çfare qendrimi kishin ndaj serbo-malazezve organet e pushtetit, organizatat e individet dhe a shpernguleshin per shkak te torturave apo pse nuk donin te mbeteshin jashte Serbise. Kuptohet, sipas skenarit te Qeverise se Nediqit deklaratedhenesit duhej te flisnin sa me keq per Qeverine Shqiptare, veçanerisht per qendrimin e saj ndaj koloneve serbo-malazeze qe keto pastaj ata t’i shfrytezonin ne arenen diplomatike nderkombetare. Per kete arsye nuk jane te rralla deklaratat ne te cilat ne menyre te paskurpullt sulmohet jo vetem Qeveria Shqiptare, por edhe populli shqiptar ne teresi. Te kesaj fryme jane veçanerisht raportet e hieromonahut te kishes se Deçanit. Veç kesaj, shume deklaratedhenes te manipuluar nuk mund te fshehnin faktin se me shqiptaret deri ne kohen e “kreyengritjes”, siç e   quanin shume prej tyre fillimin e Luftes se Dyte Boterore, paten fqinjesi te mire. Bile disa prej tyre u detyruan disa here te pohojne se edhe ne kohen e Luftes se Dyte Boterore shumica e popullsise shqiptare nuk nderroi qendrimin e saj te meparshem.[106]

            Perveç kesaj, qarqet shoveniste serbe benin plane per pushtimin e trojeve shqiptare, kolonizimin me elementin sllave, perkatesisht te nderrimit te struktures etnike te popullsise se Kosoves, te bazuar ne projektin e Ilija Garashaninit. Po i theksojme disa nga ato: Sipas projektit te hartuar prej avokatit nga Sarajeva Stevan Moleviq, te titulluar “Serbia homogjene” i 30 qershorit 1941, parashihej qe Serbia te perfshinte ne lindje dhe ne juglindje Kosoven dhe Maqedonine, Vidinin  dhe  Qystendilin  ne  Bullgarine e sotme; ne perendim - banovinen e Verbasit, Dalmacine Verirore, Liken, Kordunin, Banine dhe nje pjese te Sllovenise; ne jug - Malin e Zi dhe Hercegovinen, duke perfshire edhe Dubrovnikun, te cilit do t’i jepej status i veçante, dhe pjesen veriore te Shqiperise. Sipas Moleviqit, ne gjirin e Serbise se Madhe duhej te perfshiheshin te gjitha trevat ku ka serbe, apo ku Stevan Moleviqi supozonte se kishte serbe. Per te serbe ishin edhe maqedonasit dhe malazezet. Nderkohe ai kerkonte shpernguljen ne mase te kroateve, myslimaneve dhe te shqiptareve nga rajonet, ku ata perbenin shumicen derrmuese te popullsise.[107]

            Ne programet e çetnikeve me 1941 planifikohej: “Te krijohet Jugosllavia e Madhe ne te Serbia e Madhe, etnikisht e paster ne kufijte e Serbise dhe te Malit te Zi, te Bosnjes e Hercegovines, te Sremit e te Banatit. Te pastrohen te gjitha territoret nga elementet joserbe”. Te krijohen kufijte e drejtperdrejte, kufijte e perbashket ndermjet Serbise e Malit te Zi, si dhe Serbise dhe Sllovenise, nepermjet spastrimit te Sanxhakut dhe te disa pjeseve te Bosnjes nga myslimanet dhe kroatet. Ne perputhje me planet e siperpermendura, Levizja Çetnike synonte ta kultivonte dhe ta mbante gjalle ne Kosove frymen e hakmarrjes, te shfarosjes se shqiptareve dhe te gllaberimit te trojeve te tyre etnike. Keshtu ne nje nga elaboratet e pergatitura ne ate kohe, me titull: “Krahina e Kosoves dhe e Rrafshit te Dukagjinit”, midis te tjerave thuhej, se “Kosova ka qene serbe dhe ajo do te mbetet patjeter serbe, jo vetem per nga pozita shteterore juridike, por edhe nga struktura e popullsise se vet, e cila duhet te jete me shumice serbe”. “Pas perfundimit te luftes do te shpertheje hakmarrja e serbeve ndaj shqiptareve. Kjo nuk do te pengohet e sidomos aksioni i Vasojeviqeve, te cilet duhet te zgjerohen ne Rrafshin e Dukagjinit.[108]

            Nderkaq, me ligjin mbi kolonizimin e brendshem duhet te parashihet qe shqiptaret, per shkaqe strategjike te transferohen ne Srem, ne Shumadi dhe ne trevat e tjera, ku do te jene te parrezikshem dhe me kohe do te asimilohen.[109]

            Me 12 shtator 1941 gjenerali Lubo Novakoviq ne letren qe i dergonte Kosta Peçancit, te njohur edhe me pare per krimet e pashembullta mbi shqiptaret, i perkujtonte:  “Kur te nisem ne rrugen fatlume, e di çfare planesh ke per jugun tone. Besoj se ne Sanxhak, ne Dukagjin dhe ne Fushe te Kosoves, nuk do te mbetet asnje plis per fare. Lumenjt Sitnica dhe Llapi do te bartin dy muaj koka shqiptaresh”.[110] Programi i Drazha Mihailoviqit per spastrime etnike dhe krijimin e Serbise se Madhe ne Jugosllavine e Madhe me 20 dhjetor 1941,  ne mes tjerash parasheh: “..... Te spastrohen territoret shteterore prej te gjitha pakicave dhe elementeve jonacionale....    Pjeset e spastruara te kolonizohen me malazeze, ndersa çeshtjen e myslimaneve duhet rregulluar me Turqine permes Londres”.[111] Agjentet e D. Mihailoviqit paralajmeronin se “çetniket do te çlironin Kosoven nga shqiptaret dhe te gjithe ata do t’i zhduknin, pa lene njeri te gjalle”. Ne mars te vitit 1942 ne fshatin Suhadoll, Voja Dragoviq, prijes çetnik, deklaronte se “pas fitores se luftes nga aleatet, duhet zhdukur te gjithe shqiptaret, duke mos perjashtuar as femijet ne djep”.[112]

            Per nxitjen e urrejtjes kunder popullit shqiptar, krahas Levizjes Çetnike, nje rol shume agresiv luajti edhe Kisha ortodokse serbe. Per kleriket serbe “shqiptaret ishin gjarpinj  helmues  qe  duheshin  zhdukur,  mbytur  ose  u duhej shtypur koka”.[113] Gazeta “Borba”, ne nentor te vitit 1944, shkruante se “ne Kosove, pas 6 prillit te vitit 1941 serbet dhe malazezet kishin perjetuar nen shtypjen e shovinisteve shqiptare, qe i shnderruan keto treva ne arene te tmerrshme te vrasjeve dhe te djegieve”. Sipas saj, “mbi kolonistet e lodhur e pa ndihme, qe luftonin ne front kunder keqberesve italiane e gjermane u bene krime te tmerrshme.[114]

                  KOLONIZIMI SLLAV GJATe JUGOSLLAVISe SOCIALISTE

              Planet per zbatimin e kolonizimit

            Qendrimi i Serbise ndaj kolonizimit te Kosoves dhe nderrimit te struktures etnike te saj nuk ndryshoi as pas debimit te pushtuesve gjermane. Per zbatimin e projekteve te njohura antishqiptare, udheheqja jugosllave perdori po ato mjete dhe metoda, qe ishin perdorur edhe perpara luftes. Ndryshonin vetem pretekstet. Perpara vitit 1941, shqiptaret u trajtuan si te huaj e te rrezikshem per ekzistencen e shtetit jugosllav. Pas luftes kjo politike e keto masa u justifikuan e u paraqiten si veprime qe drejtoheshin kunder “shqiptareve reaksionare”, kunderrevolucionar”, “bashkepunetore te okupatorit” e “bandite” etj.

Perpjekjet per spastrimin etnik te Kosoves dhe te trevave te tjera etnike shqiptare te pushtuara nga Jugosllavia, se pari filluan ne zonat periferike, por shpejt u shtrine ne mbare trevat shqiptare. Ne operacionet e tilla te organizuara moren pjese disa divizione me nje efektiv prej 40.000 vetash.[115]  Menjehere u hap çeshtja e kthimit te koloneve. Keto veprime luftarake, veç formave te tjera, u shoqeruan me projektin e ri antishqiptar te Vasa Çubrilloviqit “Problemi i pakicave ne Jugosllavine e re”, date 3 nentor 1944.  Çubrilloviqi, ne projektin e tij, ne fillim pranon faktin se serbet, pas Luftes se Pare Boterore, perkatesisht pas formimit te Mbreterise Serbo-Kroate-Sllovene (Jugosllavise) me 1918, fituan nje pjese te territoreve me popullsi te huaj, te cilat u bene rrezik per Jugosllavine, jo per shkak te kunderpeshes se tyre ndaj popujve sllave, por per shkak te trevave ku jetojne dhe te vazhdimesise gjeografike qe kane keto treva me vendet e tyre ame.[116] Ai ne mes tjerasht thekson: “Shqiptaret duhet akuzuar per bashkepunetore te okupatorit dhe sateliteve te tij. Ne baze te asaj akuze, nje pjese te shqiptareve duhet thjesht shperngulur (debuar), nje pjese duhet transferuar ne brendi te vendit qe ata pergjithmon aty do te humbin, sepse atje nepermjet te “integrimit” ata do te behen ata çka nuk jane, ku nepermjet te fejes gradualisht do te serbizohen”. Ne anen tjeter, thekson me tutje Qubrilloviqi, “pronat shqiptare duhet t’i marrin kolonet”.[117]

            V. Çubrilloviqi, para udheheqjes me te larte te LNÇJ e te UNÇJ, i propozon shpernguljen masive te miliona njerezve, sepse, sipas tij, “zgjidhja e vetme dhe e drejte e kesaj çeshtjeje eshte shperngulja e ketyre pakicave”. Mbeshtetje dhe shembull per nje veprim te tille ai merrte veprimet e Rajhut te Trete dhe debimet e kolonizimet e shume popujve  ne   Bashkimin  Sovjetik  dhe   ne   vendet  tjera  evropiane.   Autori i  projektit parashihte edhe hollesi per realizimin e ketij projekti. Per sendertimin e projektit, V. Çubrilloviqi parashihte edhe kohen, mjetet dhe menyrat e veprimit. Sipas tij, koha me e pershtatshme per shpernguljen efikase ishte lufta, pra shperngulja me e suksesshme ishte shfarosja fizike dhe e plote e njerezve. Rol vendimtar, sipas Çubrilloviqit, kishte ushtria, prandaj ai propozonte qe ne Shtabin e UNÇJ te formohej nje seksion i posaçem per kete çeshtje. Ne rast se nuk arrihej shfarosja e plote fizike, ai parashihte edhe masa tjera, siç ishte mohimi i te gjitha te drejtave, krijimi i kampeve te perqendrimit, plaçkitja e pronave, shfarosja e intelegjencies dhe e shtresave te pasura shoqerore dhe pastaj kolonizimi i menjehershem i viseve me elementin sllav.[118] Per kete qellim, ai propozonte formimin  e  nje  ministrie te veçante, apo se paku, nje komisariat ne kuader te Ministrise se Bujqesise. Pastaj, qe bartesit kryesore te misionit te beheshin keshillat nacionalçlirimtare, prej instancave me te uleta deri tek ato me te larta, ndersa kolonet te zgjidheshin nga radhet e luftetareve me te deshmuar dhe, sipas mundesive, serbe e malazeze qe me pare nuk ishin kolonizuar. Per bartesit e ketij misioni, sipas tij, duheshin siguruar rroga te larta, poste dhe status me te privilegjuar ne shoqeri. 

            Ne mes tjerash ai propozon: “Ushtria ne kohen e opercioneve luftarake, duhet t’i spastroje me plan dhe ne menyre te pameshirshme... ato vise qe deshirojme t’i kolonizojme me elementin tone kombetar....”  “Ne duhet t’i perzeme te gjitha pakicat nga tokat tona. Per kete duhet punuar. Gjithe kete qe e them per Vojvodine, Sllavoni, Serbi te Vjeter (Kosove) dhe Maqedoni, ky eshte minimumi qe duhet te arrihet nese duam t’i sigurojme per te ardhmen vetes pronen e atyre tokave”... “Tash per tash po theksoj vetem se gjermanet duhet te spastrohen patjeter nga Vojvodina, kurse shqiptaret nga Rrafshi i Dukagjinit, Kosova dhe Pollogu....”; “Çfare mund te them se pari: lufterat japin mundesite me te medha per zgjidhjen e ketyre problemeve. Ato si tufan, duke kaluar neper shtete, nxjerrin me rrenje popuj. Ate qe duhet bere me dhjetevjetesh e shekuj, gjate luftes behet per ndonje muaj apo ndonje vit”. “Duhet bere plane detaje, se cilat fshatra dhe cilat rrethe ne Serbi te Vjeter dhe ne Maqedoni duhet te spastrohen, dhe ne baze te atij plani duhet vepruar....”. “Perpos spastrimit nga ana e ushtrise gjate operacioneve, duhet perdorur edhe mjete te tjera qe pakicat kombetare te detyrohen te shperngulen. Para se gjithash, per shkak te qendrimit te tyre ne kete lufte, minoriteveve duhet t’u merren te gjitha te drejtat. Duhet te nxirren pameshirshem para gjykates se luftes te gjithe ata anetare te pakicave kombetare qe ne çfaredo menyre kane qene ne sherbim te okupatoreve. Per kete duhet te formohen kampet e perqendrimit, pasurite e tyre duhet t’u konfiskohen, familjet duhet t’u dergohen ne kampe dhe ne rastin e pare te debohen”.[119]

            Me planin terrorist te Çubrilloviçit parashihej amnestia e pergjithshme e çetnikeve, qe u be nga Kryesia e AVNOJ-it me 21.XI.1944. Pas amnestise, formacione te tera çetnikesh u transferuan ne Kosove per te realizuar planin e Çubrilloviqit. Per t’i pasur duart te lira ne zbatimin e terrorit dhe te gjenocidit mbi popullin shqiptar, udheheqja jugosllave mobilizoi me dhune forcen me vitale te shqiptareve. Shqiptaret e moshes madhore u mobilizuan me dhune ne formacionet ushtarake dhe u derguan ne Srem te Vojvodines, ne Bosnje e ne Kroaci. Te rinjte shqiptare u nisen ne front pa arme. Ne rruge per ne Tivar u vrane me dhjetera shqiptare te mobilizuar ne Ushtrine Jugosllave, kurse ne Tivar te Malit te Zi vetem brenda nje nate u vrane dhe u masakruan nga trupat percjellese serbe rreth 1500 shqiptare te mobilizuar.[120] Si rralle ndonjehere ne histori, vete komandantet, pa asnje shkas, kishin urdheruar te hapet zjarr ndaj ushtareve te tyre - vetem pse ishin shqiptare. E vrasja e te rinjve shqiptare te mobilizuar vazhdoi edhe me tej ne “udhetimin” e tyre ne “front”, keshtu qe as sot e kesaj dite nuk dihet numri i sakte i atyre qe jane ekzekutuar nga ushtria jugosllave ose qe vertet jane vrare si “mish per topa” ne ndonje front. Sepse, ishte ky edhe motiv per ndjelljen e frikes e te pasigurise ne tere popullsine shqiptare, qe kishte mbetur ne Jugosllavi.

            Shtabi Suprem i Luftes Nacional-çlirimtare dhe armata jugosllave, qe ne muajin gusht 1944 iu kishte drejtuar popullit shqiptare ne Kosove dhe me gjere me kete porosi kercenuese: “Ju shqiptaret, bashke me pushtuesit fashiste, çuat dore kunder popujve fqinje dhe u turperuat keq … Nga sjellja e tille deri me tash ju nuk keni ftuar te drejten te jetoni vellazerisht dhe te barabart me popujt e tjere te Jugoslavise”. Me shkuarjen nga Kosova  te luftetareve dhe rekruteve shqiptare dhe me ardhjen e njesive ushtarake serbe, malazeze dhe maqedonase, ne Kosove u ndryshua perberja e forcave ushtarake ne dobi te elementit serb. Qe atehere filluan aksionet e ketyre njesive ushtarake per pastrimin e Kosoves  nga “bandat shqiptare”. Ne te vertete, ketu ishte fjala per hakmarrje kunder popullit shqiptare, per shkak se gjate luftes nuk kishte lejuar depertimin e forcave çetnike ne Kosove.[121]

            Edhe pse Jugosllavia ne menyre publike pas vitit 1944 ishte deklaruar per “barazi te pergjithshme dhe lirine e te gjithe qytetareve”, politika serbomadhe ka shkuar disa hapa me tutje ne aspektin e programimit te shfarosjes se popullit shqiptare. Nje program te ri te tille kunder shqiptareve me titull “Tajni cirkular za istrebljavanje svih albanaca Kosova 5.II.1945” (Qarkorja serkete per shfarosjen e tere shqiptareve te Kosoves me 5.II 1945), e kishte  shkruar nje mesues nga Vushtrria. Edhe ky program, sikurse te tjeret nuk kishte risi ne aspektin e metodave dhe menyes se shfarosjes se shqiptareve, nga programet tjera.[122]

            Para ardhjes se njesive ushtarake nga territoret fqinje, hakmarrjen e kishte filluar OZN-a, si dhe disa njesi kosovare nen komanden e komunisteve serbe e malazez. OZN-a filloi me likuidimin e njerezve qe gezonin autoritet te cilet nuk ishin nen arme, por ishin njerez kryesisht te nderuar. Kjo behej me qellim te lenies se popullit shqiptare pa njerez qe mund t’i pritnin atij. Njerezit merreshin nga shtepia, kryesisht naten, dhe dergoheshin ne burgje dhe atje pas “marrjes ne pyetje” vriteshin te shumten e heres me arme te ftohta. Familjeve te te vrareve nuk u kumtohej asnjehere per fatin e tyre dhe as qe u dihen varret e sot e kesaj dite. Me ligjin per amnistine, te dates 20 tetor 1944, pjesemarresite e njesive çetnike te Drazha Mihajloviq, kriminelet e te gjitha ngjyrave, jo vetem qe u amnistuan, por atyre u jepej edhe mundesia per t’u futur ne aradha partizane, dhe ashtu si me pare me kokarden çetnike, tani me yllin pesecepesh te vrisnin “kunderevolucionaret shqiptare”.[123]

Ne rrethana te tilla shfarosese shqiptaret organizuan rezistencen e armatosur per t’u mbrojtur nga terrori dhe per te kundershtar riokupimin e viseve te tyre nga komunistet serbe. Per te thyer rezistencen e fuqishme demokratike e liridashese, si dhe per te justifikuar zbatimin e metejshem te gjenocidit, me 8 shkurt 1945, ne Kosove u vendos administrimi ushtarak, me arsyetimin per ta normalizuar gjendjen. Tani, vazhdimi i terrorit dhe krimit mbi popullaten shqiptare u legjitimua edhe zyrtarisht. Pushteti ushtarak, qe iu imponua popullit shqiptar te Kosoves, nuk ishte forme e panjohur represioni, gjenocidi e terrori ndaj shqiptareve, sepse pushtuesit jugosllave e kishin zbatuar ate edhe me pare. Keshtu kishte ndodhur sa here qe trupat serbe, malazeze apo jugosllave kishin pushtuar e ripushtuar viset shqiptare. Ne vitin 1913, ne viset shqiptare, qe iu aneksuan Serbise, organizimi i pushtetit iu ngarkua ushtrise dhe administrates ushtarake.[124] Kjo u be ne baze te propozimit te Komandes se Zones III te Armates, date 12.XII.1912. Ne keto treva, Komanda  Supreme  e  Ushtrise  serbe  e  drejtonte vendin nepermjet organeve te sistemit ushtarak e policor.[125] Ne vjeshte te vitit 1918, krahas ripushtimit te Kosoves dhe te viseve te tjera etnike shqiptare u vendos diktatura ushtarake-policore e gershetuar me pushtetin civil serb, i cili ushtroi gjenocidin shfaroses mbi popullin shqiptar. Ne trevat shqiptare nuk vlente kurrfare legjislacioni, “rregullin” dhe “qetesine” e siguronte ushtria serbo-jugosllave me ndihmen e aparatit policor.[126] Administrimi Ushtarak, qe u vendos ne Kosove ne vitin 1945, te cilit iu besua udheheqja ushtarake e pushtetit civil dhe gjyqesor “deri ne rregullimin e rrethanave”, perkatesisht deri ne aneksimin e saj nga Serbia. 

Ne korrik te vitit 1945, ne nje kuvend te organizuar ne Prizren, Kosoves, ne vend te pavaresise, perkatesisht te bashkimit me Shqiperine, iu njoh vetem autonomia e kufizuar ne kuader te Serbise dhe Jugosllavise dhe iu caktuan kufijte e sotem. Trojet Shqiptare u copetuan nga Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia. Duhet shtuar se gjate luftimeve kunder forcave ushtarake gjermane dhe italiane ne Kosove u vrane reth 6.100 vete, nga te cilet, pothuajse teresisht ishin shqiptare.  

            Per t’i mashtruar disa qarqe te brendshme perparimtare e internacionaliste dhe mbare opinioni nderkombetar, serbomedhenjte, me ndikim te dukshem ne mbare Jugosllavine, emertimit Ministria e Kolonizimit i shtuan atributin sintagmor reforme agrare, keshtu qe kjo ministri me vone do te quhet Ministria e Reformes Agrare dhe e Kolonizimit. Se kjo ministri nuk kishte kurrfare karakteri agrar dhe nuk punonte fare per ndonje reforme agrare shihet edhe nga fakti se kjo “reforme” dhe ky kolonizim u zbatua vetem ne Vojvodine, ne Kosove e ne Maqedoni, pra ne territoret ku jetonin kryesisht nacionaliteti shqiptar, hungarez, gjerman, maqedonas etj. Po kete konstatim e verteton edhe e dhena se revizioni i reformes agrare u be mbeshtetur ne Dekretin jugosllav dhe ne “Ligjin per revizionin e ndarjes se tokave koloneve dhe te interesuarve te tjere agrare ne Maqedoni dhe ne Kosove e Metohi” me 5 nentor 1945.[127]

             Rikolonizimi - kthimi i koloneve ne Kosove

            Çeshtjen e rikolonizimit dhe kinse te reformes agrare ne Kosove ne muajt e pare te vitit 1945, Serbia nuk e aktualizoi, perkundrazi Drejtoria e Puneve te Brendshme te Jugosllavise Fedrative Demokratike me vendimin e dates 5 mars 1945, perkohesisht ua ndalonte kthyerjen e koloneve ne vendet e vendosura gjate periudhes ndermjet dy lufterave boterore.[128] Kjo e beri ate, jo pse ajo nga ky synim kishte hequr dore, por nga se ne kete kohe ne Kosove zhvilloheshin luftera te rrepta, sepse shqiptaret nuk pajtoheshin me ripushtimin dhe ngase pozita e Kosoves ende nuk ishte e qarte. Mirepo, edhe perkunder kesaj ishte marre Direktiva e Politbyros se KQ PKJ e dates 1 prill 1945 per kthyerjen e te gjithe koloneve ne Kosove (perkunder qendrimit te 5 marsit 1945). Pasi kundervenia e shqiptareve u shua me gjak dhe deri diku u ndriçua pozita e Kosoves, çeshtja e kolonizimit te Kosoves ne mbledhjen prej 6-8 shtatorit 1945 te Keshillit agrar u fut ne procedure te shpejtuar, duke sqaruar se Kosova futet ne kuoten e Serbise dhe se ne kete krahine me kolonizim e reforme agrare do te perfshihen 28.750 hektare ose 50.000 jute.[129] Po ne kete mbledhje u miratua Ligji per revizionin e reformes agrare per Maqedoni dhe Kosove e Metohi.[130]

            Ne kohen kur ne qarqet jugosllave heshtej çeshtja e reformes agrare dhe e kolonizimit,  ne Kosove dhe ne Serbi zhvillohej veprimtaria e madhe e pergatitjeve per kolonizimin e serishem te Kosoves. Kete konstatim e vertetojne depeshat e shumta te koloneve dhe autoriteteve serbe, qe ua derguan Keshillit Agrar me kerkesa qe edhe ne kete krahine te filloje kolonizimi dhe reforma agrare, te cilat u shqyrtuan ne mbledhjen e 5 tetorit te vitit 1945. Po te kesaj fryme ishin vendimet e Keshillit Agrar te mbedhjes se tij me 16 tetor 1945. Ne kete mbledhje, veç te tjerash, u vendos qe kolonet serbo-malazeze te vendosur ne Vojvodine te kthehen ne Kosove,  ndersa  “kolonet”  e  Shqiperise  sa  me pare te shperngulen nga Kosova. Veprimtaria e organizuar mire ne Kosove per kolonizimin e saj u hetua edhe ne Keshillin Agrar te Ministrise se Kolonizimit. Ne mbledhjen e ketij keshilli me 7 dhjetor 1945, veç te tjerash, u trajtua çeshtja e zbatimit te Ligjit te revizionit dhe te ndarjes se tokave ne Kosove dhe per referim sa me te shpejte u autorizua njeri nga ministrat e kesaj ministrie. Veç kesaj per sendertimin e ketij qellimi ky keshill, ne mbledhjen e njejte, koloneve te Kosoves ua ndau 5.000.000 dinare, qe per ate kohe paraqiste nje shume te madhe te hollash.[131]

            Veprimet e organizuara ne te gjitha shkallet per kolonizimin e Kosoves gjate vitit 1946, veçanerisht pas angazhimit te madh te Serbise, nuk mbeten shterpe. Qysh ne fillim te vitit 1946 u pergatiten te dhenat per kolonet e interesuar te rretheve te ndryshme te Kosoves, te cilet kerkesat e tyre ua kishin derguar “Komisionit agrar te Kosmetit”, Komisionit te revizionit agrar dhe Ministrise per kolonizim. Kerkesat e tyre ishin shqyrtuar dhe pothuajse per te gjithe ishin miratuar vendimet perkatese nga organet kompetente. Nderkohe ne terren vepronin komisionet kolonizuese agrare ne punen e te cileve pati shume verejtje dhe ankime ne organet e shkalleve te ndryshme. Pune te veshtire paten veçanerisht organet te cilat duhej te vendosnin per pasurine e patundshme, tokes dhe shtepive per banim. Nje pune e tille “behej me e veshtire”, veçanerisht kur kontestet ishin serbo-malazeze - shqiptare. Ne te vertete ne kohen e kolonizimit pas Luftes se Pare Boterore ndaj shqiptareve u bene aq leshime sa asnje komision ne çfaredo perberjeje qofte ne rrethana te reja nuk mund t’i kapercente keto padrejtesi. Mirepo, ne kete kohe kishte kundershtime te medha rreth korrigjimeve te ketyre padrejtesive. Veç kesaj, per nje veprim te tille nuk u treguan te interesuara as organet e atehershme krahinore e republikane dhe as organet fedrative. Per kete arsye shumica absolute e pasurive te patundshme gjate punes se komisioneve nuk preken fare (te 1.515 familjeve), apo u preken vetem pjeserisht (1.253), ndersa vetem disa koloneve iu mor toka e tere (445), qe kurrsesi nuk mund t’u takonte as me keto ligje diskriminuese. Shume me lehte e kishin organet e angazhuara per rikthimin e koloneve dhe vendosjen e koloneve te rinj. Per rikthim te koloneve duhej vetem angazhim i veçante ne aspektin organizativ-administrativ per grumbullimin e te dhenave dhe popullarizimin e krijimit te gjendjes se re ne Kosove. Keto organe u angazhuan mjaft, madje, edhe ne bindjen e kolonisteve qe te ktheheshin ne Kosove, qe ishin vendosur ne Vojvodinen e pasur e te cilet ishin te sigurt per ardhmerine e tyre. Mirepo, kolonizimi i Kosoves me te interesuar te rinj behej shume me lehte. Ata vendoseshin kryesisht ne pronat shoqerore e te interesuarit per kolonizim ishin thuajse te gjithe nepunes e punetore.[132]

              Duke u bazuar ne shenimet statistikore, gjate Luftes se Dyte Boterore ne Kosove kishin mbetur 3.150 familje te cilat ishin kolonizua ne periudhen ndermjet dy lufterave boterore. Ishte e dukshme edhe dukuria e kthimit te koloneve para fundit te kesaj lufte (5.545 familje), perkrah numrit te madh te koloneve qe u shperngulen nga Kosova gjate Luftes se Dyte Boterore (7.397 familje). Mjaft kolone, edhe pse nga Komisioni revizor fituan vendimet e rikolonizimit, nuk u kthyen ne Kosove deri me 11 korrik 1947 (2.471 familje te kolonizuara). Kolonet e tille, kishin vendosur te jetonin ne Vojvodine apo gjetke, ku perspektiva e jetes se tyre ishte me e dukshme. Duhet shtuar se ne kater rrethet e Kosoves (Peje, Vushtrri, Llap dhe Gjilan) deri ne kohen e  permendur  u  kthyen me shume kolone sesa ishin shperngulur gjate Luftes se Dyte Boterore. Marre ne pergjithesi nga te gjithe kolonet e shperngulur gjate Luftes se Dyte Boterore nuk u kthyen serish ne Kosove me teper se 1.500 familje apo afer 7.500 veta, nese supozohet se çdo familje ne kete kohe kishte nga pese anetare.[133]

            Ne Arkivin e Kosoves ka ekzistuar fondi i Revizionit te reformes agrare, mirepo pushteteti serb gjate kohes se masave te dhuneshme ne Arkivin e Kosoves edhe kete fond dhe shume dokumentet rreth konfisikimit, eksproprijimeve etj. te pronave i ka marre dhe derguar ne Serbi me qellim qe te humben gjurmet e pronesise, te behen falsifikime dhe qe pronaret e vertete mos te mund t’i realizonin te drejtat e tyre pronesoro-juridike.

            Siç po shihet, pushteti i ri vazhdoi reformen agrare ne kete periudhe. Ai, perveç dispozitave ligjore per reformen agrare dhe kolonizimin,  nxorri dispozita te shumta ligjore e nenligjore, ne baze te te cilave prona private u bart ne prone te ashtuqujtur gjithepopullore – shteterore, e cila me vone u shnderrua ne prone shoqeore, si p.sh. nepermjet te sekuestrimit, konfiskimit, nacionalizimit, eksproprijimit, arondimit, marrjese se pronave kinse si teprice dhe shume forma te tjera.

Ne kete kontest perkitazi me reformen agrare dhe kolonizimin duhet permendur Ligjin mbi revidimin e ndarjes e tokes kolonisteve dhe interesenteve agrare ne Maqedoni dhe ne Krahinen e Kosoves e Metohise,[134] Ligji mbi reformen agrare dhe kolonizimin,[135] Ligjin mbi ndarjen e tokave te braktisur te kolonisteve ne KAKM,[136] Ligji mbi reformen agrare dhe kolonizimin e brendshem,[137] etj.

Ne kete kohe filloi edhe konfiskimi i pronave te ashtuqujtur armiqeve te popullit, sidomos te atij shqiptare. Perkitazi me kete  duhet permendur – Vendimin e AVNOJ-it mbi kalimin ne pronesi shteterore te pasurise se armiqeve, mbi administrimin e shtetit me pasurine e personave qe mungojne,  dhe sekuestrimin e pasurise te cilen pushteti okupues e ka tehuajsuar me dhune,[138] Ligji mbi sekuestimin e profilit te luftes te arritur gjate kohes se okupimit te armikut,[139] Ligji mbi kalimin ne pronesi te shtetit te pasurise se armiqeve dhe sekuestrimin e pasurise se personave te arratisur.[140] Ligji mbi konfiskimin e pasurise dhe ekzekutimin e konfiskimit;[141] Ligji mbi vertetimin dhe ndryshimet e plotesimit e Ligjit mbi konfiskimin dhe ekzekutimin e konfiskimit,[142] Ligji themelor mbi veprimin me posedimet pyjore te eksproprijuara dhe te  konfiskuara,[143] Ligji mbi veprat penale kunder popullit dhe shtetit.[144] Pra, Konfiskimi ishte instrument juridik me te cilin pasuria private merret ne favor te shtetit, pa kurrfare kompensimi. Zakonisht konfiskimi vjen si denim aksesor ndaj personave te cilet jane denuar per vepra penale te caktuara, dhe ate denin e shqiptonte gjykata. Ne Kosove pas Luftes se Dyte Boterore shume persona ishin shpalle armiq te popullit dhe gjykatat e formuara per kete qellim ua kishte konfisuar tere pasurine. Fshatareve iu ishte konfiskuar pasuria edhe ne raste kur ata nuk ishin ne gjendje te permbushnin detyrimet, dorezimit te “tepricave te prodhimeve bujqesore”. Deri ne vitin 1965, iu konfiskua pasuria te gjithe qytetareve te nacionalitetit “turk” ose jevrej, te cilet ishin shperngulur nga Jugosllavia dhe kishin marre shtetesi tjeter. Ne kete kategori bien shume familje shqiptare nga Kosova dhe viset e tjera, por edhe boshnjake, te cilat kishin marre shtetesi turke, me qellim per t’u shperngulur ne Turqi ose ne vende tjera.[145]

Me rendesi eshte te permendet se ne kete kohe shume fshatareve shqiptare iu kshin konfiskuar edhe pronat me arsyetim se nuk paguanin te ashtuqujturen “tepricat” e prodhimeve bujqesore te cilat nuk ishin ne gjendje t’I siguronin, si p.sh. te prodhimeve bujqesore, blegtorale etj.

            Ne kete kohe filloi edhe nacionalizimi i pronave. Duhet permendur Ligjin mbi nacionalizimin e ndermarrjeve ekonomike dhe private.[146] Nacionalizimi (ose shtetezimi) ne kuptimin juridik ishte akt i njeanshem i pushtetit shteteror, sipas te cilit ne menyre te dhunshme merret nga pronari privat dhe kalon ne pronesi te shtetit pasuria e nje dege te ekonomise se caktuar, me ose pa pagese. Ne vitin 1958 bihet edhe Ligji mbi nacionalizimin e ndertesave dhe dhena me qira dhe te tokes ndertimore.[147]

            Per nevoja te ndryshme behej edhe eksproprijimi i pronave private te bazuar ne Ligjin themelor mbi eksproprijimin.[148]

Sa i perket ardacionin e pronave eshte pruar Dekretligji mbi arondacionin e tokes ekonomike bujqesore.[149] Ky nderrim i pronave eshte bere ne forme jo reale. Shpesh merrej prona e cilesise se larte dhe ipej prona e cilesise shume me te ulte.

            Duhet theksar se banoret e vendbanimeve fshatare ne kete periudhe i kishte goditur mjafte edhe i ashtuqujturi kooperativizmi. Me ligjin mbi Kooperativat,[150] ishin parapare tri modele te kooperativizimit dhe tri lloje te kooperativave: kooperativat e pergjithshme  bujqesore ; kooperativat e specializuara dhe kooperativat punetore-fshatare. Keto te fundit ishin ato te cila e goditen nje pjese te banoreve shqiptare. Koperativat punetore-fshatare ishin kooperaiva tipike socialiste, sipas modelit te sovhozeve dhe kolhozeve sovjetke. Ato kooperativa nder te tjera kishin per qellim te thyenin mentalitetin patriarkal te familjeve, dhe te unifikonin interesat individuale me ato kolektive. Me bashkimin e tokes, te kafsheve, te punes dhe te mjeteve ne kooperativa, tentoej te formoheshin ekonomi te medha bujqesore e te tjetersohej prona private. Per kete qellim zhvillohej propagande politike, sikur kooperativat te ishin parajse. Propagohej se aty punon kush sa mundet, ndersa merr kujt sa i nevoitet. Jo vetem keso fjale joshese, por propaganda permbante edhe kercenime, se po te mos pranonin hyrjen ne kooperative – kolektivizim, do te burgoseshin dhe do t’iu konfiskohej pasuria. Natyrisht se kercenimi i tille ishte ne kundershtim me proklamimin ligjor, se kolektivizimi eshte ne baze te vullnetit te lire. Edhe perkunder propagandes qe zhvillohej per kolektivizimin, familjet shqiptare nuk deshironin te bashkoheshin ne kooperativa te tilla. Ndonese popullsia shqiptare e Kosove ishte me se trefish me e madh se popullsia tjeter, vetem 29% e anetareve te kooperativave ishin te nacionalitetit shqiptare. Ata nuk kishin besim ne pushtetin dhe fikoheshin se do t’i humbnin tokat e tyre te mbajtura gjenerate pas gjenerate. Nderkaq, serbo-malazezet qe tokat i kishin marre falas nga reforma agrare, dhe ndiheshin te sigurt nga shteti i tyre, nuk hezitonin te hynin ne kolektivizim te tille.[151]

            Ndersa sa i perket marrjes se pronave dhe ndarjes se atyre organizatave bujqesore ishin pruar dispozita te shumta. Duhet permendur Ligjin mbi fondin e tokave bujqesore te pasurise se pergjithshme popullore dhe ndarjen e tokave organizatave bujqesore.[152] Ketyre organizatave iu kishte dhene edhe prona qe konfiskohej kinse si teprice toke mbi 10 ha, kryesisht te banoreve shqiptare, te cilet ishin ne numer te madh te anetareve. Ata jetonin ne familje patriarkale, ndersa serbet e malazezet ndaheshin dhe kishin numer te vogel te anetareve me qellim te perfitimeve te pronave. Keto prona pushteti serb prej vitit 1990 e deri ne vitin 1999 ua kishte pronesuar ne mase te madhe pronareve serbe e malazeze. Keta te fundit pas vitit 1999 filluan ne mase te madhe qe pronat e ish kooperativave t’ua shesin banoreve shqiptare me çmime te larta, siç eshte rasti me fshatrat Çagllavice, Llapllaselle e shume te tjere ne Kosove.

             Presionet per shperngulje te shqiptareve

            Duke mos pasur mundesi realizimi te plote te projektit te Çubrilloviqit dhe te projekteve te tjera, pas Luftes se Dyte Boterore, pushteti serb e vijoi zbatimin e fazave te metejshme te dhunes e te terrorit ndaj shqiptareve, te shpernguljes se tyre nga atdheu dhe kolonizimin me elementin serb ne Kosove.

            Edhe pse Jugosllavia ne menyre publike pas vitit 1944 ishte deklaruar per “barazi te pergjithshme dhe lirine e te gjithe qytetareve”, politika serbomadhe ka shkuar disa hapa me tutje ne aspektin e programimit te shfarosjes se popullit shqiptare.

            Pas mbarimit te luftes dhe formimit te organeve te reja te pushtetit siç quhej popullor, ne emer te vellazerim-bashkimit, rindertimit te vendit, te drejtave “te barabarta”, filluan aksione te shumta ne pune vullnetare, ne rindertimin e vendit. Edhe ne Kosove, ne krahasim me periudhen ndermjet dy lufterave boterore, filloi ne zhvillim i ngadalshem ekonomik, pastaj kulturor, arsimor, shendetesor etj. Filluan te hapen shkollat ne gjuhen shqipe me ideologji te caktuar komuniste, te organizohen kurse kunder analfabetizmit, kurse shendetesore, kurse te amvisnise, te bujqesise dhe te tjera. Filloi nje zhvillim dhe rindertim i ngadalshem, me moton ta shkaterrojme te vjetren dhe te ndertojme te rene.  Vazhdoi periudha e ndjekjeve, burgosjeve, vrasjeve, internimeve. etj. Me pastaj filloi presioni ekonomik per grumbullimin kinse te “tepricave”,  propaganda per deklarim te dhunshem si kombesi turke, me qellim te shpernguljes ne Turqi, aksioni i mbledhjes se armeve te cilat shqiptaret nuk i kishin, ne dimrin e viteve 1955/56, me arsyetim se shqiptaret po pergaditeshin per kryengritje te armatosur dhe bashkimin me Shqiperine. E tere kjo u percoll edhe me gjykime masive e denime drastike te shqiptareve perseri per gjoja “koloaboracion me okupatorin” per te vazhduar me vone, pas Rezolucionit te Inforbyrose (1948), por gjoja krijimin e Shqiperise se Madhe dhe bashkepunimin me Bashkimin sovjetik e shtetet e tjera te Bllokut te Lindjes. Shqiptaret arrestoheshin, vriteshin, masakroheshin dhe internohesin ne burgjet e kampet e ndryshme te Jugosllavise (Goli-Otok, Bileçe, Nish, Gradishke etj.).

            Si presione me te drejteperdrejta per ndjekjen dhe per shpernguljen e shqiptareve, perveç maltretimit te personave te pafajshem dhe veçanerisht te intelegjences se paket dhe punetoreve te arsimit, qe u shpallen armiq te rendit socialist dhe u burgosen, u internuan e, madje, nje pjese edhe u pushkatuan pa gjyq - ishin deklarimi i dhunshem per kombesi turke, aksionet e mbledhjes se drithit, aksioni i mbledhjes se armeve me arsyetim se shqiptaret kinse po pergatiten per kryengritje te armatosur dhe bashkim me Shqiperine, inskenimi i organizatave te fshehta politike “irredentiste”, redukimi i te drejtave sa i perket perdorimit te gjuhes shqipe dhe simboleve kombetare, mbyllja e disa shkollave ne gjuhen shqipte, nxjerrja e flamurit shqiptar ne diten e festes kombetare nga ana e organeve te sigurimit si provokacion per t’i burgosur njerezit e pafajshem etj.  E gjithe kjo strategjeme mizore u sajua per te gjetur shkak per shpernguljen masive te shqiptareve jashte Jugosllavise. Ne kete periudhe “u zbuluan” kinse gjithato “organizata irredentiste e diversioniste”, “shqiptaromedha”, te cilat, ne fakt, nuk ekzistonin.

Siç po shihet, presionet per shperngulje ndaj shqiptareve ishin aq te shumta e te shumellojshme, sa jeta e tyre ne Kosove e ne viset e tjera te Jugosllavise u be e padurueshme. Prandaj, nje numer jo i vogel u detyruan te regjistroheshin si turq qe te shkonin ne Turqi per te shpetuar sa me pare nga ferri i pushetit serb. Shpergulja e shqiptareve nga Kosova mori permasa te gjera me intensitet te larte, sidomos gjate viteve ‘50 e ‘60 te shekullit XX. Gjate ketyre viteve u shperngulen ne Turqi 283.000 shqiptare, do te thote afer nje e treta e popullsise se atehershme.[153] Maqedonia ishte etapa perfundimtare e shpernguljeve pa kthim te shqiptareve ne Turqi. Te gjithe lumenjte e popullsive te dyndura nga Jugosllavia vershonin ne Maqedoni dhe pastaj i drejtoheshin Turqise. Procesi u realizua “fshehtazi”, ndersa motivet e shpernguljes ishin sikurse te paraluftes, kryesisht te natyres politike, vetem qe u modifikuan dhe iu pershtaten kushteve te reja te sistemit socialist.[154]

                Ne anen tjeter ne Kosove vinin nje numer i madh i serbeve dhe malazezeve si nga territoret e aferta, ashtu edhe nga ato te largeta te Serbise dhe te Malit te Zi, si kuadro dhe me familje. Punesohen kryesisht ne organizatat dhe institucionet shteterore, shoqerore, kulturore etj. Vleresohet se ne  Kosove prej vitit 1945 deri me 1965 jane vendosur 12.300 familje sllave, ose rreth 64.000 persona me prejardhje sllave.[155]

Ky proces u nderpre ne vitin 1966 (pas Plenumit te IV te Brioneve), kur u kritikua ashper sherbimi i Sigurimit Shteteror te Jugosllavise se asaj kohe, qe kishte goditur rende te gjithe te tjeret pikerisht shqiptaret e Kosoves, por edhe te viseve te tjera te ish-Jugosllavise.   

            Nderpreja e perkohshme e kolonizimit dhe kthimi i disa koloneve ne vendlindje

            Pas vitit 1966, e posaçerisht pas nxjerrjes se Kushtetutes te vitit 1974, serbet e malazezet, duke i humbur privilegjet dhe duke mos e  duruar barazine e shqiptareve me ta, nje numer i tyre, sidomos ai me origjine  kolonizuese kthehen ne vatrat e para te saj si dhe ne viset me te zhvilluara te ish Jugosllavise. Ata pasurine, token, banesen e tjere te marre falas ne Kosove e shiste me çmime te larta dhe me ato mjete blenin toke, shtepi, objekte ekonomike dhe gjera te tjera ne viset e Serbise, ne krahasim me Kosoven me çmime shume me te ulta, keshtu qe i mbeteshin mjete te bollshme edhe per kursim. Shpernguljen e ketille ekonomike te serbeve e malazezeve, qarqet politike shteterore te Serbise dhe disa edhe te Jugosllavise e shfrytezonin si presion te metejme ndaj shqiptareve. “Presioni” mbi serbet dhe malazezet ishte floskule politike dhe shpifje. Gjendja faktike nuk perkon me kualifikimet se serbet dhe malazezet po shperngulen nga Kosova per shkak te “presioneve”, “diskriminimit”, “terrorit”, “gjenocidit” etj. nga ana e shqiptareve. “Presioni” i shqiptareve mbi serbet dhe malazezet ishte nje shpifije e rende dhe mbi kete konstruksion u krijua nje klime dhe nje strategji antikosovare dhe antishqiptare pothuajse ne tere Jugosllavine.  Sipas burimeve serbe prej vitit 1967-1980 nga Kosova u shperngulen 57.118 serbe e malazeze.[156]

            Duhet theksuar se popullata shqiptare e Kosoves qe nga vitit 1968 e deri ne vitin 1981 perjetoi deridiku nje transformim ne aspektin arsimor, kulturor, shkencor, ekonomik etj. Ajo ishte njefare pauze ne valen e shpernguljeve dhe u be per te evituar ndonje situate shperthyese ne Jugosllavi dhe per te vendosur njefare ekuilibri politiko-etnik ne federate, me shpresen qe ajo te mos shperbehej ne te ardhmen.

Planet e reja dhe veprimet per rikolonizimin e Kosoves me popullate serbo-malazeze

            Ne kushtet e krijuara, shume te renda dhe me pasoja te medha te asaj kohe, populli shqiptare i kesaj treve perhere i doli zot vetes, kurre nuk u pajtua me kete gjendje te krijuar nen sundimin serbo-jugosllav. Gjate gjithe periudhes se ashtuquajtures Jugosllavi “socialiste”, format e veprimit per Kosoven e pavarur dhe demokratike ishin konspirative dhe te udhehequra nga truri i kombit. Populli vazhdonte perhere perpjekjet per çlirimin dhe bashkimin kombetar. Ne vitin 1968, rinia studentore e Kosoves,  organizoi demonstrata masovike me kerkesen kryesore per Republiken e Kosoves.

            Pas ndryshimeve kushtetutare ne vitin 1969, ne vitin 1974 Kosova fitoi Kushtetuten e vet, si njera nder tete njesite federale jugosllave me perfaqesim ne te gjitha organet dhe me te drejten e vetos si dhe gjashte republikat tjera dhe Krahina e Vojvodines, por pa te drejte te shpalljes se Republikes. Pas kesaj filloi nje faze e re e zhvillimit dhe ndertimit te Kosoves. Konstituimi i autonomise se Kosoves, si njesi e barabarte e federates jugosllave u dha mundesi shqiptareve qe ne Kosove te zhvillohen ne pikepamje ekonomike, politike, shendetesore, sociale dhe kulturore. Po ashtu hov te madh mori edhe zhvillimi i arsimit, shkences dhe teknologjise.

            Vitet 1974-1981, ne historine e Kosoves njihen si nder vitet me te suksesshme si ne sferen politike ashtu edhe ne ate ekonomike. Gjate kesaj periudhe shtatevjeçare, shqiptaret ishin te inkuadruar ne te gjitha lemenjt shoqerore, si: ne udheheqjen komunale, polici, shkollim, shendetesi, punesim, etj. Kuptohet, ne shumicen e rasteve, eshte dashur t’i pershtaten rrethanave te kohes, per ndryshe nuk do te kishin mundur te shfrytezojne edhe ato ndihma te kufizuara qe i dedikoheshin Kosoves. Mirepo, megjithe avancimet qe shqiptaret paten gjate kesaj kohe, mund te themi se pakica serbe dhe malazeze ishte me e priveligjuar, edhe pse neper revista, gazeta, simpoziume etj., propaganda serbe per qellime politike, theksonte se “Serbia kishte humbur ne paqe ate qe kishte fituar ne lufte” qe do te thote se sipas tyre te drejtat e serbeve dhe malazezeve jane “neperkembur”. Prandaj me 1977, disa “intelektuale” serbe kishin hartuar “Librin e Kaltert”, ne te cilin thekesohej se te drejtat dhe kompetencat e krahinave autonome (Kosoves) duhet te kufizohen. Te ndikuar nga “Libri i Kaltert”, shume politikane serbe filluan te kerkonin revidimin e statusit te krahinave autonome. Ne qoftese krahasojme parametrat e zhvillimit te qyteteve te Kosoves me qytetet e pjeseve tjera te ish RSFJ-se, niveli i zhvillimit ekonomik te qyteteve te Kosoves me ato te qyteteve tjera jugosllave ishte shume prapa.[157]

            Militarizmi i Kosoves ze fill qysh ne fillimin e viteve te tetedhjet te shekullit te kaluar, sidomos pas demonstratave te rinise, te studenteve, te punetoreve e te tjereve ne Kosove. Sipas disa deshmitarve, ne listen e te burgosurve te Sigurimit te Brendshem, si organizatore dhe pjesemarres te demonstratave te vitit 1981, jane perfshire rreth 600 persona. Pushteti serb filloi aktivizimin e planeve te veta hegjemoniste te njohura me pare. Me metoda te ndryshme perfide mundohej edhe te pengonte zhvillimin ekonomik te Kosoves dhe te arriturat tjera. Keshtu, gjate viteve te nentedhjeta, krahas shtimit te masave represive ndaj popullsise shqiptare, pushteti serb vazhdimisht shton numrin e forcave policore dhe ushtarake ne Kosove. Ne shumicen e udhekryeqeve ishin vendosur punkte te policise serbe, ku maltretohej dhe terrorizohej popullsia shqiptare.

            Forcat hegjemoniste serbe 1981 vepruan hapur e fshehur, me propagande e veprime konkrete, ne nderrimin sa me te madh te struktures etnike te Kosoves dhe te kolonizimit te saj. Per sendertimin e ketij qellimi, forcat ne fjale nuk ngurruan qe, ne njeren ane, te montojne procese te ndryshme politike dhe shtypje te tjera ndaj shqiptareve, ndersa, ne anen tjeter, te gjitha keto veprime i arsyetonin me padrejtesite qe  u jane  bere  serbeve  dhe  synimet   nacionaliste  e  seperatiste  shqiptare.

            Pas demostratave te rinise e studenteve shqiptare te vitit 1981, veprimtaria dhe qendrimet antishqiptare te qeverise se   Beogradit u intensifikuan. Ne kete vit qeveria e Beogradit iu fut punes per aprovimin e masave kunder shqiptareve dhe per pergatitjen e terrenit politik per sllavizimin e Kosoves. Duke marre shkak nga kerkesat e drejta te demonstruesve dhe ne emer te luftes kunder nacionalizmit, irredentizmit dhe separatizmit shqiptar, neper mbledhjet e ish-LKJ-se, pastaj te organeve politike e ekzekutive, nga ish-federata, republikat e deri ne krahina, u hap nje lufte frontale kunder rinise shqiptare, kunder atyre qe kishin kerkuar statusin e Republikes per Kosoven ne kuader te ish-Federates. Kunder demonstruesve u perdor fjalori me fashist dhe u nxoren me mijera vendime shoveniste e nacional-fashiste, si dhe u sanksionua dhuna.

            Pas kesaj kohe pushteti jugosllav, perkatesisht ai serb, i hyri planit te ri me qellim te rikolonizimit te Kosoves me popullate sllave, perkatesisht organizimin e aksionit kinse te kthimit te serbeve dhe malazezeve te shpergulur  nga Kosova. Pushteti serb i mbeshtetur nga ai jugosllav e herehere edhe nga ai kosovar, duke e shfrytezuar kete klime filluan te aprovojne vleresime, platforma, rezoluta e programe kinse per kthimin e serbeve dhe malazezeve ne Kosove, ne te vertete pergatitej vala tjeter e kolonizimit te Kosoves me elementin sllav.

Pushteti serb filloi levizjet per suprimimin e autonomise se Kosoves. Sherbimet e fshehta serbe, nxitnin serbet e malazezet e Kosoves qe te ngriteshin ne demonstrata – protesta kunder pozites “inferiore” qe kishin perballe shqiptareve. Çerdhja e organizatoreve te demonstrave ishte ne Fushe-Kosove. Ata si moto perdoreshin edhe kthimin e serbeve dhe malazezeve te shperngulur kinse me dhune nga Kosova ne periudhat e mehershme. Kjo fushate antishqiptare u pershpejtua dhe motivua me ardhjen ne pushtet te Sllobodan Millosheviqit, ndersa u frymezua nga Memorandumi i ASHS, ku u organizuan shume mitingje me karakter antishqiptar dhe per suspendimin e autonomise se Kosoves.

Te nxitura dhe te frymzuara nga memorandumi i ASHA te Serbise (1986), madje, individe e parti te ndryshme çeshtjen e rikolonizimit te Kosoves, e ngrene edhe ne Parlamentin serb me arsyetim se gjate Luftes se Dyte Boterore u be kolonizimi i Kosoves me shqiptare nga Shqiperia. Siç dihet ne fillim flitej me mese qindra mijera kolone shqiptare, me vone per dhjetera mijera e me ne fund u konstatua nga ana e Sekretariatit Fedrativ te Puneve te Brendshme, se ne Jugosllavi prej vitit 1949-1956 nga personat e ardhur kishin mbetur vetem 754 emigrante shqiptare, kurse nga ai numer vetem 243 banonin ne Kosove. Megjithate, kjo e vertete nuk pengon keto qarqe dhe qeverine e Serbise qe te propogandoje e te veproje haptas per nderrimin e struktures kombetare ne Kosove dhe per kolonizimin e saj me elementin sllav. Nje veprimtari te tille Serbia edhe e ligjesoi.

            Perveç kesaj, qeveria e Beogradit arriti te mobilizoje gjithe popullin nen parullen “Serbi unike”. Disa vjet rresht u organizuan me qindra mitingje e demonstrata antishqiptare. Per te bere kthesa nacionaliste nga Qeveria Serbe u organizuan marshime dhe demostrata shoveniste ne Kosove, ne Serbi dhe para organeve serbo-jugosllave ne Beograd. Parullat e tyre ishin: “Kosova eshte Serbi”, “Kosova eshte zemra e Serbise”, “Kosova eshte toke e shenjte serbe”, “Ne do te luftojme per kete vend te tokes  se  vjeter  serbe”,  “Serbi  mos  e  lesho  Kosoven  nga  dora” etj.  Kjo qeveri serbe para organeve shteterore perdori si paravan shpernguljen nga Kosova te serbo-malazezeve. Ky ishte vetem nje pretekst i pabaze dhe jashte realitetit.

            Perkitazi me politiken e punesimit, vete pushtetaret serbe benin propogande dhe nxitje te serbeve dhe te malazezeve kinse per shperngulje, por me qellim te punesimit te tyre pa kurrfare kriteriumi. Keshtu, ne vitin 1987, ne komunen e Prishtines pune pritinin 18.500 njerez, nga te cilet vetem 2600 ishin serbe e malazeze. Mirepo, ne Prishtine per nente muaj te vitit 1987 jane punesuar 442 serbe dhe 42 malazeze, nga 2263 te papunesuar ne ate kohe. Rendesi te posaçme nga organet e atehershme i kushtohej punesimit te personave qe perhere te pare vijne e punojne dhe te jetojne ne Kosove. Keshtu, vetem ne komunen e Prishtines ne vitin 1987 jane punesuar 110 persona qe perhere te pare punojne e jetojne ne komunen e Prishtines. Shumica nga keta ishin punesuar ne Elektroekonomine e Kosoves, ne organet e administrates etj. Kjo ishte nje prej formave te kolonizimit te Kosoves me elementin sllav.[158]

Shqiptaret ne nje forme shume me te bute, duke e pare qellimin e kerkesave per nderrimin e kushtetutes se vitit 1974, orgnizuan disa protesta, marshime protestuese te minatoreve te “Trepçes” se Stantergut, te ngujuar ne zgafelle me 17 nentor 1988 ne Prishtine dhe shume te tjera, qe nder me e njohura ishte greva e minatoreve te “Trepçes” me 20-28 shkurt 1989. Me grevat dhe kerkesat e popullates shqiptare u solidarizua tere populli shqiptare.

Ne kete kohe ne Kosove u vendos gjendja e jashtezakonshme dhe ora policore nen presionin e 30 mije policeve te sjellur nga Serbia. Keshtu me 23 mars 1989 nen gjendjen e jashtezakonshme dhe nen kercnimin e armeve, si dhe me ane te votave joparlamentare, Kuvendi i Kosoves aprovoi amandamentet per nderrimin e kushetutes se vitit 1974, qe edhe de jure u suprimua autonomia e Kosoves. Me 28 mars 1989, ne Beograd Kuvendi Fedrativ i Jugosllavise ratifikoi vendimin e Kuvendit te Kosoves. Ndersa ne korrik te vitit 1990 pushteti serb e okupoi Kosoven.

Perkitazi me politiken  gjenocidiale dhe qellimet e hapta te pushtetit serb me se miri na paraqet nje leter e Akademik Mark Krasniqit derguar Kryetarit te Kryesise se RFS te Jugosllavise, Prishtine me 1 shkurt 1990, ne mes tjerash shkruan: “ ….. Marrja e autonomise se Kosoves ne pranveren e vitit 1989 eshte realizuar suksesi i pare i asaj politike, e pjeserisht edhe me gjere. Siç eshte e njohur, autonomia e Kosoves eshte rrenuar me tanksa, me policine speciale dhe me viktima te shumta te nacionalitetit shqiptar, e cila me manifestime masive ne tere Kosoven ne menyre plebicitare eshte shprehur kunder heqjes  se Kushtetutes te vitit 1974, dhe kunder amandamenteve te RS te Serbise ka shkaktuar probleme te shumta te cilat ajo mendon t’i zgjidh nepermjet te masave represive drastike ndaj shqiptareve, te cilet ne Kosove perbejne 80% te popullates se pergjithshme, duke i larguar ne menyre masive nga puna, me burgime dhe me vrasje te reja te njerezve te pafajshem, qe mund te kete pasoja te paparashikuara tragjike te permasave te gjera. Kete politike te rrezikshme te Serbise eshte duke e denuar tere bota demokratike liridashese, me disa perjashtime, por te gjitha keto i shiqon me duar kryq.

              Shqiptare akuzohen para se gjithash per tri mekate kryesore vdekjepruese: per kontrarevolucion, per presion ndaj serbeve dhe malazezve, perkatesisht kinse per mosbarazi dhe per Kosoven e paster etnike. Mirepo, te gjitha keto jane trillime. Kontrarevolucioni ne Kosove fare nuk ka ndodhur me 1981 dhe te viteve te ardhshme, kur shqiptaret ne menyre masovike kane demonstruar duke kerkuar vetem barazine e tyre nacionale, ekonomike dhe politike ne kuader te federates jugosllave. Nuk eshte numri i vogel i shkenctareve jugosllave te cilet me argumente te pamohueshme kane deshmuar se ajo akuze eshte pa kurrfare baze, por me tendence te qarte antishqitpare. Shqiptaret ne menyre masovike kane marre pjese ne Revolucionin popullor gjate LNÇ-se, me te cilen kane fituar te drejten qe te jene te barabarte me kombet dhe kombesit tjera te Jugosllavise socialiste, qe nje nje mase te konsideruar eshte arrijtur me Kushtetuten e vitit 1974, prandaj çdo kunderrevolucion do te ishte kunder tyre. Shqiptaret atehere dhe tani me kerkesat e tyre asgje tjeter nuk deshirojne te arrijne perveç barazise se plote ne kuader te RFSJ, dhe kete barazine ne veper por jo vetem ne leter. Mirepo, politika unitariste e Serbise ende krijohet ne dominimin e saj, dhe jo ne barazine e kombeve dhe kombesive.

            Sa i perket akuzes se dyte, pabarazine e serbeve dhe malazezeve ne Kosove, kjo eshte e pavertet e paskrupullt. T’i theksoje vetem disa fakte te cilat ne menyre bindese tregojne se serbet dhe malazezet ne Kosove jo vetem qe nuk jane ne poziten e pabarabart, por ata ne mase te madhe jane te privilegjuar, ndersa shqiptaret te diskriminuar. Kosova, siç eshte e njohur eshte treva me e pazhvilluar e Jugosllavise, e cila ne prodhimtarine shoqerore te vendit merre pjese 2.1%, ndersa me popullsi 8%. Kontigjenti i ri çdo vit arrine prej 18 deri 20 mije persona, keshtu qe armata e te papuneve ne menyre rapide rritet. Ne 1000 banore ne Jugosllavi mesatarisht jane 281 te punesuar, ndersa ne Kosove vetem 120. Keshtu, mesatarja e te papunesuareve eshte 3.3 me e madhe ne Kosove. Mbi 41% te papuneve e perben rinia me shkollim te mesem, ndersa te papunesuar me kualifikim superior jane mbi 3000. Dhjete komuna ne Kosove kane madje 6.5 deri 8 here te ardhurat me te ulta per koke te banorit se sa qe eshte mesatarja e Serbise dhe e Jugosllavise. Ne kete situate dramatike ne Kosove e drejta ne pune eshte privilegja me e madhe shoqerore, sepse me te sigurohet kushti themelor i ekzistences.  Ne ate baze krijohen konfliktet dhe padrejtesite me te medha siciale dhe nacionale. … Ne kete sfere ekonomike shqiptaret ne ate mase jane te diskriminuar keshtu qe shume familje jane sjellur deri te shkopi i varferise dhe deri te skaji i urise farmale, ndersa kjo sipas normave nderkombetare, eshte krimi me i madh ndaj njeriut. Kjo ne te vertete eshte nje politike e  paramenduar ndaj shqiptareve, qe ketij populli ne ate menyre t’i merret mundesia per shkollim te gjeneratave te reja dhe me masa te tjera represive, shqiptaret per shkak te varferise te leshojne atdheun e vet ne Kosove, Maqedoni, Serbi dhe Mal te Zi. Kjo eshte politika e sotme antishqiptare dhe praktika e koalicionit jofromal serbo-malazezo-maqedon, e cila rrenjet e veta i ka qysh ne shekullin e kaluar. Por, vete faktet te ilustrojne te verteten faktike.

            Struktura nacionale e popullsise ne vitin 1981 ishte: shqiptare 77,4%, serbe 13,2%, malazez 1,7% dhe turq 0,8%. Me 30.IX 1988 ishin te punesuar: 162.499 shqiptare, 51.092 serbe, 6.957 malazez dhe 3.014 turqe. Nga kjo shihet se ne vitin e theksuar ishin te punesuar çdo i treti malazez, çdo i pesti serb, por çdo i trembedhjeti shqiptar. Me 30.VI 1989, ishin te paraqitur ne entet e punesimit ne Kosove 113.000 (82,1%) shqiptare, 14.156 (10,5%) serbe, 1.2225 (0,9%) malazeze dhe 1.095 (0,8%) turqe. Ketu duhet theksuar se çdo serb dhe malazez i rritur kerkon te punesohet, ndersa, nje numer i madh i shqiptareve ne pergjithesi nuk paraqitet per pune ne entet e theksuara, sepse e dijne se kjo eshte e kote, duke u bazua ne ate se serbet dhe malazezet punesohen edhe kunder kushtetutes dhe pakurrfare konkursi, pa kualifikim perkates, ndersa intelektuale mund te shihen neper tere Jugoslavine si ne tregjet duke pritur çdo dite qe te angazhohen ne çfaredo pune fizike per meditje te mjerueshme. Kete gjendje disa e asyetojne me natalitetin e larte te gruas shqiptare, qe eshte problem i llojit te vet, por nuk eshte kurrfare argumenti per arsyetimin e politikes diskriminuse ne punesim. Kete diskriminim ne menyre te qarte e verteton fakti se mbi 60.000 familje shqiptare nuk e kane asnje anetar te punesuar, ndersa ne anen tjeter nuk ka asnje familje serbe dhe malazeze pa nje te punesuar ose pa ndonje pension ose ndihme tjeter.  Para kesaj gjendjeje faktike, si mund te thuhet se serbet dhe malazezeve debohen  ose jane te pabarabarte ne Kosove? Ata ne te vertete eshte kategoria me e privilegjuar jo vetem ne Kosove, por edhe ne tere Jugosllavise, sepse as ne Mal te Zi, as ne Serbi malazezet dhe serbet ne ate shkalle nuk jane te punesuar. Kesaj duhet t’i shtohet fakti se serbet dhe malazezet jane te punesuar kryesisht ne veprimtarite dhe sherbimet administative, ndersa shqiptaret ne xehetari, ndertimtari dhe ne punet tjera te renda.

Qe edhe nje fakt bindes i cili flet per poziten e prvilegjuar te serbeve dhe te malazezeve ne Kosove. Kete e tregon shkalla e urbanizimit te tyre e cila eshte e pakrahasueshme e madhe te ta se sa te shqiptaret, sepse sipas regjistrimit te vitit 1981, mbi 38% te serbeve dhe 70% te malazezeve jetojne ne qytete, ndersa gjithsejte 28,9% te shqiptareve. Perveç kesaj,  vetem ne Prishtine ne banesat shoqerore jetojne 84,7% malazeze dhe 70,3% serbe, por vetem 26,9% shqiptare. Pas suprimimit te autonomise se Kosoves ne vitin 1989, Serbia ka ndermarre disa masa qe bene te mvarur nga ajo tere ekonomine e kesaj Krahine, duke e arsyetuar kete me dofare integrime dhe bashkesine ne kuader te Republikes. Keshtu eshte rasti e Elektroekonomine e Kosoves, Kombinatin Ndertimor “Ramiz Sadiku” nga Prishtina, me Trepçen etj. …… Ne vend qe te merren masa per permiresimin e kesaj politike drastike te pales te rrezikuar, familjeve shqiptare, veprohet ne te kunderten: gadi te gjitha objektet industriale ndertohen ne mjediset dhe vendbanimet serbe, ne te cilat ekskluzivisht punojne serbet dhe malazezet. Ato jane ndermarrje te pastra etnike. , si dhe ne disa vendbanime ne te cilat pushteti me bulduzher rrenojne shtepite e shqiptareve te paket ne fshatra (si p.sh. rasti ne Bresje te Prishtina), ndersa nga disa shkolla te perzira debohen nxenesite e nacionalitetit shqiptare  (Prilluzhja te Vushrrria) ne menyre qe shkollat te mbeten plotesisht serbe.  Mirepo, politika dhe propaganda serbe i padisine shqiptaret se ata po deshirojne vendbanime dhe Kosoven e paster, qe ne esence eshte e kunderta. Ne komunen e posathemeluar Zubin Potoku, e cila i ka 6.000 banore, kryesisht te nacionalitetit serb, jane ndertuar disa objekte industriale, sikurse edhe ne komunen serbe Leposaviq, ashtu edhe ne Siriniq etj., ndersa ne komunen e Malisheves, me 43.000 banore kryesisht te nacionalitetit shqiptare, nuk ekziston asnje objekt industrial, ku jane te punesuar gjithsej 1.000 njerez. Madje, ketu eshte ndertuar ndertesa moderne e stacionit te policise. Per realizimin e kesaj politike ekonomike dhe pabarazise nacionale shfrytezohen edhe mjetet e Fondit fedrativ per trevat e pazhvilluara, nga te cilat pushteti fedrativ ka lejuar ndertimin e 2.000 banesave dhe blerjen e 700 pllaceve per serbe dhe malazez te cilet do te vijne te jetojne dhe te punojne ne Kosove. Ne nje ane nxitet  ardhja dhe punesimi edhe i atyre te cilet kurr nuk kane jetuar ne Kosove, ndersa ne anen tjeter largohen nga puna shqiptaret vendes, te cileve iu rekomandohet te kerkojne pune neper tere vendin dhe jashte tij…..”

Madje kishin reaguar edhe perfaqesuesit e Seksionit te luftetareve te Brigades se Shtate Sulmuese ne Kosove, ne letren e hapur nga Prishtina, me 19 mars 1990, derguar Kryesise se RFSJ dhe Keshillit fedrativ te Lidhjes se Luftetareve te LNÇ te Jugosllavise, ne te cilen ne mes tjerash thuhet: “ …..  rrenimi i autonomise, prape kolonizimi i Kosoves, regjistrimi i vullnetareve per ardhje ne Kosove, shpernguljen nga Kosova mbi 300.000 kinse te emigranteve shqiptare, mbylljen e Universitetit ne Prishtine, heqjen e gjuhes shqipe si gjuhe zyrtare etj. Po na iritojne edhe masat e denimeve te cilat po ndermirren ne baze te kriteriumeve nacionale, e jo sipas shkalles se vepres. Keshtu, te themi, nje prind shqiptare denohet vetem se femiu i tij dyvjeçare, sigurisht nen ndikimin e fotografive ne TV ose tjeterkund, ngrite dy gishtrinje ne shenje te shkronjes “V” kur e sheh miliconerin, ose nje shqiptare ne gjendje te dehur, ne kafene kerkon qe te hiqet fotografia e liderit aktual serb, denohet me 60 dite burg, ndersa nuk merren kurrfare masash ndaj nje V. Shesheli, V. Drashkoviqi, te cilet para kamerave te TV e heqin fotografine e Titos duke e quajtur kriminel…. Me keqardhje jemi deshmitar te vete kohes ku qellimi i ketyre forcave, receptiv V. Qubrilloviqti, I. Andriqit dhe drejtimeve te memorandumit “te paekzistuar” te ASSHKA gradualisht po realizohen, duke u perputhur gati ne teresi identifikohen  me programin dhe masat e politikes zyrtare te Serbise. Kete fakt na  e verteton edhe V. Drashkoviqi ne tryezen e rrumbullaket te partive politike serb e per Kosoven (9 mars 1990)…”

            Sip u theksua me 23 mars 1989, kur Kosoves iu mor subjektiviteti i saj ne ish-RSFJ  dhe iu shfuqizua Kushtetuta e vitit 1974, veçanerisht pas 5 korrikut 1990, kur Serbia ne menyre klasike e okupoi Kosoven, mbreteron nje politike tejet nacional-shoveniste dhe ekspansioniste e Serbise ndaj popullit shqiptar ne Kosove. Ndersa, ne anen tjeter,  me 2 korrik 1990 Kuvendi i Kosoves shpalli pavaresine e Kosoves dhe aprovoi Kushtetuten e Republikes se Kosove. Me 7 shtator 1991 qytetaret e Kosoves u deklaruan me referendum per pavaresine e Republikes se Kosoves. Qeveria e Kosoves i beri kerkesen komisionit te Badinterit ne kuader te Konferences nderkombetare per ish-Jugosllavine qe ne procesin e shperberjes se ish-Jugosllavise te njohe shtetin e pavarur te Kosoves. Me 1992 ne Kosove u mbajten zgjedhjet presidenciale e parlamentare. Mirepo, kerkesave demokratike te popullit te Kosoves, pushteti serb u eshte pergjigjur me dhune e terror te organizuar shteteror qe ka pasur per qellim spastrimin etnik te Kosoves dhe serbizimin e saj.

            Krahas percaktimit politik per serbizimin e Kosoves, Serbia me vazhdimesi ka nxjerr ligje dhe akte normative me permbajtje diskriminuese te veçanta per Kosoven.  Pushteti serb kishte aprovuar rreth 1360 akte politike, juridike, te pergjithshme e te veçanta ne funksion te rikolonizimit te Kosoves me serbe e malazeze. Ato kane qene ligje thjesht kolonizuese. Me to u krijua mbeshtetja ligjore per kolonizimin e Kosoves me elementin sllav. Me ligje te tilla u shnderrua Kosova ne koloni te tipit monarkik te Serbise.

            Ish Federata Jugosllave dhe republikat e saj ndanin mjete te medha per stimulimin e ardhjes sa me masive te serbeve ne Kosove. Privilegjet e serbeve ishin shume te medha: sigurimi i punesimit, i banesave, i trojeve falas, i kredive afatgjate pa kamate, per te njejtin vend pune te ardhurat shume me te medha dhe benificione te tjera. Ne kete periudhe filloi ngritja e reparteve industriale ne enklavat serbe dhe ndertimi i objekteve segregacioniste te banimit dhe te tjera.

            Vala e re e kolonizimit filloi me sjelljen e policeve, te instruktoreve te larte ushtarake, te gjykatesve dhe administratoreve per t’i ndjekur e torturuar sa me teper shqiptaret. Me 1988 dy Kryesite e Jugosllavise Socialiste (Kryesia e LKJ-se dhe Kryesia e Jugosllavise) dhe qeveria kerkuan kolonizimin e Kosoves permes nje aksioni per kinse dhenien e ndihmes kuadrore Kosoves: ne arsim, kulture, jurisprudence, polici etj.  Ish Federata Jugosllave dhe njesite e saj ne kete menyre stimulonin represionin dhe segregacionin ne Kosove dhe ndihmonin realizimin e synimeve te kahmotshme te politikes hegjenomiste te Serbise.

            Serbia, me 8 mars 1990 abrogoi “Ligjin mbi revizionin e ndarjes se tokave kolonisteve ne Kosove e ne Maqedoni”, me te cilin sipas llogarive do te duhej t’u kthehej toka rreth 14 mije familjeve serbe, qe kishin ardhur si kolone ne Kosove ndermjet dy Lufterave Boterore, çka si pasoje pati qe shume ish familje kolone serbe e malazeze te marrin prona te reja toke te kooperativave bujqesore, apo para te majme si “kompensim”. Ndersa, ne “Ligjin per formimin e fondit per kthimin e serbeve dhe malazezeve ne Kosove”, parashihej sigurimi i mjeteve per kolonizim nga tatimi ne te ardhura, legata dhe dhuratat, nga kamatat dhe burimet tjera.

            Pasojat e ketij diskriminimi ne aspektin legjislativ goditen pa meshire te gjitha sferat e jetes shoqerore ne Kosove. Nepermjet te sjelljeve te ligjeve dhe akteve normative diskriminuese, shqiptaret u perjashtuan nga jeta ekonomike, politike e shoqerore. Keshtu u paralizua tere jeta ekonomike e shoqerore ne Kosove dhe me gjere, duke thelluar edhe me teper krizen ekonomike me pasoja katastrofale, sidomos per rreth 130.000 punetore shqiptare, qe mbeten pa pune dhe pa mjete per ekzistencen e tyre dhe te familjeve te tyre, shumica e te cileve u detyruan qe ta marrin rrugen e mergimit ne vende te ndryshme te botes, sa per te siguruar nje ekzistence. Politika e pabarazise dhe e diskriminimit u manifestua ne nje forme te veçante edhe ne sferen e arsimit.

            Per kete qellim ishte hartuar edhe “Platforma politike per Kosoven” e LKJ qe parashihej kolonizimi i Kosoves permes aksionit te kinse kthimit te serbeve dhe malazezeve. Pastaj, ishte hartuar Projekti per kthimin e rreth 200.000 serbeve e malazezeve per te jetuar ne Kosove. Ky projekt ishte nje dokument, ku behej ngarkim kolonizues i Kosoves me serbe dhe me malazeze, perkunder faktit se Kosova kishte dendesine me te madhe te popullsise, 200 ban/1 km2 (dy here e gjysme me shume se mesatarja ne ish-Jugosllavi). Per kolonizim te tipit klasik Kosova nuk ka pasur kurrfare kushtesh, sepse eshte territor me i dendur i banuar ne kete pjese te Evropes, sidomos ne ne pikepamje te dendesise agrare, me potenciale te medha te fuqise punetore te papunesuar, me zhvillim te pamjaftueshem te kapaciteteve perpunuese dhe me nje shkalle shume te ulet te finalizimit te lendeve te para qe disponon vete. Ne anen tjeter shkaterrimi i bazes ekonomike te Kosoves, plaçkitja e fondeve dhe e teknologjise nga ana e pushtetmbajtesve serbe nuk shkon ne favor te popullzimit plotesues. Por qellimi kryesor i pushtetit okupues ishte tendenca per nderrimin e perberjes kombetare te Kosoves. Ne anen tjeter, shume vendbanime, madje edhe krahina te tera rurale agrare ne Serbi kishin mbetur te  zbrazeta, pa popullsi. Por pushteti nuk ka vendosur atje refugjate serbe, ku kishte toke te mjaftueshme dhe kushte elementare per arsye se nuk e kishte kete qellim, por qellimin e kolonizimit te Kosoves me elementin sllav dhe nderrimin e struktures nacionale.

            Nga pushteti i asaj kohe ishte hartuar edhe i ashtuquajturi Programi jugosllav per Kosoven, i dates 9 shkurt 1990. Nepermjet te ketij programi, pushteti mundohej qe ne menyre te rafinuar dhe perfide, ne dallim nga regjimet  e meparshme serbe te ndryshoje strukturen etnike dhe te veje baraspeshen etnike ne Kosove, duke bere presion pa presedan ne shqiptaret qe t’i leshojne vatrat e veta, ndersa ne vend te tyre te sjelle serbe e malazeze me qellim te sllavizimit dhe te kolonizimit te Kosoves. Ai program synonte marrjen e masave konkrete ne te gjitha fushat: politike, ekonomike, kulturore, arsimore, shendetsore, gjyqesore, informative, te punesimit, te urbanizmit, zhvillimit demografik etj. Programi i tille i cili barte nje titull mjaft cinik “Programi  per realizimin e paqes, lirise, barazise dhe prosperitetin e Kosoves”, i njohur si  “Programi per Kosoven”, thjeshte ishte program diskriminues dhe racist. Me te parashihej hapja e vendeve te reja te punes, perparesi ne punesim, stimulime te veçanta per investime ne programet per punesim, te gjitha per kthyerje, perkatesisht ardhje te nje numri me te madh te serbeve dhe malazezeve ne Kosove qe te jetojne e punojne ketu dhe te pengojne shpernguljen e tyre nga Kosova; parashihet zvogelimi i te gjitha kuadrave shqiptare ne institucionet shoqerore dhe organizatat ekonomike, parashihte nxjerrjen e ligjit te posaçem me te cilin do te themelohej Fondi per sigurimin e kushteve materiale per zhvillimin e Kosoves, ne menyre qe te pengohet shperngulja e serbeve dhe e malazezeve, kthyerja dhe ardhja e te rinjve. Gjithashtu, parashihej shqyrtimi i mundesise se punesimit te shqiptareve ne vendet tjera te Jugosllavise ne pajtim me “Programin per Kosoven”; parashihte ndertimin e 30 reparteve te ndermarrjeve serbe ne vendet ku kryesisht ne to jetonin serbet, malazezet, myslimanet, goranet, perkatesisht ne vendet ku serbet dhe malazezet deshirojne te kthehen qe te punojne e jetojne ne Kosove - ne Leposaviq, Mitrovice, Fushe Kosove, Zubin Potok, Novo Berde, Shterrpc, Lipjan, Gjilan, Obiliq, Ferizaj, Kamenice dhe ne bashkesite lokale ne Graçanice dhe ne Prishtine, ku jetojne serbet dhe malazezet.[159]

            Krahas planeve te Jugosllavise Socialiste, te inicuara nga Serbia, edhe ajo kishte hartuar plane dhe projekte per rikolonizimin e Kosoves. Ne nje plan operativ parashihej ndertimi i 30 lagjeve, ndertimi i banesave ne Gjakove, Prishtine, Fushe-Kosove, Obiliq, Novoberde, Shterrpce, Lypian, Zubin-Potok dhe ne Kamenice. Me 12 dhjetor te vitit 1991 me qellim te kolonizimit te ri te Kosoves, ne lokalet e pushimores te femijeve dhe te rinise ne Deçan u vendosen 100 familje me prejardhje serbe e malazeze te ikur nga Shqiperia.[160] Me vone aty dhe gjetiu u vendosen edhe shume familje te tjera.

            Ne kuader te aksionit per kolonizimin e Kosoves, Jugosllavia Socialiste me 16 shkurt 1990 kishte aprovuar Ligjin per sigurimin e banesave per nevoja te kuadrit dhe kthyerjen e personave te shperngulur nga Kosova ne periudhen 1989 deri 1993, si dhe Ligjin per realizimin e atij programi.[161] Sipas atij programi, perkatesisht ligji, parashihej ndertimi i 2.000 banesave ne siperfaqe 115.273 metra katrore dhe ndarja e 711 trojeve dhe kredive per ndertimin individual, me vlere te mjeteve per realizimin e atij programi ne shume prej 20.075.712 dinare. Pas shkaterrimit te ish Jugosllavise, apetitet per kolonizim te Kosoves ishin ngritur edhe me teper. Per kete qellim Kuvendi i te ashtuqutuajres RFJ, me 17 mars 1994 kishte aprovuar Ligjin per sigurimin e banesave per nevoja te kuadrit dhe kthyerjen e personave te shperngulur ne Kosove.[162] Sipas atij ligji parashihej qe ne periudhen prej vitit 1994 deri 1998 per keto nevoja, te ndertohen ose te blehen 1.564 banesa. Ne vitin 1994 ishte parapare qe te kryhet ndertimi i 1.024 banesave te filluara me pare.[163]

            Me dispozita ligjore ishin percaktuar kushtet dhe kriteret per dhenien e kredive dhe ndarjen e banesave kategorive te caktuara te “kuadrave” dhe personave te cilet kthehen ne Kosove. Pastaj, percaktohej ndarja e placeve per ndertimin e shtepive per kolone etj.

            Me 6 gusht 1992, Serbia aprovoi nje “Program per formimin e fondit per zhvillimin e Serbise”, ne te cilin siguroheshin mjetet per vazhdimin e fushates se kolonizimit.

            Nje nder aktet juridike sistemore me ekstreme eshte “Ligji per Organizimin Territorial te Serbise”.[164] Sipas nenit 7 te ketij ligji “Qeveria e Serbise mund t’ua ndryshoje emertimin (toponimin) vendbanimeve ekzistuese sipas percaktimeve me ate ligj, pas mendimit paraprak te marre nga kuvendi i komunes”. Me dispozitat e nenit 72, paragrafi 1, te Ligjit te sipershenuar, “Organet e Komunes se Malisheves pushojne se punuari diten e hyrjes ne fuqi te ketij ligji”. Ne anen tjeter, formohen komunat e reja si Zubin Potoku, Zveçani, Shterrpca dhe Gora. Me dispozitat e nenit 73 te Ligjit ne fjale, kuvendet komunale detyrohen t’i “rishqyrtojne emertimet ekzistuese te vendbanimeve dhe te caktojne emertime te reja ne afat prej nje viti nga dita e hyrjes se tij ne fuqi”. Kjo do te thote se se pari permes akteve juridike fillohet me sllavizimin e toponomise autoktone shqiptare.

            Me ligjin e Serbise mbi transformimin e pasurise shoqerore ne ate private parashihej qe nga shitja e pasurise shoqerore 60% te mjeteve te ndaheshin per fondin per zhvillimin e Serbise, me te cilin siç u pa financohej kolonizimi i Kosoves.[165]

            Perveç organeve te pushtetit, edhe organizatat e ndryshme, personat, shoqatat e tjere jepnin propozime te ndyshme per kolonizimin e Kosoves. Ishte dhene propozimi per sjelljen e 400.000 serbeve nga Rumania[166] mendohej madje edhe versioni izrailit i kolonizimit te Kosoves, pastaj propozimi qe kolonizimi i Kosoves te behet menjehere, duke e bere Prishtinen kryeqytet te  Serbise e  te  Jugosllavise,  ku do  te  barten  te  gjitha institucionet shteterore, shkollat ushtarake e policore, shume oficere, nepunes, police etj. me familje. Kjo vale e kolonizimit do te kapte nje numer prej 100.000 serbesh e deri te kerkesa e disa funksionareve kosovare serbe qe ne Kosove menjehere te vijne se paku 300.000 serbe e malazeze.[167]

            Ne aspektin ekonomik pushteti i instaluar serb donte qe perveç anes politike, debimit te shqiptareve, ekspolatimit te tyre, kolonizimit te Kosoves me elementin serb etj. filloi edhe rrenimin e asaj ekonomike te pakte qe ishte ndertuar ne Kosove ne krahasim me viset tjera te ish Jugosllavise. Si mase perfide perdori integrimin e ndermarrjeve shoqerore te te njejtat ne Serbi dhe Vojvodine. Qellimi ishte perfitimi dhe barta e kapitalit nga Kosova. Me kete edhe largimi i punetoreve shqiptare dhe sjellja e kuadrave serbe ne vendet udheheqese pa kurrfare kualifikimi perkates shkollor.

            Shoqata e serbeve dhe e malazezeve “Bozhuri” e Fushe-Kosoves percaktoi nje program per kolonizimin e Kosoves. Ky program operativ, nuk dallon shume nga programet e tjera te mehershme, sepse ne esence ai eshte nje konglomerat i kerkesave te prezentuara shume vjet, si ne tubimet serbo-malazeze, po ashtu edhe ne forumet e pushtuara te Kosoves. Si kerkese e pare e tij veçohet obligimi per ndertimin e lagjeve dhe te paralegjeve me me se paku  nga njeqind ekonomi shtepiake anekend Kosoves, obligim ky qe duhet ta jetesoje Serbia, perkatesisht drejtoria per zhvillimin e “Kosmetit”. Me pastaj radhiten kerkesat e tjera, si ajo per fillimin e menjehershem te pergatitjes se lokacioneve per ndertimin e vendbanimeve te reja dhe atyre ekzistuese, kthimi i maleve te uzurpuara nga shqiptaret (!) ne pronesine shteterore, me kusht qe ato pastaj t’u ndahen serbeve dhe malazezeve; vendosja e familjeve serbe ne trojet, qe u shiten ne kundershtim (!) me ligjin sikunder dhe ne tokat e ekspropriuara, siç jane ato ne Brezovice, Gazivode, Radoniq e gjetiu; kerkesa per nxjerrjen e ligjit per ndalimin e ndarjes se tokave te punueshme shoqerore shqiptareve; kerkesa per anulimin e Ligjit per ndalimin e kthimit te serbeve ne Kosove; kerkesa per nxjerrjen e vendimit per perzenien e emigranteve shqiptare qe nuk kane shtetesine jugosllave; ndalimi i punes se partive, te shoqatave dhe te asociacioneve te tjera qe po eksponohen “armiqesisht” etj. Natyrisht, “Bozhuri” nuk harroi te kerkoje edhe nxjerrjen e ligjit diskriminues, atij per planifikimin e familjes.[168]

            E ashtuqujtura qeveria jugosllave me 12 janar 1995 e kishte aprovuar dekretin, ku sipas tij nga buxheti fedrativ per kete vit, per ndertimin e kolonive ne Kosove duhet te ndahen 4,1 milion dinare. Me kete dekret plotesisht antishqiptar perkrahej kolonizimi i Kosoves me popullate serbe e malazeze; “Te gjithe qytetaret e shperngulur nga Kosova e Metohija, te cilet jane te ineresuar qe te kthehen dhe kuadrat te cilet deshirojne te vijne ne kete krahine, per ndertimin e shtepive ose blerjen e banesave do te marrin kredi me afat kthimi prej 40 vjetve, ndersa place - pa pagese”. Sipas kektij dekreti perparesi kishin: a) kuadrat e domosdoshme per organe te administrates, gjyqesi, sherbime ekonomiko-shoqerore dhe te kthyerit, te cilet jane shperngulur para 31.12.1991; b) kuadrat dhe personat tjere, te cilet punojne ne administraten e sherbimeve shoqeroro-ekonomike te KAKM (kuadrat e sjellura pas okupimit te serishem); c) personat, te cilet kane numer te madh te anetareve te familjes. Me aprovimin e ketij dekreti zyrtaret beogradas parashihnin mundesine e realizimit te programit per vendosjen e 100.000 serbeve dhe malazezeve ne Kosove.[169]

            Edhe ne lemin e pronesise, ne kontest te kolonizimit u be kalimi i kompetencave nga organet e Kosoves ne ato te Serbise. U nxorr Ligji, i cili e perkufizonte shitblerjen e patundshmerise.[170] Sipas tij, Sekretariati republikan i Serbise per financa mund te lejoje shitblerjen e patundshmerise vetem nese vlereson se me ate nuk do te ndikoje ne nderrimin e struktures etnike te popullsise, ose shpernguljen e popullit te caktuar. Ky ligj aplikohej vetem per Kosove, ndersa “populli i caktuar” ishin serbet dhe malazezet. Sipas ketij ligji dhe te tjereve me qindra kontrata te shitblerjes u anuluan. Shume hektare toke dhe dhe me qindra shtepi e banesa iu moren shqiptareve.

            Nje aksion konkret te kolonizimit te Kosoves, Serbia ndermori edhe permes ndryshimit te planeve urbanistike te Kosoves dhe te komunave te saj. Ato ndryshime jane bere ne kundershtim me Ligjin e rregullimit hapesinor, te mbeshtetura vetem ne dispozitat (diskriminuese) te Ligjit per punen e organeve republikane ne rrethana te veçanta. Kuvendi i Serbise ne kete drejtim, ka aprovuar edhe vendimin per ndryshimin dhe plotesimin e Vendimit per planin detaj urbanistik te lagjes “Ulpiana” ne Prishtine, me te cilin ishte parapare qe ne vend te objekteve sportive te shkolles fillore, kane ndertuar objektet per banim te 110 banesave per serbe e malazeze nga trevat tjera te Jugosllavise te cilet deshirojne te kthehen ose te vendosen ne Kosove qe aty te jetojne e punojne. Per kete qellim Kuvendi i Serbise, ka marre vendimin per nderrimin dhe plotesimin e planit urbanistik te lagjes “Dardania” ne Prishtine, ne te cilin ishte e parapare qe ne vend te lokalitetit per gjelberim te ndertohen objekte per banim te 98 banesave per serbe e malazeze.[171]

            Serbizimin e Kosoves pushteti aktul serb e ka zbatuar edhe me ndertimin e kishave ne qendrat urbane, nderrimin e emrave te shkollave, rrugeve, shesheve, organizatave te ndryshme dhe emerimi me emra mitologjike serb. Shkrimi i çirilices dominonte kudo.

            Siç po shihet shqiptaret ne Kosove ishin te diskriminuar ne shkollim, kulture, punesim, mbrojtje shendetesore e sigurim social, ne mbrojtjen juridike te integritetit fizik dhe moral, ne informim, ne ekonomi, politike dhe ne te gjitha sferat e jetes dhe te punes se tyre.

            RFJ, per kolonizimin e 100.000 serbeve dhe malazezeve ne Kosove me Dekretin mbi menyren dhe kushtet e kolonizimit te Kosoves te dates 12 janar 1995, percakton dhenien falas per kolonet serbe  troje, toke, banesa, shtepi dhe mjete financiare shume te medha. Sipas gazetes serbe “Jedinstvo”, organet e qeverise serbe te Obiliqit kane planifikuar ta ndertojne nje vendbanim ndermjet Millosheves dhe Obiliqit, me 247 shtepi (familje) per kolonet serbe te Kroacise. Po ashtu, parashihet qe koloneve serbe, qe duan te merren me bujqesi, t’u jepet edhe toke bujqesore prej tre hektaresh”.[172]

            Pas renies se te ashtuquajtures Kraine Serbe ne Kroaci (gusht 1995) u intensifikua kolonizimi i Kosoves me serbe te ikur nga Kroacia. Brenda nje kohe te shkurter ne Kosove, u vendosen 13.895 kolone serbe. Perveç Kroacise ne Kosove u vendosen edhe shume serbe nga Bosnja, por edhe nga vete Serbia. Sipas planeve te mehershme serbe, te inicuara nga kryetari serb Millosheviq, planifikohej qe ne Kosove te vendoseshin disa dhjetera mijera refugjate, rebele (kryengrites) dhe kriminele serbe qe do te largoheshin nga Kroacia e nga Bosnja e Hercegovina. Refugjatet serbe u vendosen ne 23 objekte shkollore, 8 konvikte te nxenesve dhe te studenteve, 7 çerdhe femijesh, 21 hotele dhe pushimore, ne 2 shtepi shendeti, ne 9 objekte kulturore-sportive dhe ne 35 objekte te tjera te Kosoves.[173] Ne nderkohe, apo me vone u vendosen edhe ne shume objekte te tjera te organizatave punuese, enteve, institucioneve, fabrikave e te tjera, nga nje apo dy familje, ku punesoheshin dhe vendoseshin aty. Madje, çka eshte kunder te gjitha normave ligjore nderkombetare, u vendosen edhe ne objekte te arkivit, ku ruhet lenda arkivore si monument i kultures, siç eshte rasti me Arkivin e Kosoves, Arkivin e Qytetit  te  Prishtines  etj.  Ata  perveç,  rrogave  te  majme,  ishin  te  liruar  nga  te gjitha pagesat, si p.sh. te rrymes elektrike, telefonit, taksave e tatimeve komunale, madje edhe te udhetimit etj.  Numri i koloneve te vendosur neper ato objekte dita me dite rritej.

            Koloneve te vendosur ne Kosove dhe atyre qe do te vendosen u jane dhene dhe u jane premtuar  30 mije ha toke bujqesore, pasuri e popullit te Kosoves, kryesisht e shqiptareve. Sidomos u ishte ndare toka e kooperativave bujqesore, te marre me pare nga popullata shqiptare, te bazuar ne “Ligjin mbi kushtet, menyren dhe proceduren e ndarjes se tokes bujqesore qytetareve, te cilet deshirojne te jetojne e te punojne ne territorin e KA te Kosoves e Metohise”.[174]  Ndersa, shume familjeve serbe e malazeze, pushteti nepermjet kinse te kthimit te tokave me pare te konfiskuara, te nacionalizuara apo te ekspropriuara edhe pse ishin bere pagesa per to ua “kthente” ato prona, ose iu jepte nderrim ose prape paguante shuma te medha te hollash, ku kishte raste edhe pse i kishin marre te hollat, ato prape paguheshin. Raste te tilla ishin te shumta. Rast me karakteristike jane pronat e kooperativave ne fshatin Qagllavice dhe Llapllaselle te Prishtines, por edhe gjetiu. Ato prona tani pas vitit 1999 serbe ne mase te madhe jane duke ua shitur shqiptareve te cilet pa kurrfare plani jane duke ndertuar objekte te shumta, kryesisht sherbyese. Perveç anes materiale qe po perfitojne banoer serbe te atyre trevave, ne anen tjeter ne Kosove tani ne mase brengosese po nxinet toka pjellore dhe po shnderrohet ne objekte te ndryshme jo vetem banimi por edhe te tjera. Keto lloj veprimesh askund nuk behen ne bote. Ndertimet behen ne tokat jopjellore, kryesisht te klasit te IV dhe V, ndersa ruhet toka e bukes. Kjo me vone do te na hakmerret dhe do te na gjykojne gjeneratat tona te ardhshme. Kete banoret shqiptare shofin vetem interesin personal. Nuk iu intereson e ardhmja e shtetit, familjeve te tyre. Ndertojne pa kurrfare plani, pa leje, madje edhe ne prona shoqerore duke i uzurpuar ato. Pushteti ne shume raste ne mungese te dispozitave ligjore, por edhe te neglizhences te gjitha keto po i toleron. Mirepo, me vone per te gjitha keto do te na denoje historia. Ne shtetet e moderne te botes per individin ne radhe te pare eshte forcimi i shtetit e me kete edhe te tij. Te ne ne Kosove ekziston e kunderta. Pronen shteterore, sigurisht mentalitet i trasheguar nga e kaluara pronen shteterore ende e konsiderojme te huaj. Pa krijim dhe forcim te shtetit nuk ka siguri, prosperitet e demokaci. Madje, edhe obligimet shteterore nuk jemi duke i paguar siç eshte rasti tatimi ne prone, pagesat e sherbimeve komunale etj.

            Gjate nje vizite te nje delegacioni zyrtar holandez, ne qershor te vitit 1995, Keshillit per Mbrojtjen e te Drejtave dhe Lirive te Njeriut te Kosoves, kryetari i ketij Keshilli, zoti Adem Demaçi, ne mes tjerash e kishte njoftuar ate delegacion edhe per kolonizimin serb te Kosoves, duke thene: Se gati nje e katerta e popullates shqiptare, madje ajo me vitalja ka emigruar jashte vendit. Serbia po i ndermerr te gjitha masat per krijimin e kushteve per vendosjen e 100.000 koloneve serbe dhe malazeze ne territorin e Kosoves dhe ajo ne menyre intensive po vepron dhe qe nga viti i kaluar pushteti serb ka filluar ndertimin e qendrave te banimit per kolone serbe dhe malazeze ne territorin e Kosoves.[175]

            Ne anen tjeter, duke e pare se per nderrimin e shpejte te struktures kombetare te popullsise se Kosoves, kolonizimi permes programit te permendur te ish-Jugosllavise, programit te Serbise te vitit 1990 dhe sjelljes se refugjateve serbe, nuk dha rezultate inkuarjuese, pushteti serbe vazhdoi, por tani edhe me intensitet me te shtuar nje terror sistematik mbi shqiptaret, veçanerisht mbi te rinjt me qellim qe Kosova te braktiset dhe te boshatiset. Ndersa, si pretekst perdorej mbledhja e armeve, te cilat shqiptaret nuk i kane, sipas skenareve te aksionit te mbledhjes se armeve ne vitet e 50-ta, si dhe ndjekja e rekruteve shqiptare, numri i te cileve çdo vit eshte prej 18.000 deri 20.000 si dhe provokime te shumta te bera te rinjve shqiptare si nga vete organet policore, pusheti, administrata si edhe nga vete popullata serbe e malazeze, qe jetonte ne Kosove. U debuan nga puna 130.000 te punesuar shqiptare te Kosoves, nga 150.000 te tille gjithsej.   Funksionet  shteterore,  juridike,  policore  si  dhe  te  gjitha  ne   vendet udheheqese kaluan teresisht ne dore te serbeve. Sipas disa shenimeve me se 1.600 serbe e malazeze u emeruan drejtore dhe kuader tjeter udheheqes ne organizatat ekonomike, institucione dhe ne organizata te tjera ne sektorin shoqeror (keshtu thonin vete serbet dhe malazezet ne paraqitjet publike).[176] Jane keqtrajtuar nga policia me qindra mijera shqiptare. Ne çdo vit jane vrare e masakruar me dhjetra persona. Vrasje e masakrime, kinse jane bere “vetevrasje”, behej sidomos ndaj ushtareve shqiptare ne kazermat serbojugosllave.

            Qeveria serbe, kolonizimin e Kosoves me serbe dhe debimin e shqiptareve e konsideronte si aksion te shenjte kombetar. Kurse per shqiptaret keto veprime perbejne akte gjenocidi me prapavije deshqiptarizimi. Megjithe pompozitetin e propagandes serbe se aksioni ishte i karakterit humanitar, eshte e qarte se qellim kryesor ishte ndryshimi i struktures etnike te popullsise dhe kolonizimi i Kosoves.[177]

            Per kolonet serbe e malazeze pushteti aktual ndertoi shtepi, por edhe koloni vendbanimi. Keshtu ndertoi rreth 119 shtepi afer Junikut, mbi 180 shtepi (1996) afer fshatit Baballoq dhe fillimi i ndertimit te vendbanimit te ri ne anen tjeter te rruges, ndertimi  i 76 shtepi ne Lum te Madh  te Vushtrrise, ne Kodren e Diellit ne Prishtine 160 shtepi, kompleksi banesor ne lagjet “Ulpiane”, “Dardani” etj., ne Shiroke te Suharekes, ne Miradi te Eperme 80 banesa per kolone etj. Kishte ndryshuar planin urbanistik te shume qyteteve dhe fshatrave si dhe te zonave industriale per ndertimin e vendbanimeve kolone, si ne Gjilan, Prishtine, Prizren, Kline, Suhareke, Vushtrri, Istog, Deçan, Zveçan etj.[178]  Mirepo, kishte raste kur kishin deshtuar planet serbe per kolonizimin e Kosoves. Kete e deshmon rasti ne komunen e Istogut, kur tri blloqesh banesash, te cilat ishin ndertuar per kolonet, perkatesisht per malazezet nga Vrraka e Shqiperise, i ndane mes tyre serbet dhe malazezet qe jetonin ne kete komune.

            Perkitazi me numrin e koloneve te vendosur ne Kosove ne kete periudhe nuk kemi shenime te sakta, sepse vete pushteti nuk ka dashur qe ato t’i paraqese, mu per shkak te politikes dhe qellimit te caktuar. Mirepo, sipas disa shenimeve, qe posedojme mund te theksojme kete: Pas renies se te ashtuquajtures Kraine Serbe ne Kroaci (gusht 1995) u intensifikua kolonizimi i Kosoves me serbe te ikur nga Kroacia. Brenda nje kohe te shkurter ne Kosove, u vendosen 13.895 kolone serbe.[179] Perveç nga Kroacia, ne Kosove u vendosen kolone edhe nga Bosnja, por edhe nga vete Serbia; Sipas nje shenimi tjeter ne Kosove deri ne vitin 1997 jane vendosur rreth 20.000 kolone serbe, malazeze e te tjere.[180] Sipas disa shenimeve qe i jep dr. Hakif Bajrami,[181] Serbia prej vitit 1981 e deri ne vitin 1995 ka ndare per kolonet serbe se paku 5.519 banesa e shtepi. Nese nje familje mesatare ka 5 anetare, atehere del se permes planeve te ndryshme te ish-Jugosllavise dhe te Serbise ne Kosove jane sjelle 27.595 kolone. Ky numer deri ne vitin 1998 eshte rritur edhe me shume. Mirepo, kolonet, perkatesisht refugjatet leviznin prej nje vendbanimi ne te tjetrin, kalonin aty, ku kishte kushte me te mira per jetese.

            Edhe pse ne Kosove kishte filluar lufta per çlirim kombetar nga ana e popullates shqiptare ne krye me UÇK-se, ushtria, policia dhe paramilitaret serbe benin gjenocid mbi popullaten shqiptare, partia politike serbe ne pushtet “SPS” (Socijalisticka Partija Srbije), perkatesisht “Keshilli Krahinor i  “SPS”  per Kosove e Metohi” bente plane dhe kishte hartuar projekte per kete qellim. Ajo kishte hartuar dokumentin me titull “Predlog mera za resavavanje aktualnih problema na Kosovu i Metohiji”[182]  (“Propozim i masave per zgjidhjen e problemeve aktuale ne Kosove e Metohi”), Prishtine, 15 dhjetor 1998. 

            Ne hyrje te atij projekti ne mes tjerash theksohej: “Per mbetjen e Kosmetit ne Serbi me e rendesishmja eshte qe Serbet dhe Malazezet te mbesin ne keto treva. Qe te ruhet Kosova dhe Metohia duhet qe shteti te ndermarre masa urgjente per shkaterrimin e terrorizmit dhe para-shtetit shqiptar, ne ngritjen  e pozites  ekonomike dhe sociale te serbeve dhe malazezeve dhe krijimit te kushteve per kolonizimin e ketyre viseve”.[183]

            Ne hyrje te projektit propozohen masat adekuate, qe duhet ndermarre shteti ne kete drejtim. Po i theksoj disa me kryesoret:

            - Vetem serbet dhe malazezet e forte dhe te organizuar mire munden me sukses me e mbrojte kete pjese te Serbise. Per kete shteti duhet urgjentisht te aprovje planin per ngritjen ekonomike te popullates serbo-malazeze ne keto vise;

            - Duhet qe urgjentisht te kryehet ndertimi i banesave te filluara ne Kosove me te gjitha aspektet. Momentalisht ndertohen rreth 1300 banesa dhe ato duhet te kryhen ne afatin sa me te shkurter;

            - Duhet te sigurohen mjete per ndertimin e banesave dhe shtepive te reja. Jane evidencuar se ne treven e Krahines ka 4286 familje serbo-malazeze te rrezikuara nga aspekti social dhe ato kryesisht ne mjediset fshatare, te cilet jetojne ne objekte te papershtatshme te banimit dhe ne varferi e mjerim;

            - Ne Kosove ka 7300 te interesuar per ndertimin e shtepive. Mendojme se duhet te sigurohen troje me kushte shume te volitshme;

            - Ky eshte rasti qe refugjateve nga BeH dhe Kroacia, te cilet tani gjenden ne vendosjet kolektive, qe t’u sigurohet banim i perhershem dhe te lidhen per keto treva;

            - Ndertimi i banesave dhe i shtepive ne Kosove do te sjell edhe nje numer te madh te Serbeve dhe Malazezeve, te cilet nuk jane gjetur ne viset tjera te Serbise;

            - Ekziston mundesia reale qe ketyre kategorive te popullsise t’u ndahet toka punuese. eshte konstatuar se ne Krahine ekzistojne 44.529 ha, te cilet jane kryesisht ne pronesi te kooperativave ose kombinateve bujqesore. Me rendesi eshte qe organet shteterore te thjeshtojne proceduren e ndarjes se tokave, te percaktojne kriteriumet per kete proces;

            - Pjesa me e madhe e serbeve dhe e malazezeve punon ne ndermarrjet shoqerore dhe shteterore. Pak jane ata, qe merren me biznisin privat. Eksitojne mjedise, ku te punesuarit me disa vite nuk kane marre te ardhura, qe ka ndikuar ne varferimin e tyre. Per kete arsye duhet te gjenden mjete per levizjen e prodhimtarise ne ato ndermarrje, ku jane te punesuar serbet dhe malazezet;

            - Duhet gjetur rruge per stimulimin e serbeve dhe malazezeve per biznisin privat. Kjo mund te arrihet vetem nepermjet te lehtesimeve dhe benificioneve;

            - Perkrahja institucionale e te gjitha formave te integrimit te Kosoves me Serbine. Ne kete duhet posçerisht te insistohet, sepse pervoja po tregon se numri me i madh i kolektiveve dhe ndermarrjeve nga trevat tjera te Serbise gjate integrimit me ndermarrjet kosovare kane hy te motivuar parcialisht, te paqarte, nganjehere edhe me interesa personale, duke mos llogaritur se procesi i integrimit eshte me rendesi strategjike per ekzistencen e shtetit te Serbise ne keto treva. Tani eshte shansa qe nepermjet te transformimit te ndermarrjeve ne Kosove, te forcohen ekonomikisht familjet serbo-malazeze, keshtu qe nen kushte te pershtatshme t’u ndahen aksionet. Ne kete menyre edhe transformimi do te jete ne funksion te ekzistimit te Kosoves ne Serbi;

            - Me qellim te nderrimit te pasqyres etnike ne Kosove, ngritjes ekonomike te popullates serbo-malazeze duhet domosdo qe ne sherbimet shteterore dhe ndermarrjet shteterore te punesuarve t’u caktohet “shtesa e Kosmetit”. Kjo do te ishte  mase efikase stimuluese jo vetem per ekzistence, por edhe per kolonizimin e ketyre viseve. Ne te kaluaren kjo ka dhene efekte te medha;

            - Si mase me rendesi shteterore dhe çeshtje politike eshte matja e tokes dhe regjistrimi kadastral ne Kosove.

            - Propozohen edhe çeshtje te tjera, si krijimi i kushteve me te mira per shkollimin e femijeve serbe e malazeze, lidhjen urgjente te te gjitha vendbanimeve serbe me qendrat komunale me rruge, furnizimin normal, venien e telefonave, permiresimin e sistemit te informimit etj.

            Perkitazi me kolonizimin e Kosoves, ne piken 3 dhe 6 te atij Projekti, parashihen lokacionet e vendeve se ku mund te ndertohen vendbanimet, kush mund te jetoje ne to dhe burimet per ekzistence:

            - Komuna e Gjakoves: Vendbanimi mund te ndertohet prane rruges magjistrale Gjakove-Prizren ne te dy anet e rruges, ku eshte bere parcelizimi nga 21 ari. Lokacioni i dyte eshte prane rruges rajonale Gjakove-Prishtine ne te dy anet, ku mund te ndertohen me shume se njeqinde objekte. Propozohet qe perveç shtepise dhe oborrit, banuesve t’u ndahen edhe nga 2-3 ha toke bujqesore, 2-3 ha pyll dhe 0,5 deri 1 ha vereshta. T’u jipet edhe nga nje traktor dhe nga nje lope qe do t’i paguanin ne natyre. Te gjitha keto familje do te merren kryesisht me bujqesi. Komuna disponon me 29.436 ha toke ne sektorin shoqeror.

            - Komuna e Gores: Kuvendi i komunes se Gores ka aprovuar Programin per kthyerjen e serbeve dhe malazezeve dhe nderprerjen e shpernguljes se goraneve dhe ka siguruar 9 troje per ndertimin e shtepive familjare ne vendbanimin Dragash. Tri troje ua ka ndare familjeve serbe e malazeze, por ndertimi nuk ka filluar. Per kete qellim kjo komune posedon me 174 ha toke ne sektorin shoqeror.

            - Komuna e Suharekes. Vendbanimi mund te ndertohej ne lokacionin ne vendin Shiroke, ne afersi me Suhareken pran rruges magjistrale Suhareke - Prizren. eshte siguruar komplet infrastruktura. Ne Shiroke komuna ka hartuar dhe aprovuar planin urbanistik per kete vendbanim dhe ka bere parcelizimin per 50 troje per ndertimin banesor individual, si dhe 50 troje per ndertimin e vendbanimit per refugjatet. Ekziston lokacioni ne fshatin Mushtishte per ndertimin e 50 shtepive familjare. Infrastruktura eshte siguruar si dhe punesimi ne ekonomi dhe ne komune dhe ne organet shoqerore. Per keto vendbanime ka te interesuar. Burimet e ekzistences se ketyre familjeve do te siguroheshin nga punesimi ne ekonomi, organet shteterore, administratat lokale dhe ne institucionet tjera ne komune. Ekziston mundesia e ndarjes se tokes punuese te sektorit shoqeror ne shfrytezim ne siperfaqe prej 120 ha.

            - Komuna e Rahovecit: Ne territorin e kesaj komune mund te ndertoheshin vendbanime ne Xerxe, Bernjaçe dhe Hoçe te Madhe. Ketu do te vendoseshin familjet e ikura nga fshatrat tjera.  Keta duhet te punesohen dhe t’u ndahet toke punuese per ata qe deshirojne ta punojne. Posedon me mbi 920 ha siperfaqe punuese per ato familje qe deshirojne te jetojne ne kete mjedis.

            - Komuna e Prizrenit: Lokalitetet, ku mund te ndertohen vendbanimet: Dushanove - 150 troje x 5 ari = 75 ha; Lubizhda (te objekti i Perllonkes) 60 troje x 5 ari gjithsej 3 ha; Novaku 10 troje;  Jagllanica ne Prizren 30 deri 35 troje. Burimet e ekzistences nga bujqesia, perveç kesaj te fundit nga puna ne subjektet ekonomike. Per kete qellim posedon me 160 ha toke bujqesore punuese.

            - Komuna e Novoberdes: Sipas planit urbanistik eshte parapare ndertimi i dy komplekseve banesore per banim individual e kolektiv ne fshatin Prekoc 60 banesa dhe Bostan 76 banesa. Ata do te punesohen ne administraten lokale dhe organet shteterore, ne miniere etj. Nga 205 ha toke sa posedon mund t’u ndahen 35-40 ha.

            - Komuna e Kamenices: Vendbanimi mund te ndertohet ne ngastren e fshatit Kololeç, ne vendin “Pjesa e Dyte”, ku jane afro 25 ha toke punuese. Kjo do te sherbeje si per refugjate dhe per te gjithe ata, qe deshirojne te jetojne dhe punojne ne kete komune.  Punesimi do te behej ne qytet. Posedon me 260 ha siperfaqe tokesore, prone e Kooperatives Bujqesore.

            - Komuna e Vitise: Per shkak te shpernguljes se kroateve nga BL ne Letnice jane krijuar kushtet per kolonizimin e 3000 serbeve dhe malazezeve. Ne ngastren e fshatit Sadovine, ne pronat qe i shfrytezon “Agromorava” per arsye strategjike, propozohet ndertimi i vendbanimit me ekzistence nga bujqesia dhe pjeserisht punesimi ne ekonomi. Jane ndare 250 ha toke punuese per serbe e malazeze qe deshirojne te jeojne ne Kosove.

            - Komuna e Gjilanit: Ne kete komune ka lokalitete te shumta te pershtatshme per ndertimin e vendbanimit. Ne lagjen “Park” ne qytet  jane ndare 100 troje dhe 120 te tjere duhet t’u ndahen familjeve serbe. Duhen mjete per infrastrukture, sepse me planin urbanistik eshte parapare ndertimi i Lagjes serbe. Ne fshatin Livoçi i Poshtem ekziston lokacioni shoqeror prej disa ha, mjaft te pershtatshem per vendbanim me 100 shtepi. Ka mjafte te interesuar dhe ekzistenca e tyre sigurohet nga puna ne ekonomi, bujqesi dhe institucione te tjera.

            - Komuna e Leposaviqit: Vendbanimi do te ndertohet ne Soçanice (dy vendbanime) dhe ne Leshak, ne te cilet do te vendoseshin familjet e refugjateve, te cilat deshirojne te jetojne dhe te punojne ne Kosove. Burimet e ekzistences do te ishin bujqesia dhe puna ne ndonje ndermarrje bujqesore.

            - Komuna e Zubin Potokut: Ekzistojne dy parcela te arave nga 2 ha, 50 troje, te cilat mund te shfrytezoheshin per ndertimin e vendbanimit per refugjate dhe te kthyerit.

            - Komuna e Mitrovices: Lokacionet per ndertimin e vendbanimeve gjenden ne BL te Suhadollit dhe BL Frasherit, perkatesisht 15 ha ne BL te Shipolit dhe 11 ha BL te Frasherit.

            - Komuna e Zveçanit: Me planin urbanistik te vitit 1996, si mundesi  te lokacioneve per ndertimin e lagjeve te reja te banimit ne shtate blloqe banimi dhe mundesia e ndertimit e nje numri te objekteve te banimit ne te gjitha Bashkesite lokale. Me kete numri i te shperngulureve do te zvogelohej. Ne dispozicion ka rreth 100 siperfaqe tokesore.

            - Komuna e Shterrpces: Jane caktuar tri lokacione per ndertimin e vendbanimeve ne kete komune, ne te cilin do te vendoseshin kuadrat e nevojshme te komunes, refugjatet dhe personat sociale.

            - Komuna Skenderaj: eshte hartuar projekti urbanistik per ndertimin e vendbanimit prej 74 shtepive te parapara per refugjate, ne afersi te qendres se Skenderajve. Per kete qellim ne kete komune ka 3.200 ha.

            - Komuna e Kaçanikut: eshte planifikuar ndertimi i vendbanimit ne ngastren e Rruges magjistrale Prishtine-Shkup, ne lokacionin rruga e Partizanit ne siperfaqe prej 42 ha. Sipas projektit do te ndertohen 230 njesi banesore. Vendbanimi u dedikohet personave te ikur dhe te debuar nga ish republikat e Jugosllavise dhe disa qytetareve te varfer, ne funksion te pengimit te shpernguljes dhe kthimit te personave te shperngulur. Ata do te punesoheshin ne Fabriken “Sharri”, ne dogane, ne ushtri, ne polici, ne organe te administrates dhe ne punimin e tokes bujqesore, qe posedon me 42 ha siperfaqe tokesore dhe 250 ha siperfaqe kontestuese qe pastaj do te ndahej.

            - Komuna e Ferizaj: Parashihej ngritja e ketyre vendbanimeve: Babushi serb (punesimi ne Fabriken e pjeseve te biçikletave qe eshte ndertuar afer ketij fshati); Nerodime te Poshtme (ndarja e tokave bujqesore dhe se ekziston infrastruktura); Talinofc (ndarja e tokes bujqesore punuese) dhe Kosine (ndarja e tokes punuese bujqesore dhe merase se fshatit). Per kete qellim komuna posedon me 1000 ha siperfaqe tokesore prone e kooperativave bujqesore.

            - Komuna e Gllogocit: Ndertimi i vendbanimit ne Komaran, ne anen e djathte te rruges Prishtine-Peje (ekzistimi bujqesia), Karrotica e Eperme, ne anen e djathe te rruges magjistrale Prishtine - Peje. Burimi i ekzistences: punesimi ne komunat e aferta Fushe-Kosove, Gllogoc ose Prishtine. Ne territorin e kesaj komune mund te ofrohen 5000 ha siperfaqe toke punuese bujqesore per kolonizimin e serbeve dhe te malazezeve.

            - Komuna e Shtimes: Mund te ndertohen vendbanimet ne disa vende si ne Shtime ne vendin “Koshtane” dhe jashte Shtimes ne vendin “Fidanishte” dhe “Gllavice”. Punesimi: ne Fabriken e gypave ne Ferizaj dhe aktivizimi i bujqesise, ku sektori shoqeror posedon me 12.827,oo ha siperfaqe punuese.

            - Komuna e Obiliqit: Eksistojne dy lokacione per ndertimin e vendbanimit: ne Millosheve eshte hartuar plani i parcelizimit per ndertimin e 250 objekteve individuale, ne token e cila eshte prone shteterore ne drejtimin e rruges Prishtine-Mitrovice, dhe ne Obiliq ne qender te vendbanimit ne siperfaqe prej 100 ari ne te cilen mund te filloje menjehere ndertimi i objekteve individuale. Ka 1333 ha siperfaqe punuese, qe mund te ndahet.

            - Komuna e Pejes: Jane percaktuar keto lokacione: 1. Vendbanimi pran rruges rajonale Peje-Deçan, rreth 4 km larg qytetit, ne anen e majte te rruges ne siperfaqen shoqerore, ku mund te ndertohet vendbanimi me 40 njesi banesore me siperfaqe te nje njesie 10-15 ari. Eksiton infrastruktura. 2. Vendbanimi prane rruges magjistrale Peje-Prishtine, ne anen e majte te rruges rreth 8 km larg nga qendra e Pejes, ku ekziston prona shoqerore e cila mundeson ndertimin e vendbanimit prej 100 e me teper njesive banesore. Çdo njesi do te merrte nga 20 ari. 3. Vendbanimi ne ngastren Peje-Gorazhdevc, ne lagjen Orashje, ku gjendet kompleksi shoqeror pran rruges ne te cilin mund te ngriteshin 30 njesi banesore me siperfaqe prej 10-15 ari. Per kete lokalitet ekziston infrastruktura. Per kete mund te ndahen rreth 1.200 ha prodhuesve bujqesor me qesim.

            - Komuna e Klines: Vendet ku mund t’u ndertoheshin vendbanimet: Kompleksi ne siperfaqe prej 6 ha, i cili gjendet pran motelit Nora, prane rruges Prishtine-Kline; Siperfaqja, prone e Fabrikes se sheqerit ne Zajm, prane rruges Prishtine-Peje; Siperfaqet e Fabrikes se sheqerit ne Budisalc, ku ekziston rruga lokale e asfaltuar; Fshati Biçe, siperfaqja prone e Kombinatit Bujqesor “Malishgan”; Fshati Jashanica, siperfaqet e Kombinatit “Malishgan”, larg 3 km nga rruga  asfaltuar Kline-Ujemir. Siperfaqe punuese ne sektorin shteteror e shoqeror, e cila mund t’u ndahej familjeve, te cilat deshirojne te vijne dhe te jetojne ne kete komune eshte 3.422,86 ha.

            - Komuna e Deçanit: Ndertimi i vendbanimit ne te cilin do te jetonin serbet dhe malazezet e shperngulur nga fshatrat e kesaj komune, ne lokalitetin ne ngastren “Rrafshi i Koshtanit” (3 km) dhe ne fshatin Rastavice (8 km). Serbeve dhe malazezeve te ikur nga Shqiperia te cilet jane vendosur ne Baballoq dhe Junik u eshte ndare 600 ha toke punuese. Kjo komune momentalisht posedon edhe me 40 ha toke punuese, e cila eventualisht mund te ndahej per punim.

            - Komuna e Istogut: KK i Istogut ne mbledhjen e jashtezakonshme me 14.09.1998 ka marre vendimin per ndarjen e 97,66 ha toke ne kompleksin Bellopoje-Dubrave. Jane leshuar 147 vendime me nga 20 ari truall per ndertimin e shtepive familjare. Mirepo, refugjatet qe ishin te vendosur ne kete komune jane larguar dhe kane shkuar ne Amerike. Ne pronesine shteterore dhe industriale ka gjithsej 3.793 ha toke.

            - Komuna e Fushe-Kosoves: Lokacioni Komplesi 300, eshte parapare ndertimi i objekteve banesore shumekateshe, perkatesisht 327 banesa sipas programit JU, per kolonizimin e te kthyerve. Deri me tani ne kete lokacion 42 banesa sipas JU programit jane ndertuar te cilat jane ne shrytezim nga viti 1992 dhe 49 banesa per treg, te cilat i ka blere Armata Jugosllave qe gjithashtu jane ne funksion. Gjate vitit 1997 ne kete lokacion ka filluar ndertimi edhe i 36 banesave sipas JU programit dhe 24 banesa nepermjet te Fondit te solidaritetit. Ne kete lokacion mund te filloje ndertimi edhe i 168 banesave. Popullata e ketyre vendbanimeve do te punesohej ne Elektroekonomine e Kosoves, Ndermarrjen hekurudhore, NSH “Thertorja”,  Kombinatin e teksitilit “Jumko” dhe ne organizatat tjera qe gravitojne ne komunen e Fushe-Kosoves. Posedon me 75 ha toke punuese Uglar e Miradi e Eperme) per kete qellim.

            - Komuna e Lypianit: Mundesia e ndertimit te vendbanimeve ne fshatrat Magure dhe Suhadoll. Ne Magure qe nga viti 1995 ka filluar iniciativa per ndertimin e lagjes se refugjateve. Per kete qellim u ndane 10.54,96 ha toke, punesimi i te cileve do te behej ne Minieren e magnezitit “Golesh”. Ne kete kohe eshte ndermarre iniciativa edhe per ndertimin e shtepive ne vendbanimin Suhadoll. Kjo komune posedon per ndarje te siperfaqeve tokesore familjeve, te varfera dhe atyre qe deshirojne te jetojne dhe te punojne ne Kosove: ara - 131,65,13 ha, kullota - 904,56,46 ha, livadhe - 23,00,35 ha, livadhe - 23,00,37 ha, male 296,50,94 ha dhe toke jopjellore 14,74,42 ha.

            - Komuna e Podujeves: Ne largesi prej 2 km nga qendra e qytetit mund te ndertohej vendbanimi prej 100 shtepive familjare ne vendin e quajtur “Fusha e Livadhise”, 20 troje te parcelizuar permbi hekurudhen, te kisha ortodokse dhe 106 troje per shtepi familjare te NSH “Fagar”. Keto vendbanime parashihen per ata qe jetojne dhe punojne ne territorin e kesaj komune dhe nuk e kane te zgjidhur çeshtjen banesore, ata te cilet deshirojne te vijne dhe te jetojne ne kete komune dhe refugjatet nga Kroacia, te cilet deshirojne te mbesin ketu. Punesimi i tyre ne ndermarrjet e kesaj komune. Per kete qellim kooperativat bujqesore posedojne me 139 ha siperfaqe (Ballofc 15 ha, Shajkoc 20 ha, Merdar 14 ha, Obranxhe 20 ha, Shammalluk 30 ha, Dyz 25 ha dhe Zakut 15 ha).

            - Komuna e Vushtrrise: Ne kete komune planifikohej ndertimi i vendbanimeve ne keto lokacione: fshatin Maxhunaj, Lokacioni i qytetit “Kooperativa”, Lokacioni i qytetit “A reparti”, Lokacioni i qytetit “Polet”, Lokacioni “Prilluzha 1-2-3”, Stanofci i Poshtem, Stanofci i Eperm, Novolani, Samadrexha, Pantina, Vermica, Bukoshi, Nadakoci, Druari dhe Begaj. Ne keto do te jetonin refgjatet, familjet ne gjendje te veshtire materiale, ato familje qe nuk kane toke ndertimore. Punesimi i tyre do te behej ne ndermarrjet dhe fabrikat e qytetit dhe te tjera. Per kete qellim ishin planifikuar 170 ha siperfaqe tokesore (Grace 100 ha toke punuese, vendi “Bregu” 7 ha, Vendi “Korrizi” 3 ha, afer Llapit, fshati Maxhunaj - 60 ha).

            - Komuna e Prishtines: Kuvendi i Qytetit te Prishtines ka siguruar edhe nga aspekti urbanistik ka caktuar per ndertimin e shtepive: ne Hajvali 141 troje me nga 10 ari, me mundesi punesimi ne Minieren e Hajvalise; ne Leban 175 troje me nga 7,5 ari, me mundesi te punesimit ne Elektroekonomine e Kosoves; ne fshatin Nente Jugoviqet 59 troje me nga 5 ari, me mundesi te punesimit ne Elektroekonomine e Kosoves dhe ne kolektivet e Prishtines. Ne nderkohe eshte, duke u pergatitur ndarja e 150 trojeve me nga 7 ari ne fshatin Badovc per “Vendbanimin e solidaritetit serb”. Siperfaqe bujqesore, te cilat mund t’u ndahen familjeve te varfera dhe familjeve qe deshirojne te vijne dhe te jetojne ne kete mes eshte 72,36,80 ha.

            Ne anen tjeter, si pasoje e dhunes e terrorit qysh heret kishte nisur vala e shpernguljes se shqiptareve ne forme refugjatesh, azilantesh politike, stinore etj. Sipas te dhenave te ndryshme, rezulton se deri me 1996, neper shtete te ndryshme te Evropes gjendeshin rreth 350.000 azilkerkues shqiptare nga Kosova. Numri I tyre deri ne vitin 1999 arriti deri ne 500.000.

             Vrasjet, masakrat, debimi masiv i shqiptareve dhe kthyerja e tyre

            Platforma antishqiptare e pushtetareve serbe per asgjesimin e shqiptareve ka gjetur zbatimin e saj ne vazhdimesi kohore ne te gjitha fushat e jetes shoqerore. Ajo ka pasur kulmet e veta here ne fushen ekonomike, here ne ate politike, here ne ate fetare apo ne ate ushtarake, por vazhdimisht te gershetuara.

            Ndaj popullates dhe vendbanimeve shqiptare, policia, ushtria dhe paramilitaret serbe ne mase te gjere, duke filluar ne mars te vitit 1998 e deri ne pranvere te vitit 1999 ndermoren ofensiva per vrasjen e popullates shqiptare dhe rrenimin e vendbanimeve te tyre. Kjo shtypje kulmin e arriti ne muajt mars - qershor 1999. Ne kete  fundshekulli,  kur bota pergatitet te hyje ne mijevjeçarin e trete me arritje njerezore e qytetare, shqiptaret e Kosoves pesuan nje tragjedi te vertete: ata u ndodhen perpara mizorive dhe reprezaljeve makabre si dhe perpara nje spastrimi te eger etnik te ushtruar nga ana e forcave policore e ushtarake si asnjehere tjeter me pare. Millosheviqi dhe bashkepunetoret e tij, ne zbatimin e planeve te pergatitura ne fshehtesi, hodhen kunder shqiptareve kosovare armaten 45-mijeshe te policeve, ushtarakeve dhe paraushtarakeve serbe. Repartet e saj me uniforma e pa uniforma nxirrnin dhunshem brenda disa minutave shqiptaret nga banesat dhe shtepite e tyre, disa nga te cilave ua vinin flaken, ndersa njerezit i nisnin drejt kufirit shqiptar e maqedonas. Millosheviqi kishte vendosur qe t’i qeronte hesapet pergjithmone me shqiptaret e Kosoves, ta spastronte etnikisht token sa me pare nga keta banore autoktone. Keshtu planifikonte qe 610 vjetorin e Betejes se Kosoves ta “festonte” ne Gazimestan pa shqiptare ne Kosove.

            Edhe perkunder vrasjeve, masakrave e debimeve te shqiptareve, pushteti serb me qellim te kolonizimit te Kosoves bente propagande dhe vazhdonte ndertimin e objekteve te banimit per popullaten serbe. Keshtu, siç njofton gazeta “Jedinstvo” e Prishtines, e dates 11 mars 1999, ne lagjen “Bazhdarhane” ne Prizren me 10 mars 1999 filloi ndertimi i 236 banesave per nevoja te Ushtrise Jugosllave dhe Ministrise se Puneve te Brendshme te Serbise dhe kuadrave te nevojshme per ekonomine e Prizrenit.

            Vala e terrorit te institucionalizuar shteteror serb, e vrasjeve, e masakrimeve, e ekzekutimeve te shqiptareve perfshiu mbare Kosoven. Paramilitaret e policet, por dhe ushtaret e egersuar serbe mund te vrisnin dhe vrisnin ke te donin e kur te donin - pa ndjere kurrfare pergjegjesie as morale, as njerezore e as ligjore. Mund te vrisnin edhe vrisnin te rinj e te reja, pleq, plaka e burra, duke mos kursyer as femije e as foshnja. Vrisnin - me apo pa motiv. Vetem pse ishin shqiptare. Vetem pse donin t’i zhduknin nga faqja e dheut, t’i zhduknin nga Kosova, ne menyre qe ata, qe mund te shpetonin nga plumbi ose nga thika e tyre, te iknin, te detyroheshin te largoheshin nga Kosova, ne qofte se rastesisht mund te shpetonin nga arrestimi apo deportimi i dhunshem i tyre.

            Vrasjet dhe masakrat barbare me monstruoze, qe beri pushteti kunder popullit shqiptar ne Kosove, me synim plotesisht te qarte per shfarosjen totale te tere popullates shqiptare te Kosoves demaskoi plotesisht politiken dhe karakterin gjenocidal te pushtetit dhe te shtetit serb. Falangat dhe kordonet ushtarake, policore e paramilitare serbe te vdekjes nuk kursyen jo vetem civilet e paarmatosur shqiptare, por as grate, as femijet, as foshnjet e as pleqte e tyre. Duke treguar haptas tere egersine e tyre dhe duke u munduar t’i fshinin gjurmet e dhunes makabre, forcat serbe dogjen viktimat e terrorit te tyre, ose edhe i zhvarrosen dhe i derguan trupat e tyre ne drejtime te panjohura, te cilat sot po zbulohen ne varrezat e shumta neper Serbi.

            Me fillimin e konfliktit te armatosur ne Kosove (mars 1998), spastrimi etnik e gjenocidi moren formen e nje veprimtarie barbare, qe sfidoi gjithe bashkesine nderkombetare ne prag te shekullit XXI. Bombardimet e NATO-s te filluara me 24 mars 1999 kishin per synim ndaljen dhe nderprerjen e spastrimit etnik te Kosoves me vrasje, masakrime e ekzekutime, me plaçkitje, rrenime e djegie te vendbanimeve te tera dhe me deportimin masiv te popullsise shqiptare nga trojet e veta etnike, qe ushtronte pushteti ushtarako-policor serbe mbi popullaten shqiptare.

            Planet serbe, te propozuara edhe nga Dobrica Qosiq e akademike te tjere serbe, deri edhe nga qarqe te politikes zyrtare te Beogradit, kane planifikuar zbrazjen e Kosoves nga shqiptaret. Per te arritur kete qellim, eshte ushtruar gjenocid i plote mbi nje popullsi te tere ne Kosove. eshte masakruar gjithe ajo popullsi civile, per t’u poshteruar ne ate mase aq barbare e per t’u deportuar ajo ne tri drejtime: Shqiperi, Maqedoni e Mal te Zi. Ky debim ishte eksoduesi, perkatesisht zhvendosja me masive ne Evrope qe nga Lufta se Dyte Boterore.

            Debimi - nxjerrja e njerezve me dhune nga shtepite dhe banesat e tyre, ku para tytave te automatikeve urdheroheshin qe te vazhdojne drejt stacionit te trenit ose te motorizuar, madje edhe kembe iknin drejt Shqiperise, kufirit me Maqedonine, por edhe drejt viseve me popullate kryesisht shqiptare e boshnjake ne Mal te Zi. Nga te kater anet e Kosoves kolona njerezish ne kembe, me traktore, me makina e me tren kishin marre rrugen e mergimit, te ndjekur e te persekutuar nga forcat serbe. Ne mesin e tyre kishte edhe te semure e te moshuar dhe te hendikepuar, gra shtatezena e femije dhe foshnja te posalindura. Udhetonin keta te ndjekur ose ecnin kembe kilometra e kilometra ne kushte te veshtira atmosferike e me perjetime e kujtime tronditese per njerez te vrare e te pavarrosur, kufoma te hedhura anes rrugeve, djegie te tyre e te shtepive te tyre. U sendertuan ne veper theniet e kriminelit Sheshel, i cili vazhdimisht theksonte se shqiptaret duhet te ndiqen pertej Bjeshkeve te Nemura, te vdekur ose te gjalle... Ndersa, pushteti serb kishte bere plane qe pas kesaj te gjithe refugjatet nga Kroacia e Bosnja te sillen ne Kosove si dhe nje numer i popullates serbe nga e ashtuquajtura “Srpska Republika”, p.sh. pjese e popullates se Banja Llukes ne Prishtine e keshtu me radhe.

            Per te debuarit ne Maqedoni vend i ferrit ishte Bllaca, ku njerezit ballafaqoheshin me vdekjen. Te moshuarit, te semurit, femijet, te lodhur e te rraskapitur, te merdhire e te uritur erreshin, por nuk gjenin dot te gjalle. Bllaca ishte nje katastrofe njerezore e politikes antihumane ndaj nje populli te pambrojtur. Bllaca, si e ketille, u denua nga opinioni demokratik e humanitar boteror.

            Pas asaj rremuje te invazionit te policeve dhe te paramilitareve, shtepite shqiptare mbeten dyerhapur. Mbeten edhe shporetat e ndezur, edhe buka ne shporete, gjellera mbi te e pergatitur, tryeza e shtruar.

            Gjate debimit iu plaçkiten te hollat, gjerat me vlere, automobilet. Ata qe nuk kishin maltretoheshin, rraheshin apo edhe vriteshin. Dokumentet personale u merreshin dhe menjehere ua grisnin, me qellim qe ata te mos  kene deshmi  legjimiteti. Ata ishin te bindur se shqiptaret nuk do te kthehen kurre. Edhe gjate debimit paramilitaret serbe u thonin: Se kurre nuk do ta shohin Kosoven me, e nese e shohin ate do ta shohin nepermjet ekranit te televizionit!; Se vete e keni kerkuar kete, shkoni ne Shqiperi se ajo eshte  juaja, kjo eshte Serbi!; Qe kjo eshte NATO-ja, vete e keni kerkuar ate, etj. 

            Para terheqjes, paramilitaret serbe ekzekutonin shqiptaret ne vend, ndersa gjate terheqjes ndanin burrat nga grate, nga anetaret e familjes dhe i kane ekzektuar apo i kane  humbur, ndersa grate dhe vajzat ka raste kur i kane dhunuar.

Lidhur me debimin e popullates shqiptare nga Kosova, Kadare shkruante: “Deportimi i shqiptareve te Kosoves eshte e treta tragjedi, me e egra, me e pashembullta e me mizorja. Por ajo ka brenda, bashke me zine, edhe driten e se ardhmes. eshte hera e pare qe shqiptaret do te kthehen perseri atje prej nga u shkulen. Ne fatin tone ka ndodhur nj ndryshim, nga ato qe quhen hyjnore. Shqiperia, pas gjithe anktheve te saj po skajohet me ne fund ne ate pjese te botes, qe enderronin njerezit me te ndritur te saj, qe nga Gjergj Kastrioti gjer te rilindasit:  ne zonen evropiane, ku ka qene e aty ku e kishte vendin. Te tjeret, fqinjet e saj te eger le te shkojne ku te duan.  Ate Kosove, qe e lane si nje te keqe, shqiptaret do te mbushin perseri me pranine e tyre, me djemte dhe vajzat e bukra, me rrudhat e pleqve, me armate e pathyeshme te foshnjeve e te femijeve, qe do te perterihen te gjitha, siç perterihej jeta pas ikjes se mortajes. Jeta e rikthyer pas nje sezone çmohen me shume, dhe po ashtu çmohet me shume toka dhe shtepia, ninullat dhe librat, de gjithçka teter qe perben ate qe thuhet vendi i atit, atdheu. Duke u ndare nga nje nate e zeze tmerri, shqiptaret nuk duhet te harrojne ne jete te jeteve ate qe u ndodhi. Jo per te rene ne kurthin e urrejtjes shterpe, por per te çmuar e per ta mbrojtur me mire jeten e tyre…”.[184]

            Pushteti ka luajtur lojen e dyfishte, ate te krimit te organizuar e te krijimit te bindjes te popullsia lokale serbe e malazeze se me debimin e shqiptareve kjo ane do te jete gjithmone Serbi. Disa serbe vendore naive jane nxitur te bejne krime e mizori mbi fqinjet e vet shqiptare, madje edhe pronat e shqiptareve u jane ndare serbeve lokale. Keshtu shume serbe vendore jane vene pas krimit, plaçkes e ndarjes se tokave te shqiptareve. Mirepo, ne fund pasi u shfrytezuan u tradhtuan nga pushteti dhe nje numer i tyre, pas kthimit te shqiptareve, pas muajit qershor 1999 ne atdhe, pasi i kishin duart e pergjakura bashke me paramilitaret, policet e ushtaraket,  shkuan pas tyre ne Serbi e gjetiu, ku pjesa me e madhe e tyre kishte shtepite dhe banesat e veta.

            Vandalizmi i pushtetit serb krahas krimeve çnjerezore mbi shqiptaret, rrenimit te fshatrave shqiptare me tere infrastrukturen, ne shenjester te shkaterrimeve sistematike pati edhe objektet shkollore, ambulanca, shtepi te kultures, objekte me vlere te trashegimise historiko-kulturore, si p.sh. shume kulla te vjetra shqiptare, me 27 mars 1999 ndertesen e kompleksit te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, Çarshine e Gjakoves, Çarshine e Pejes, me se 209 xhami, shume teqe, shtepi te vjetra me vlere te madhe arkitektonike etj., si dhe shume dokumente arkivore, libra, eksponate muzeale etj.

            Gjate kesaj periudhe pushteti serb kishte plaçkitur nga kuvendet komunale, zyret e vendit etj., tere dokumentacionin e ofiçarive, siç ishin librat ame te te lindurve, te te kurorezuarve, te te vdekurve, librat e nenshtetesise, pastaj dokumentacionin e sherbimeve kadastrale etj. Ato i kishte shperndare neper qytete te Serbise. Ndersa, dokumentet e tilla personale dhe pronesore qe posedonin shqiptaret, soldateska serbe u kishte djegur se bashku me shtepite dhe gjithe pasurine qe kishin, ose ua kishin grisur gjate debimit te tyre. Qellimi i tere kesaj ishte, qe dokumentet e gjendjes civile, se bashku me librat e sherbimeve kadastrale dhe dokumentet e tjera me vlere qe deshmojne qenesine dhe indentitetin shqiptar te Kosoves, ajo i plaçkiti per t’i fshehur gjurmet e spastrimit etnik qe bente ne Kosove dhe per te nderruar me dhune strukturen demografike te popullsise ne favor te pakices serbe e malazeze dhe per t’ua ndaluar me dhune te debuarve pergjithmone kthimin ne Kosove, duke u munduar qe para syve te opinionit boteror te paraqesin mungesen e ketyre dokumenteve, si “argument” se ata nuk kane qene kinse asnjehere banore te kesaj treve. Nga Arkivi i Kosoves eshte marre dokumentacioni per kolonizimin e Kosoves ndermjet dy lufterave boterore, ai i revizionit te reformes agrare dhe dokumentacion tjeter per çeshtje pronesoro-juridike dhe ate te denimeve politike pas Luftes se Dyte Boterore. Po ashtu edhe nga institucionet tjera shteterore jane marre dokumentet si ai nga Sekretariati i Puneve te Brendshme te Kosoves, nga Enti i Mbrojtjes se Monumenteve te Kultures se Kosoves, Muzeu i Kosoves dhe shume institucione te tjera.

            Deri ne fillim te majit 1999, nga Kosova ishin perzene rreth 730.000 shqiptare. Prej tyre 605.000 u strehuan ne Shqiperi, ne Maqedoni, Mal te Zi, ne Bosnje e Hercegovine, ndersa 125.000 te tjere ne vende te ndryshme te Evropes dhe te Amerikes dhe Australise. Po t’u shtohen ketyre refugjateve edhe te ikurit deri me 1996, del se shovenizmi serb shpernguli me dhune deri ne maj afro 1.000.000 shqiptare te Kosoves ose me shume se ½ e popullsise shqiptare te ketyre trojeve. Rreth 700.000 shqiptare u shperngulen nga banesat dhe shtepite e tyre dhe u detyruan te jetonin ne rajonet malore te Kosoves ne nje situate dramatike.[185]

                Sipas te dhenave te UNCHR ne fillim te qershorit 1999, nga refugjatet e debuar prej Kosove 443.300 ishin vendosur ne Shqiperi; 247.800 ne Maqedoni, 69.300 ne Mal te Zi; 21.700 ne Bosnje e Hercegovine, gjithsej 782.100. Ne vendet tjera te botes u vendosen gjithsej 76.475 refugjate, duke perfshire 13.639 ne Gjermani, 7.581 ne Turqi, 5.829 ne Itali, 5.730 ne SHBA, pastaj ne France, Norvegji, Suedi, Britani te Madhe, Poloni, Spanje, Portugali, Finlande, Izrael etj.[186]

            Duhet theksuar se ne mbrojtje te popullates vendore shqiptare, te pragut te shtepise, ne kthimin e krenarise kombetare, ne sensibilimin e çeshtjes shqiptare ne arenen nderkombetare dhe ne çlirimin e vendit kishte dhen padyshim Ushtria Çlirimtare e Kosoves, bijet dhe bijat me te mira te popullit tone. Disa nga ata dhane vleren me te shtrejte per liri e pavaresi – jeten.

Njesite militare e paramilitare anticivile serbe kane bere ne Kosove krime te renda, permasa te krimeve kunder njerezimit.  Kriminelet serbe, perkunder gjithe egersise qe kane treguar duke vrare, ekzekutuar, masakruar dhe torturuar ne menyren me te tmerrshme viktimat, gjate tere kohes jane munduar t’i fshehin gjurmet e krimeve te veta, duke varrosur e zhvarrosur trupat e vrareve e te te masakruarve, duke i bartur nga nje vend ne vendin tjeter, duke i hedhur ne puse e humnera ose edhe duke i djegur e zhdukur ne menyra te ndryshme. Megjithate, edhe ne Kosove po shihet se krimet nuk mund te fshehen. Kete e ka vertetuar edhe zbulimi i rreth 550 varrezave masive dhe i qindra e mijera varreve individuale me trupat e dekompozuar e skeletet e viktimave qe ende po gjenden neper vise te ndryshme te Kosoves te shkaktuar nga kriminelet serbe.

            Numri i te vrareve, te ekzekutuareve, te masakruareve, te djegurve per se gjalli apo per se vdekuri, sipas parametrave te deritashem, vleresohet te jete se paku 11.000. Mbi 2.000 shqiptare te burgosur dihet se po dergjen neper burgjet e Serbise e te Vojvodines, ndersa deri ne 4.000 vleresohet te jete numri i te zhdukurve dhe i te kindapuarve. Ushtaret, policet e paramilitaret serbe kane dhunuar femrat shqiptare ne pjese te ndryshme te Kosoves. Numri i objekteve te shkaterruara, te djegura ose te demtuara - i shtepive dhe i banesave, i lokaleve afariste dhe i fabrikave, i shkollave dhe i objekteve te tjera arsimore, kulturore e shkencore, i objekteve fetare, i monumenteve kulturore e historike qe nga lashtesia e deri ne ditet e sotme, lokaleve afariste, punetori zejtare, fabrika etj. - eshte tejet i madh. Vleresohet se gjate luftes ne Kosove (mars 1998 - qershor 1999) sipas te dhenave jokomplete jane shkaterruar dhe djegur 204.285 shtepi, pastaj banesa, lokale afariste, punetori zejtare, fabrika,  ne 1300 vendbanime te 29 komunave, 534 shkolla dhe 240 institucione shendetesore, kurse 617 vendbanimeve jane shkaterruar instalimet dhe objektet